2. යුගනද්ධවග්ගො

1. යුගනද්ධකථා

1. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං ආයස්මා ආනන්දො කොසම්බියං විහරති ඝොසිතාරාමෙ. තත්‍ර ඛො ආයස්මා ආනන්දො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො භික්ඛවො’’ති. ‘‘ආවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො ආනන්දස්ස පච්චස්සොසුං. ආයස්මා ආනන්දො එතදවොච –

‘‘යො හි කොචි, ආවුසො, භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා මම සන්තිකෙ අරහත්තපත්තං [අරහත්තං (ස්‍යා.), අරහත්තපත්තිං අ. නි. 4.170] බ්‍යාකරොති, සබ්බසො චතූහි මග්ගෙහි එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන. කතමෙහි චතූහි?

‘‘ඉධාවුසො, භික්ඛු සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති. තස්ස සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවයතො මග්ගො සඤ්ජායති. සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති [බහුලිං කරොති (ක.) අ. නි. 4.170 පස්සිතබ්බා]. තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

‘‘පුන චපරං, ආවුසො, භික්ඛු විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙති. තස්ස විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවයතො මග්ගො සඤ්ජායති. සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

‘‘පුන චපරං, ආවුසො, භික්ඛු සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං [යුගනන්ධං (ක. සී. අට්ඨ.)] භාවෙති. තස්ස සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවයතො මග්ගො සඤ්ජායති. සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

‘‘පුන චපරං, ආවුසො, භික්ඛුනො ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති. සො, ආවුසො, සමයො යං තං චිත්තං අජ්ඣත්තමෙව [අජ්ඣත්තඤ්ඤෙව (ස්‍යා. ක.)] සන්තිට්ඨති සන්නිසීදති එකොදි හොති සමාධියති. තස්ස මග්ගො සඤ්ජායති. සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

‘‘යො හි කොචි, ආවුසො, භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා මම සන්තිකෙ අරහත්තපත්තං බ්‍යාකරොති, සබ්බසො ඉමෙහි චතූහි මග්ගෙහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනා’’ති.

1. සුත්තන්තනිද්දෙසො

2. කථං සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති? නෙක්ඛම්මවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. තත්ථ ජාතෙ ධම්මෙ අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, දුක්ඛතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. ඉති පඨමං සමථො, පච්ඡා විපස්සනා. තෙන වුච්චති – ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන භාවනා, ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන භාවනා, තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන භාවනා, ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා.

මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති? දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මග්ගො සඤ්ජායති, අභිනිරොපනට්ඨෙන සම්මාසඞ්කප්පො මග්ගො සඤ්ජායති, පරිග්ගහට්ඨෙන සම්මාවාචා මග්ගො සඤ්ජායති, සමුට්ඨානට්ඨෙන සම්මාකම්මන්තො මග්ගො සඤ්ජායති, වොදානට්ඨෙන සම්මාආජීවො මග්ගො සඤ්ජායති, පග්ගහට්ඨෙන සම්මාවායාමො මග්ගො සඤ්ජායති, උපට්ඨානට්ඨෙන සම්මාසති මග්ගො සඤ්ජායති, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි මග්ගො සඤ්ජායති – එවං මග්ගො සඤ්ජායති.

සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ආසෙවතීති කථං ආසෙවති? ආවජ්ජන්තො ආසෙවති, ජානන්තො ආසෙවති, පස්සන්තො ආසෙවති, පච්චවෙක්ඛන්තො ආසෙවති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො ආසෙවති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො ආසෙවති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො ආසෙවති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො ආසෙවති, චිත්තං සමාදහන්තො ආසෙවති, පඤ්ඤාය පජානන්තො ආසෙවති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො ආසෙවති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො ආසෙවති, පහාතබ්බං පජහන්තො ආසෙවති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො ආසෙවති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො ආසෙවති – එවං ආසෙවති.

භාවෙතීති කථං භාවෙති? ආවජ්ජන්තො භාවෙති, ජානන්තො භාවෙති, පස්සන්තො භාවෙති, පච්චවෙක්ඛන්තො භාවෙති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො භාවෙති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො භාවෙති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො භාවෙති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො භාවෙති, චිත්තං සමාදහන්තො භාවෙති, පඤ්ඤාය පජානන්තො භාවෙති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො භාවෙති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො භාවෙති, පහාතබ්බං පජහන්තො භාවෙති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො භාවෙති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො භාවෙති – එවං භාවෙති.

බහුලීකරොතීති කථං බහුලීකරොති? ආවජ්ජන්තො බහුලීකරොති, ජානන්තො බහුලීකරොති, පස්සන්තො බහුලීකරොති, පච්චවෙක්ඛන්තො බහුලීකරොති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො බහුලීකරොති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො බහුලීකරොති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො බහුලීකරොති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො බහුලීකරොති, චිත්තං සමාදහන්තො බහුලීකරොති, පඤ්ඤාය පජානන්තො බහුලීකරොති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො බහුලීකරොති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො බහුලීකරොති, පහාතබ්බං පජහන්තො බහුලීකරොති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො බහුලීකරොති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො බහුලීකරොති – එවං බහුලීකරොති.

තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති කථං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති? සොතාපත්තිමග්ගෙන, සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාසො – ඉමානි තීණි සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; දිට්ඨානුසයො, විචිකිච්ඡානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකං කාමරාගසඤ්ඤොජනං, පටිඝසඤ්ඤොජනං – ඉමානි ද්වෙ සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; ඔළාරිකො කාමරාගානුසයො, පටිඝානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන අනුසහගතං කාමරාගසඤ්ඤොජනං, පටිඝසඤ්ඤොජනං – ඉමානි ද්වෙ සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; අනුසහගතො කාමරාගානුසයො, පටිඝානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අරහත්තමග්ගෙන රූපරාගො, අරූපරාගො, මානො, උද්ධච්චං, අවිජ්ජා – ඉමානි පඤ්ච සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; මානානුසයො, භවරාගානුසයො, අවිජ්ජානුසයො – ඉමෙ තයො අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

3. අබ්‍යාපාදවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි…පෙ… ආලොකසඤ්ඤාවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි…පෙ… පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙන පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. තත්ථ ජාතෙ ධම්මෙ අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, දුක්ඛතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. ඉති පඨමං සමථො, පච්ඡා විපස්සනා. තෙන වුච්චති – ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන භාවනා, ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන භාවනා, තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන භාවනා, ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා.

මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති? දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මග්ගො සඤ්ජායති, අභිනිරොපනට්ඨෙන සම්මාසඞ්කප්පො මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි මග්ගො සඤ්ජායති. එවං මග්ගො සඤ්ජායති.

සො තං මග්ගං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ආසෙවතීති කථං ආසෙවති? ආවජ්ජන්තො ආසෙවති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො ආසෙවති, එවං ආසෙවති. භාවෙතීති කථං භාවෙති? ආවජ්ජන්තො භාවෙති, ජානන්තො භාවෙති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො භාවෙති, එවං භාවෙති. බහුලීකරොතීති කථං බහුලීකරොති? ආවජ්ජන්තො බහුලීකරොති, ජානන්තො බහුලීකරොති…පෙ… සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො බහුලීකරොති, එවං බහුලීකරොති.

තස්ස තං මග්ගං ආසෙවතො භාවයතො බහුලීකරොතො සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්තීති කථං සඤ්ඤොජනා පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති? සොතාපත්තිමග්ගෙන සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො – ඉමානි තීණි සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; දිට්ඨානුසයො, විචිකිච්ඡානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකං කාමරාගසඤ්ඤොජනං, පටිඝසඤ්ඤොජනං – ඉමානි ද්වෙ සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; ඔළාරිකො කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන අනුසහගතං කාමරාගසඤ්ඤොජනං, පටිඝසඤ්ඤොජනං – ඉමානි ද්වෙ සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; අනුසහගතො කාමරාගානුසයො, පටිඝානුසයො – ඉමෙ ද්වෙ අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. අරහත්තමග්ගෙන රූපරාගො, අරූපරාගො, මානො, උද්ධච්චං, අවිජ්ජා – ඉමානි පඤ්ච සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති; මානානුසයො, භවරාගානුසයො, අවිජ්ජානුසයො – ඉමෙ තයො අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති.

4. කථං විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙති? අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, දුක්ඛතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. තත්ථ ජාතානං ධම්මානඤ්ච වොසග්ගාරම්මණතා [වොස්සග්ගාරම්මණතා (ස්‍යා. ක.)] චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො. සමාධි ඉති පඨමං විපස්සනා, පච්ඡා සමථො. තෙන වුච්චති – ‘‘විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

රූපං අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, රූපං දුක්ඛතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, රූපං අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. තත්ථ ජාතානං ධම්මානඤ්ච වොසග්ගාරම්මණතා චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. ඉති පඨමං විපස්සනා, පච්ඡා සමථො. තෙන වුච්චති – ‘‘විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං … සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්චතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා, ජරාමරණං දුක්ඛතො…පෙ… අනත්තතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා. තත්ථ ජාතානං ධම්මානඤ්ච වොසග්ගාරම්මණතා චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි. ඉති පඨමං විපස්සනා, පච්ඡා සමථො. තෙන වුච්චති – ‘‘විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමං සමථං භාවෙති.

5. කථං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? සොළසහි ආකාරෙහි සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති. ආරම්මණට්ඨෙන ගොචරට්ඨෙන පහානට්ඨෙන පරිච්චාගට්ඨෙන වුට්ඨානට්ඨෙන විවට්ටනට්ඨෙන සන්තට්ඨෙන පණීතට්ඨෙන විමුත්තට්ඨෙන අනාසවට්ඨෙන තරණට්ඨෙන අනිමිත්තට්ඨෙන අප්පණිහිතට්ඨෙන සුඤ්ඤතට්ඨෙන එකරසට්ඨෙන අනතිවත්තනට්ඨෙන යුගනද්ධට්ඨෙන.

කථං ආරම්මණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධාරම්මණො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධාරම්මණා. ඉති ආරම්මණට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘ආරම්මණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං ආරම්මණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති.

කථං ගොචරට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති ගොචරට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘ගොචරට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං පහානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති පහානට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘පහානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං පරිච්චාගට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පරිච්චජතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච පරිච්චජතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති පරිච්චාගට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘පරිච්චාගට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං විවට්ටනට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච විවට්ටතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච විවට්ටතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති විවට්ටනට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘විවට්ටනට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං සන්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි සන්තො හොන්ති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා සන්තා හොති නිරොධගොචරා. ඉති සන්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘සන්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං පණීතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි පණීතො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා පණීතා හොති නිරොධගොචරා. ඉති පණීතට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘පණීතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං විමුත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි කාමාසවා විමුත්තො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා අවිජ්ජාසවා විමුත්තා හොති නිරොධගොචරා. ඉති රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤා විමුත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘විමුත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං අනාසවට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි කාමාසවෙන අනාසවො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා අවිජ්ජාසවෙන අනාසවා හොති නිරොධගොචරා. ඉති අනාසවට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘අනාසවට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං තරණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච තරතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච තරතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති තරණට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘තරණට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං අනිමිත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි සබ්බනිමිත්තෙහි අනිමිත්තො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා සබ්බනිමිත්තෙහි අනිමිත්තා හොති නිරොධගොචරා. ඉති අනිමිත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘අනිමිත්තට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං අප්පණිහිතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි සබ්බපණිධීහි අප්පණිහිතො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා සබ්බපණිධීහි අප්පණිහිතා හොති නිරොධගොචරා. ඉති අප්පණිහිතට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘අප්පණිහිතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති.

කථං සුඤ්ඤතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති? උද්ධච්චං පජහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි සබ්බාභිනිවෙසෙහි සුඤ්ඤො හොති නිරොධගොචරො, අවිජ්ජං පජහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා සබ්බාභිනිවෙසෙහි සුඤ්ඤා හොති නිරොධගොචරා. ඉති සුඤ්ඤතට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති – ‘‘සුඤ්ඤතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති. භාවෙතීති චතස්සො භාවනා – ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා…පෙ… මග්ගො සඤ්ජායතීති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං සුඤ්ඤතට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති. ඉමෙහි සොළසහි ආකාරෙහි සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති, එවං සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙති.

සුත්තන්තනිද්දෙසො.

2. ධම්මුද්ධච්චවාරනිද්දෙසො

6. කථං ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති, ඔභාසො ධම්මොති ඔභාසං ආවජ්ජති, තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, දුක්ඛතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො හොති සො සමයො, යං තං චිත්තං අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති සන්නිසීදති එකොදි හොති සමාධියති. තස්ස මග්ගො සඤ්ජායතී’’ති කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති, එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

අනිච්චතො මනසිකරොතො ඤාණං උප්පජ්ජති, පීති උප්පජ්ජති, පස්සද්ධි උප්පජ්ජති, සුඛං උප්පජ්ජති, අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජති, පග්ගහො උප්පජ්ජති, උපට්ඨානං උප්පජ්ජති, උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, නිකන්ති උප්පජ්ජති, ‘නිකන්ති ධම්මො’ති නිකන්තිං ආවජ්ජති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, දුක්ඛතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො හොති සො සමයො, යං තං චිත්තං අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති සන්නිසීදති එකොදි හොති සමාධියති. තස්ස මග්ගො සඤ්ජායතී’’ති. කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති, එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති.

දුක්ඛතො මනසිකරොතො…පෙ… අනත්තතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති…පෙ… ඤාණං උප්පජ්ජති, පීති උප්පජ්ජති, පස්සද්ධි උප්පජ්ජති, සුඛං උප්පජ්ජති, අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජති, පග්ගහො උප්පජ්ජති, උපට්ඨානං උප්පජ්ජති, උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, නිකන්ති උප්පජ්ජති, ‘නිකන්ති ධම්මො’ති නිකන්තිං ආවජ්ජති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනත්තතො උපට්ඨානං, අනිච්චතො උපට්ඨානං, දුක්ඛතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො…පෙ… එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති’’.

රූපං අනිච්චතො මනසිකරොතො…පෙ… රූපං දුක්ඛතො මනසිකරොතො… රූපං අනත්තතො මනසිකරොතො… වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්චතො මනසිකරොතො…පෙ… ජරාමරණං දුක්ඛතො මනසිකරොතො, ජරාමරණං අනත්තතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති…පෙ… ඤාණං උප්පජ්ජති, පීති උප්පජ්ජති, පස්සද්ධි උප්පජ්ජති, සුඛං උප්පජ්ජති, අධිමොක්ඛො උප්පජ්ජති, පග්ගහො උප්පජ්ජති, උපට්ඨානං උප්පජ්ජති, උපෙක්ඛා උප්පජ්ජති, නිකන්ති උප්පජ්ජති, ‘නිකන්ති ධම්මො’ති නිකන්තිං ආවජ්ජති. තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො. ජරාමරණං අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. ජරාමරණං අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති, ජරාමරණං දුක්ඛතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. තෙන වුච්චති – ‘‘ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසො හොති. සො සමයො, යං තං චිත්තං අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති සන්නිසීදති එකොදි හොති සමාධියති. තස්ස මග්ගො සඤ්ජායතී’’ති. කථං මග්ගො සඤ්ජායති…පෙ… එවං මග්ගො සඤ්ජායති. එවං සඤ්ඤොජනානි පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තීහොන්ති. එවං ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතං මානසං හොති.

7. ඔභාසෙ චෙව ඤාණෙ ච, පීතියා ච විකම්පති;

පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව, යෙහි චිත්තං පවෙධති.

අධිමොක්ඛෙ ච පග්ගාහෙ, උපට්ඨානෙ ච කම්පති;

උපෙක්ඛාවජ්ජනාය චෙව, උපෙක්ඛාය ච නිකන්තියා.

ඉමානි දස ඨානානි, පඤ්ඤා යස්ස පරිච්චිතා;

ධම්මුද්ධච්චකුසලො හොති, න ච සම්මොහ ගච්ඡති.

වික්ඛිපති චෙව කිලිස්සති ච, චවති චිත්තභාවනා;

වික්ඛිපති න කිලිස්සති, භාවනා පරිහායති.

වික්ඛිපති න කිලිස්සති, භාවනා න පරිහායති;

න ච වික්ඛිපතෙ චිත්තං න කිලිස්සති, න චවති චිත්තභාවනා.

ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි චිත්තස්ස සඞ්ඛෙපවික්ඛෙපවිග්ගහිතං [සඞ්ඛෙපං වික්ඛෙපං විග්ගහිතං (ස්‍යා.)] දස ඨානෙ සම්පජානාතීති.

යුගනද්ධකථා නිට්ඨිතා.

2. සච්චකථා

8. පුරිමනිදානං. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ [සං. නි. 5.1090], තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙතං; ‘අයං දුක්ඛසමුදයො’ති තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙතං, ‘අයං දුක්ඛනිරොධො’ති තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙතං, ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙතං. ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරි තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි’’.

1. පඨමසුත්තන්තනිද්දෙසො

කථං දුක්ඛං තථට්ඨෙන සච්චං? චත්තාරො දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨො – ඉමෙ චත්තාරො දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවං දුක්ඛං තථට්ඨෙන සච්චං.

කථං සමුදයො තථට්ඨෙන සච්චං? චත්තාරො සමුදයස්ස සමුදයට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො, නිදානට්ඨො, සංයොගට්ඨො පලිබොධට්ඨො – ඉමෙ චත්තාරො සමුදයස්ස සමුදයට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවං සමුදයො තථට්ඨෙන සච්චං.

කථං නිරොධො තථට්ඨෙන සච්චං? චත්තාරො නිරොධස්ස නිරොධට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො, විවෙකට්ඨො, අසඞ්ඛතට්ඨො, අමතට්ඨො – ඉමෙ චත්තාරො නිරොධස්ස නිරොධට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවං නිරොධො තථට්ඨෙන සච්චං.

කථං මග්ගො තථට්ඨෙන සච්චං? චත්තාරො මග්ගස්ස මග්ගට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො, හෙතුට්ඨො, දස්සනට්ඨො, ආධිපතෙය්‍යට්ඨො – ඉමෙ චත්තාරො මග්ගස්ස මග්ගට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. එවං මග්ගො තථට්ඨෙන සච්චං.

9. කතිහාකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? චතූහාකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. තථට්ඨෙන, අනත්තට්ඨෙන, සච්චට්ඨෙන, පටිවෙධට්ඨෙන – ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කථං තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? චතූහාකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො තථට්ඨො, සමුදයස්ස සමුදයට්ඨො තථට්ඨො, නිරොධස්ස නිරොධට්ඨො තථට්ඨො, මග්ගස්ස මග්ගට්ඨො තථට්ඨො – ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කථං අනත්තට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? චතූහාකාරෙහි අනත්තට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො අනත්තට්ඨො, සමුදයස්ස සමුදයට්ඨො අනත්තට්ඨො, නිරොධස්ස නිරොධට්ඨො අනත්තට්ඨො, මග්ගස්ස මග්ගට්ඨො අනත්තට්ඨො – ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි අනත්තට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කථං සච්චට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? චතූහාකාරෙහි සච්චට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො සච්චට්ඨො, සමුදයස්ස සමුදයට්ඨො සච්චට්ඨො, නිරොධස්ස නිරොධට්ඨො සච්චට්ඨො, මග්ගස්ස මග්ගට්ඨො සච්චට්ඨො – ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි සච්චට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කථං පටිවෙධට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? චතූහාකාරෙහි පටිවෙධට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, සමුදයස්ස සමුදයට්ඨො පටිවෙධට්ඨො නිරොධස්ස නිරොධට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, මග්ගස්ස මග්ගට්ඨො පටිවෙධට්ඨො – ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි පටිවෙධට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

10. කතිහාකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? යං අනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තං අනිච්චං, යං අනිච්චඤ්ච දුක්ඛඤ්ච තං අනත්තා. යං අනිච්චඤ්ච දුක්ඛඤ්ච අනත්තා ච තං තථං. යං අනිච්චං ච දුක්ඛඤ්ච අනත්තා ච තථඤ්ච තං සච්චං. යං අනිච්චඤ්ච දුක්ඛඤ්ච අනත්තා ච තථඤ්ච සච්චඤ්ච තං එකසඞ්ගහිතං. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කතිහාකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? නවහාකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. තථට්ඨෙන, අනත්තට්ඨෙන, සච්චට්ඨෙන, පටිවෙධට්ඨෙන, අභිඤ්ඤට්ඨෙන, පරිඤ්ඤට්ඨෙන, පහානට්ඨෙන, භාවනට්ඨෙන, සච්ඡිකිරියට්ඨෙන – ඉමෙහි නවහාකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කථං තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? නවහාකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො තථට්ඨො, සමුදයස්ස සමුදයට්ඨො තථට්ඨො, නිරොධස්ස නිරොධට්ඨො තථට්ඨො, මග්ගස්ස මග්ගට්ඨො තථට්ඨො, අභිඤ්ඤාය අභිඤ්ඤට්ඨො තථට්ඨො, පරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤට්ඨො තථට්ඨො, පහානස්ස පහානට්ඨො තථට්ඨො, භාවනාය භාවනට්ඨො තථට්ඨො, සච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකිරියට්ඨො තථට්ඨො – ඉමෙහි නවහාකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කථං අනත්තට්ඨෙන… සච්චට්ඨෙන… පටිවෙධට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? නවහාකාරෙහි පටිවෙධට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, සමුදයස්ස සමුදයට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, නිරොධස්ස නිරොධට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, මග්ගස්ස මග්ගට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, අභිඤ්ඤාය අභිඤ්ඤට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, පරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, පහානස්ස පහානට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, භාවනාය භාවනට්ඨො පටිවෙධට්ඨො, සච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකිරියට්ඨො පටිවෙධට්ඨො – ඉමෙහි නවහාකාරෙහි පටිවෙධට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

11. කතිහාකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? ද්වාදසහි ආකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. තථට්ඨෙන, අනත්තට්ඨෙන, සච්චට්ඨෙන, පටිවෙධට්ඨෙන, අභිජානනට්ඨෙන, පරිජානනට්ඨෙන, ධම්මට්ඨෙන, තථට්ඨෙන, ඤාතට්ඨෙන, සච්ඡිකිරියට්ඨෙන, ඵස්සනට්ඨෙන, අභිසමයට්ඨෙන – ඉමෙහි ද්වාදසහි ආකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කථං තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? සොළසහි ආකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨො, තථට්ඨො; සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො, නිදානට්ඨො, සංයොගට්ඨො, පලිබොධට්ඨො තථට්ඨො; නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො, විවෙකට්ඨො, අසඞ්ඛතට්ඨො, අමතට්ඨො තථට්ඨො; මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො, හෙතුට්ඨො, දස්සනට්ඨො, ආධිපතෙය්‍යට්ඨො තථට්ඨො – ඉමෙහි සොළසහි ආකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

කථං අනත්තට්ඨෙන…පෙ… සච්චට්ඨෙන… පටිවෙධට්ඨෙන… අභිජානනට්ඨෙන… පරිජානනට්ඨෙන… ධම්මට්ඨෙන… තථට්ඨෙන… ඤාතට්ඨෙන… සච්ඡිකිරියට්ඨෙන… ඵස්සනට්ඨෙන… අභිසමයට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි? සොළසහි ආකාරෙහි අභිසමයට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨො, අභිසමයට්ඨො; සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො, නිදානට්ඨො, සංයොගට්ඨො, පලිබොධට්ඨො, අභිසමයට්ඨො; නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො, විවෙකට්ඨො, අසඞ්ඛතට්ඨො, අමතට්ඨො, අභිසමයට්ඨො; මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො, හෙතුට්ඨො, දස්සනට්ඨො, ආධිපතෙය්‍යට්ඨො, අභිසමයට්ඨො – ඉමෙහි සොළසහි ආකාරෙහි අභිසමයට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං තං එකත්තං. එකත්තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති – චත්තාරි සච්චානි එකප්පටිවෙධානි.

12. සච්චානං කති ලක්ඛණානි? සච්චානං ද්වෙ ලක්ඛණානි. සඞ්ඛතලක්ඛණඤ්ච, අසඞ්ඛතලක්ඛණඤ්ච – සච්චානං ඉමානි ද්වෙ ලක්ඛණානි.

සච්චානං කති ලක්ඛණානි? සච්චානං ඡ ලක්ඛණානි. සඞ්ඛතානං සච්චානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතානං අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති අසඞ්ඛතස්ස සච්චස්ස න උප්පාදො පඤ්ඤායති, න වයො පඤ්ඤායති, න ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති – සච්චානං ඉමානි ඡ ලක්ඛණානි.

සච්චානං කති ලක්ඛණානි? සච්චානං ද්වාදස ලක්ඛණානි. දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති; සමුදයසච්චස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති; මග්ගසච්චස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති; නිරොධසච්චස්ස න උප්පාදො පඤ්ඤායති, න වයො පඤ්ඤායති, න ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති – සච්චානං ඉමානි ද්වාදස ලක්ඛණානි.

චතුන්නං සච්චානං කති කුසලා, කති අකුසලා, කති අබ්‍යාකතා? සමුදයසච්චං අකුසලං, මග්ගසච්චං කුසලං, නිරොධසච්චං අබ්‍යාකතං. දුක්ඛසච්චං සියා කුසලං, සියා අකුසලං, සියා අබ්‍යාකතං.

සියා තීණි සච්චානි එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, එකසච්චං තීහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතං? වත්ථුවසෙන පරියායෙන සියාති. කථඤ්ච සියා? යං දුක්ඛසච්චං අකුසලං, සමුදයසච්චං අකුසලං – එවං අකුසලට්ඨෙන ද්වෙ සච්චානි එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, එකසච්චං ද්වීහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතං. යං දුක්ඛසච්චං කුසලං, මග්ගසච්චං කුසලං – එවං කුසලට්ඨෙන ද්වෙ සච්චානි එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, එකසච්චං ද්වීහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතං. යං දුක්ඛසච්චං අබ්‍යාකතං, නිරොධසච්චං අබ්‍යාකතං – එවං අබ්‍යාකතට්ඨෙන ද්වෙ සච්චානි එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, එකසච්චං ද්වීහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතං. එවං සියා තීණි සච්චානි එකසච්චෙන සඞ්ගහිතානි, එකසච්චං තීහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතං වත්ථුවසෙන පරියායෙනාති.

2. දුතියසුත්තන්තපාළි

13. ‘‘පුබ්බෙ මෙ, භික්ඛවෙ [සං. නි. 3.26], සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො එතදහොසි – ‘කො නු ඛො රූපස්ස අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං; කො වෙදනාය අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං; කො සඤ්ඤාය අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං; කො සඞ්ඛාරානං අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං; කො විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණ’න්ති? තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙ, එතදහොසි – ‘යං ඛො රූපං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං – අයං රූපස්ස අස්සාදො. යං රූපං අනිච්චං, තං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං – අයං රූපස්ස ආදීනවො. යො රූපස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං – ඉදං රූපස්ස නිස්සරණං. යං වෙදනං පටිච්ච…පෙ… යං සඤ්ඤං පටිච්ච… යං සඞ්ඛාරෙ පටිච්ච… යං විඤ්ඤාණං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං – අයං විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො. යං විඤ්ඤාණං අනිච්චං තං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං – අයං විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවො. යො විඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං – ඉදං විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං’’.

‘‘යාවකීවඤ්චාහං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං එවං අස්සාදඤ්ච අස්සාදතො ආදීනවඤ්ච ආදීනවතො නිස්සරණඤ්ච නිස්සරණතො යථාභූතං නාබ්භඤ්ඤාසිං, නෙව තාවාහං, භික්ඛවෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය ‘අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’ති පච්චඤ්ඤාසිං [අභිසම්බුද්ධො පච්චඤ්ඤාසිං (ස්‍යා.) සං. නි. 3.26 පස්සිතබ්බා] යතො ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං එවං අස්සාදඤ්ච අස්සාදතො ආදීනවඤ්ච ආදීනවතො නිස්සරණඤ්ච නිස්සරණතො යථාභූතං අබ්භඤ්ඤාසිං, අථාහං, භික්ඛවෙ, ‘සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’ති පච්චඤ්ඤාසිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි – ‘අකුප්පා මෙ විමුත්ති [චෙතොවිමුත්ති (ස්‍යා. ක.) සං. නි. 3.27 පස්සිතබ්බා]. අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’’ති.

3. දුතියසුත්තන්තනිද්දෙසො

14. යං රූපං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං රූපස්ස අස්සාදොති – පහානප්පටිවෙධො සමුදයසච්චං. යං රූපං අනිච්චං තං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අයං රූපස්ස ආදීනවොති – පරිඤ්ඤාපටිවෙධො දුක්ඛසච්චං. යො රූපස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං රූපස්ස නිස්සරණන්ති – සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො නිරොධසච්චං. යා ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු දිට්ඨි සඞ්කප්පො වාචා කම්මන්තො ආජීවො වායාමො සති සමාධි – භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චං.

යං වෙදනං පටිච්ච…පෙ… යං සඤ්ඤං පටිච්ච… යං සඞ්ඛාරෙ පටිච්ච… යං විඤ්ඤාණං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදොති – පහානප්පටිවෙධො සමුදයසච්චං. යං විඤ්ඤාණං අනිච්චං තං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අයං විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවොති – පරිඤ්ඤාපටිවෙධො දුක්ඛසච්චං. යො විඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණන්ති – සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො නිරොධසච්චං. යා ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු දිට්ඨි සඞ්කප්පො වාචා කම්මන්තො ආජීවො වායාමො සති සමාධි – භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චං.

15. සච්චන්ති කතිහාකාරෙහි සච්චං? එසනට්ඨෙන, පරිග්ගහට්ඨෙන, පටිවෙධට්ඨෙන. කථං එසනට්ඨෙන සච්චං? ජරාමරණං කිංනිදානං, කිංසමුදයං, කිංජාතිකං, කිංපභවන්ති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. ජරාමරණං ජාතිනිදානං, ජාතිසමුදයං, ජාතිජාතිකං, ජාතිප්පභවන්ති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. ජරාමරණඤ්ච පජානාති, ජරාමරණසමුදයඤ්ච පජානාති, ජරාමරණනිරොධඤ්ච පජානාති, ජරාමරණනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

ජාති කිංනිදානා, කිංසමුදයා, කිංජාතිකා, කිංපභවාති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. ජාති භවනිදානා, භවසමුදයා, භවජාතිකා, භවප්පභවාති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. ජාතිඤ්ච පජානාති, ජාතිසමුදයඤ්ච පජානාති, ජාතිනිරොධඤ්ච පජානාති, ජාතිනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

භවො කිංනිදානො, කිංසමුදයො, කිංජාතිකො, කිංපභවොති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. භවො උපාදානනිදානො, උපාදානසමුදයො, උපාදානජාතිකො, උපාදානප්පභවොති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. භවං ච පජානාති, භවසමුදයඤ්ච පජානාති, භවනිරොධඤ්ච පජානාති, භවනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

උපාදානං කිංනිදානං, කිංසමුදයං, කිංජාතිකං, කිංපභවන්ති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. උපාදානං තණ්හානිදානං, තණ්හාසමුදයං, තණ්හාජාතිකං, තණ්හාපභවන්ති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. උපාදානඤ්ච පජානාති, උපාදානසමුදයඤ්ච පජානාති, උපාදානනිරොධඤ්ච පජානාති උපාදානනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

තණ්හා කිංනිදානා, කිංසමුදයා, කිංජාතිකා, කිංපභවාති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. තණ්හා වෙදනානිදානා, වෙදනාසමුදයා, වෙදනාජාතිකා, වෙදනාපභවාති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. තණ්හඤ්ච පජානාති, තණ්හාසමුදයඤ්ච පජානාති, තණ්හානිරොධඤ්ච පජානාති, තණ්හානිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

වෙදනා කිංනිදානා, කිංසමුදයා, කිංජාතිකා, කිංපභවාති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. වෙදනා ඵස්සනිදානා, ඵස්සසමුදයා, ඵස්සජාතිකා, ඵස්සප්පභවාති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. වෙදනඤ්ච පජානාති, වෙදනාසමුදයඤ්ච පජානාති, වෙදනානිරොධඤ්ච පජානාති, වෙදනානිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

ඵස්සො කිංනිදානො, කිංසමුදයො, කිංජාතිකො, කිංපභවොති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. ඵස්සො සළායතනනිදානො, සළායතනසමුදයො, සළායතනජාතිකො, සළායතනප්පභවොති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. ඵස්සඤ්ච පජානාති, ඵස්සසමුදයඤ්ච පජානාති, ඵස්සනිරොධඤ්ච පජානාති, ඵස්සනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

සළායතනං කිංනිදානං, කිංසමුදයං, කිංජාතිකං, කිංපභවන්ති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. සළායතනං නාමරූපනිදානං, නාමරූපසමුදයං, නාමරූපජාතිකං, නාමරූපප්පභවන්ති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. සළායතනඤ්ච පජානාති, සළායතනසමුදයඤ්ච පජානාති, සළායතනනිරොධඤ්ච පජානාති, සළායතනනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

නාමරූපං කිංනිදානං, කිංසමුදයං, කිංජාතිකං, කිංපභවන්ති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. නාමරූපං විඤ්ඤාණනිදානං, විඤ්ඤාණසමුදයං, විඤ්ඤාණජාතිකං, විඤ්ඤාණප්පභවන්ති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. නාමරූපඤ්ච පජානාති, නාමරූපසමුදයඤ්ච පජානාති, නාමරූපනිරොධඤ්ච පජානාති, නාමරූපනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

විඤ්ඤාණං කිංනිදානං, කිංසමුදයං, කිංජාතිකං, කිංපභවන්ති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. විඤ්ඤාණං සඞ්ඛාරනිදානං, සඞ්ඛාරසමුදයං, සඞ්ඛාරජාතිකං, සඞ්ඛාරප්පභවන්ති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. විඤ්ඤාණඤ්ච පජානාති, විඤ්ඤාණසමුදයඤ්ච පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධඤ්ච පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

සඞ්ඛාරා කිංනිදානා, කිංසමුදයා, කිංජාතිකා, කිංපභවාති – එවං එසනට්ඨෙන සච්චං. සඞ්ඛාරා අවිජ්ජානිදානා, අවිජ්ජාසමුදයා, අවිජ්ජාජාතිකා, අවිජ්ජාපභවාති – එවං පරිග්ගහට්ඨෙන සච්චං. සඞ්ඛාරෙ ච පජානාති, සඞ්ඛාරසමුදයඤ්ච පජානාති, සඞ්ඛාරනිරොධඤ්ච පජානාති, සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනිං පටිපදඤ්ච පජානාති – එවං පටිවෙධට්ඨෙන සච්චං.

16. ජරාමරණං දුක්ඛසච්චං, ජාති සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. ජාති දුක්ඛසච්චං, භවො සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. භවො දුක්ඛසච්චං, උපාදානං සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. උපාදානං දුක්ඛසච්චං, තණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. තණ්හා දුක්ඛසච්චං, වෙදනා සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. වෙදනා දුක්ඛසච්චං, ඵස්සො සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. ඵස්සො දුක්ඛසච්චං, සළායතනං සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. සළායතනං දුක්ඛසච්චං, නාමරූපං සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. නාමරූපං දුක්ඛසච්චං, විඤ්ඤාණං සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. විඤ්ඤාණං දුක්ඛසච්චං, සඞ්ඛාරා සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. සඞ්ඛාරා දුක්ඛසච්චං, අවිජ්ජා සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං.

ජරාමරණං සියා දුක්ඛසච්චං, සියා සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චං. ජාති සියා දුක්ඛසච්චං, සියා සමුදයසච්චං…පෙ… භවො සියා දුක්ඛසච්චං, සියා සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා මග්ගසච්චන්ති.

භාණවාරො.

සච්චකථා නිට්ඨිතා.

3. බොජ්ඣඞ්ගකථා

17. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ [සං. නි. 5.200], බොජ්ඣඞ්ගා. කතමෙ සත්ත? සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො, වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො – ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා’’.

බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බොධාය සංවත්තන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනුබුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පටිබුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සම්බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

බුජ්ඣනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා.

බොධෙන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනුබොධෙන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පටිබොධෙන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සම්බොධෙන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

බොධනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබොධනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබොධනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බොධනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා.

බොධිපක්ඛියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබොධිපක්ඛියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබොධිපක්ඛියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බොධිපක්ඛියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා.

බුද්ධිලභනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, බුද්ධිපටිලභනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, බුද්ධිරොපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, බුද්ධිඅභිරොපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, බුද්ධිපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, බුද්ධිසම්පාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා.

මූලමූලකාදිදසකං

18. මූලට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, මූලචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, මූලපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, මූලපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, මූලපරිපූරණට්ඨෙන [මූලපරිපූරට්ඨෙන (ස්‍යා. ක.) එවමුපරිපි] බොජ්ඣඞ්ගා, මූලපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, මූලපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, මූලපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

හෙතුට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, හෙතුපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

පච්චයට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, පච්චයපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

විසුද්ධට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විසුද්ධිපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

අනවජ්ජට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනවජ්ජපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

නෙක්ඛම්මට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, නෙක්ඛම්මපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

විමුත්තට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විමුත්තිපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

අනාසවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, අනාසවපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

විවෙකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, විවෙකපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

වොසග්ගට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගචරියට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගපරිග්ගහට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගපරිවාරට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගපරිපූරණට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගපරිපාකට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගපටිසම්භිදට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා, වොසග්ගපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පි බොජ්ඣඞ්ගා.

19. මූලට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. හෙතුට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පච්චයට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විසුද්ධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනවජ්ජට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නෙක්ඛම්මට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විමුත්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනාසවට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විවෙකට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වොසග්ගට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

මූලචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. හෙතුචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පච්චයචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විසුද්ධිචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනවජ්ජචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නෙක්ඛම්මචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විමුත්තිචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනාසවචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විවෙකචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වොසග්ගචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

මූලපරිග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… වොසග්ගපරිග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මූලපරිවාරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… වොසග්ගපරිවාරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මූලපරිපූරණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… වොසග්ගපරිපූරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මූලපරිපාකට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… වොසග්ගපරිපාකට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මූලපටිසම්භිදට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… වොසග්ගපටිසම්භිදට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මූලපටිසම්භිදාපාපනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… වොසග්ගපටිසම්භිදාපාපනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… වොසග්ගපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ….

පරිග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පරිවාරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පරිපූරණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකග්ගට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අවික්ඛෙපට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අවිසාරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනාවිලට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනිඤ්ජනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තුපට්ඨානවසෙන චිත්තස්ස ඨිතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ආරම්මණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ගොචරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පහානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පරිච්චාගට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වුට්ඨානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විවට්ටනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සන්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පණීතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විමුත්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනාසවට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. තරණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනිමිත්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අප්පණිහිතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සුඤ්ඤතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකරසට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනතිවත්තනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. යුගනද්ධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිය්‍යානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. හෙතුට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. දස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ආධිපතෙය්‍යට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

සමථස්ස අවික්ඛෙපට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විපස්සනාය අනුපස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සමථවිපස්සනානං එකරසට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. යුගනද්ධස්ස අනතිවත්තනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සික්ඛාය සමාදානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ආරම්මණස්ස ගොචරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ලීනස්ස චිත්තස්ස පග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. උද්ධතස්ස චිත්තස්ස නිග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. උභොවිසුද්ධානං අජ්ඣුපෙක්ඛනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විසෙසාධිගමට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. උත්තරි පටිවෙධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සච්චාභිසමයට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිරොධෙ පතිට්ඨාපකට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස දස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සද්ධාබලස්ස අස්සද්ධියෙ අකම්පියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… පඤ්ඤාබලස්ස අවිජ්ජාය අකම්පියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උපට්ඨානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පටිසඞ්ඛානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සම්මාදිට්ඨියා දස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… සම්මාසමාධිස්ස අවික්ඛෙපට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

ඉන්ද්‍රියානං ආධිපතෙය්‍යට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. බලානං අකම්පියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිය්‍යානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මග්ගස්ස හෙතුට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සතිපට්ඨානානං උපට්ඨානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සම්මප්පධානානං පදහනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඉද්ධිපාදානං ඉජ්ඣනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සච්චානං තථට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පයොගානං පටිප්පස්සද්ධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඵලානං සච්ඡිකිරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

විතක්කස්ස අභිනිරොපනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විචාරස්ස උපවිචාරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පීතියා ඵරණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සුඛස්ස අභිසන්දනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස එකග්ගට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

ආවජ්ජනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විජානනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පජානනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සඤ්ජානනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකොදට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අභිඤ්ඤාය ඤාතට්ඨං [අභිඤ්ඤෙය්‍යත්ථං (ස්‍යා.)] බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පරිඤ්ඤාය තීරණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පහානස්ස පරිච්චාගට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. භාවනාය එකරසට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සච්ඡිකිරියාය ඵස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඛන්ධානං ඛන්ධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ධාතූනං ධාතුට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ආයතනානං ආයතනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සඞ්ඛතානං සඞ්ඛතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අසඞ්ඛතස්ස අසඞ්ඛතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

චිත්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තානන්තරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස වුට්ඨානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස විවට්ටනට්ඨං [විවජ්ජනට්ඨං (ස්‍යා.)] බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස හෙතුට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස පච්චයට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස වත්ථුට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස භූමට්ඨං [භුම්මට්ඨං (ස්‍යා.) පටි. ම. 1.14 පස්සිතබ්බා] බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස ආරම්මණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස ගොචරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස චරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස ගතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස අභිනීහාරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස නිය්‍යානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. චිත්තස්ස නිස්සරණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

එකත්තෙ ආවජ්ජනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ විජානනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පජානනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සඤ්ජානනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ එකොදට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ( ) [(එකත්තෙ උපනිබන්ධනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා) (සබ්බත්ථ)]. එකත්තෙ පක්ඛන්දනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පසීදනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සන්තිට්ඨනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ විමුච්චනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ එතං සන්තන්ති පස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ යානීකතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ වත්ථුකතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ අනුට්ඨිතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පරිචිතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සුසමාරද්ධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පරිග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පරිවාරට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පරිපූරණට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සමොධානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ අධිට්ඨානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ ආසෙවනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ භාවනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ බහුලීකම්මට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සුසමුග්ගතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සුවිමුත්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ බුජ්ඣනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ අනුබුජ්ඣනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පටිබුජ්ඣනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සම්බුජ්ඣනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ බොධනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ අනුබොධනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පටිබොධනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සම්බුජ්ඣනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ බොධිපක්ඛියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ අනුබොධිපක්ඛියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පටිබොධිපක්ඛියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සම්බොධිපක්ඛියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ ජොතනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ උජ්ජොතනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ අනුජොතනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ පටිජොතනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. එකත්තෙ සඤ්ජොතනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

පතාපනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විරොචනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. කිලෙසානං සන්තාපනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අමලට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විමලට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිම්මලට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සමට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සමයට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විවෙකට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විවෙකචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විරාගට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විරාගචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිරොධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිරොධචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වොසග්ගට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වොසග්ගචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විමුත්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විමුත්තිචරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

ඡන්දට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස මූලට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස පාදට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස පධානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස ඉජ්ඣනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස අධිමොක්ඛට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස පග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස උපට්ඨානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස අවික්ඛෙපට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඡන්දස්ස දස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

වීරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… චිත්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… වීමංසට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය මූලට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය පාදට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය පධානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය ඉජ්ඣනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය අධිමොක්ඛට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය පග්ගහට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය උපට්ඨානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය අවික්ඛෙපට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වීමංසාය දස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

දුක්ඛට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. දුක්ඛස්ස සඞ්ඛතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. දුක්ඛස්ස සන්තාපට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. දුක්ඛස්ස විපරිණාමට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සමුදයට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨං නිදානට්ඨං සඤ්ඤොගට්ඨං පලිබොධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිරොධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨං විවෙකට්ඨං අසඞ්ඛතට්ඨං අමතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මග්ගට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨං හෙතුට්ඨං දස්සනට්ඨං ආධිපතෙය්‍යට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

තථට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනත්තට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සච්චට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පටිවෙධට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අභිජානනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පරිජානනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ධම්මට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ධාතුට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඤාතට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සච්ඡිකිරියට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඵස්සනට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අභිසමයට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

නෙක්ඛම්මං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අබ්‍යාපාදං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ආලොකසඤ්ඤං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අවික්ඛෙපං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ධම්මවවත්ථානං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඤාණං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පාමොජ්ජං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පඨමං ඣානං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… අරහත්තමග්ගං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අරහත්තඵලසමාපත්තිං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… දස්සනට්ඨෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අස්සද්ධියෙ අකම්පියට්ඨෙන සද්ධාබලං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… අවිජ්ජාය අකම්පියට්ඨෙන පඤ්ඤාබලං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. උපට්ඨානට්ඨෙන සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… පටිසඞ්ඛානට්ඨෙන උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨිං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධිං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අකම්පියට්ඨෙන බලං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. නිය්‍යානට්ඨං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. හෙතුට්ඨෙන මග්ගං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. උපට්ඨානට්ඨෙන සතිපට්ඨානං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පදහනට්ඨෙන සම්මප්පධානං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඉජ්ඣනට්ඨෙන ඉද්ධිපාදං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. තථට්ඨෙන සච්චං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමථං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනුපස්සනට්ඨෙ විපස්සනං …පෙ… එකරසට්ඨෙන සමථවිපස්සනං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අනතිවත්තනට්ඨෙන යුගනද්ධං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සංවරට්ඨෙන සීලවිසුද්ධිං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධිං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධිං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මුත්තට්ඨෙන විමොක්ඛං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පටිවෙධට්ඨෙන විජ්ජං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පරිච්චාගට්ඨෙන විමුත්තිං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සමුච්ඡෙදට්ඨෙන ඛයෙ ඤාණං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පටිප්පස්සද්ධට්ඨෙන අනුප්පාදෙ ඤාණං බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

ඡන්දං මූලට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. මනසිකාරං සමුට්ඨානට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. ඵස්සං සමොධානට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. වෙදනං සමොසරණට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සමාධිං පමුඛට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. සතිං ආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. පඤ්ඤං තතුත්තරට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. විමුත්තිං සාරට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා. අමතොගධං නිබ්බානං පරියොසානට්ඨෙන බුජ්ඣන්තීති – බොජ්ඣඞ්ගා.

20. සාවත්ථිනිදානං. තත්‍ර ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො භික්ඛවො’’ති [ආවුසොති (ස්‍යා.) සං. නි. 5.185 පස්සිතබ්බා]. ‘‘ආවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස පච්චස්සොසුං. ආයස්මා සාරිපුත්තො එතදවොච –

‘‘සත්තිමෙ, ආවුසො, බොජ්ඣඞ්ගා. කතමෙ සත්ත? සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො – ඉමෙ ඛො, ආවුසො, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා. ඉමෙසං ඛ්වාහං, ආවුසො, සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං යෙන යෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන ආකඞ්ඛාමි පුබ්බණ්හසමයං විහරිතුං, තෙන තෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන පුබ්බණ්හසමයං විහරාමි. යෙන යෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන ආකඞ්ඛාමි මජ්ඣන්හිකසමයං…පෙ… සායන්හසමයං විහරිතුං, තෙන තෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන සායන්හසමයං විහරාමි. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ මෙ, ‘ආවුසො, හොති, අප්පමාණො’ති මෙ හොති, ‘සුසමාරද්ධො’ති මෙ හොති. තිට්ඨන්තඤ්ච නං [තිට්ඨන්තං චරං (ස්‍යා.) සං. නි. 5.185 පස්සිතබ්බා] ‘තිට්ඨතී’ති පජානාමි. සචෙපි මෙ චවති, ‘ඉදප්පච්චයා මෙ චවතී’ති පජානාමි. ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ මෙ, ආවුසො, හොති, ‘අප්පමාණො’ති මෙ හොති, ‘සුසමාරද්ධො’ති මෙ හොති. තිට්ඨන්තඤ්ච නං ‘තිට්ඨතී’ති පජානාමි. සචෙපි මෙ චවති, ‘ඉදප්පච්චයා මෙ චවතී’ති පජානාමි.

‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, රඤ්ඤො වා රාජමහාමත්තස්ස වා නානාරත්තානං දුස්සානං දුස්සකරණ්ඩකො පූරො අස්ස. සො යඤ්ඤදෙව දුස්සයුගං ආකඞ්ඛෙය්‍ය පුබ්බණ්හසමයං පාරුපිතුං, තං තදෙව දුස්සයුගං පුබ්බණ්හසමයං පාරුපෙය්‍ය. යඤ්ඤදෙව දුස්සයුගං ආකඞ්ඛෙය්‍ය මජ්ඣන්හිකසමයං…පෙ… සායන්හසමයං පාරුපිතුං, තං තදෙව දුස්සයුගං සායන්හසමයං පාරුපෙය්‍ය. එවමෙව ඛ්වාහං, ආවුසො, ඉමෙසං සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං යෙන යෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන ආකඞ්ඛාමි පුබ්බණ්හසමයං විහරිතුං, තෙන තෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන පුබ්බණ්හසමයං විහරාමි. යෙන යෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන ආකඞ්ඛාමි මජ්ඣන්හිකසමයං…පෙ… සායන්හසමයං විහරිතුං, තෙන තෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන සායන්හසමයං විහරාමි. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ මෙ, ආවුසො, හොති, ‘අප්පමාණො’ති මෙ හොති, ‘සුසමාරද්ධො’ති මෙ හොති. තිට්ඨන්තඤ්ච නං ‘තිට්ඨතී’ති පජානාමි. සචෙපි මෙ චවති, ‘ඉදප්පච්චයා මෙ චවතී’ති පජානාමි…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ මෙ, ආවුසො, හොති, ‘අප්පමාණො’ති මෙ හොති, ‘සුසමාරද්ධො’ති මෙ හොති. තිට්ඨන්තඤ්ච නං ‘තිට්ඨතී’ති පජානාමි. සචෙපි මෙ චවති, ‘ඉදප්පච්චයා මෙ චවතී’ති පජානාමි’’.

සුත්තන්තනිද්දෙසො

21. කථං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ මෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගො? යාවතා නිරොධූපට්ඨාති තාවතා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ඉති චෙ මෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගො. සෙය්‍යථාපි තෙලප්පදීපස්ස ඣායතො යාවතා අච්චි තාවතා වණ්ණො, යාවතා වණ්ණො තාවතා අච්චි. එවමෙව යාවතා නිරොධූපට්ඨාති තාවතා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ඉති චෙ මෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගො.

කථං අප්පමාණො ඉති චෙ මෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගො? පමාණබද්ධා [පමාණවන්තා (ස්‍යා.), අට්ඨකථා ඔලොකෙතබ්බා] කිලෙසා, සබ්බෙ ච පරියුට්ඨානා, යෙ ච සඞ්ඛාරා පොනොභවිකා අප්පමාණො නිරොධො අචලට්ඨෙන අසඞ්ඛතට්ඨෙන. යාවතා නිරොධූපට්ඨාති තාවතා අප්පමාණො. ඉති චෙ මෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගො.

කථං සුසමාරද්ධො ඉති චෙ මෙ හොතීති – බොජ්ඣඞ්ගො? විසමා කිලෙසා, සබ්බෙ ච පරියුට්ඨානා, යෙ ච සඞ්ඛාරා පොනොභවිකා, සමධම්මො නිරොධො සන්තට්ඨෙන පණීතට්ඨෙන. යාවතා නිරොධූපට්ඨාති තාවතා සුසමාරද්ධො ඉති චෙ මෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගො.

කථං ‘‘තිට්ඨන්තඤ්ච නං තිට්ඨතී’’ති පජානාමි; සචෙපි චවති ‘‘ඉදප්පච්චයා චවතී’’ති පජානාමි? කතිහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති? කතිහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති? අට්ඨහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති. අට්ඨහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති.

කතමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති? අනුප්පාදං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති, උප්පාදං අනාවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති, අප්පවත්තං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති, පවත්තං අනාවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති, අනිමිත්තං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති, නිමිත්තං අනාවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති, නිරොධං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති, සඞ්ඛාරෙ අනාවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති – ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති.

කතමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති? උප්පාදං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති, අනුප්පාදං අනාවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති, පවත්තං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති, අප්පවත්තං අනාවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති, නිමිත්තං ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති, අනිමිත්තං අනාවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති, සඞ්ඛාරෙ ආවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති, නිරොධං අනාවජ්ජිතත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති – ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො චවති. එවං ‘‘තිට්ඨන්තඤ්ච නං තිට්ඨතී’’ති පජානාමි. සචෙපි චවති, ‘‘ඉදප්පච්චයා මෙ චවතී’’ති පජානාමි…පෙ….