1. දෙසනාහාරවිභඞ්ගො
5. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො? ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’ති ගාථා අයං දෙසනාහාරො. කිං දෙසයති? අස්සාදං ආදීනවං නිස්සරණං ඵලං උපායං ආණත්තිං. ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙස්සාමීති.
තත්ථ කතමො අස්සාදො?
‘‘කාමං [කාමමාදිකා ඉමා ඡ ගාථා සු. නි. 772 පස්සිතබ්බා] කාමයමානස්ස, තස්ස චෙතං සමිජ්ඣති;
අද්ධා පීතිමනො හොති, ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡතී’’ති.
අයං අස්සාදො.
තත්ථ කතමො ආදීනවො?
‘‘තස්ස චෙ කාමයානස්ස, ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො;
තෙ කාමා පරිහායන්ති, සල්ලවිද්ධොව රුප්පතී’’ති.
අයං ආදීනවො.
තත්ථ කතමං නිස්සරණං?
‘‘යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති, සප්පස්සෙව පදා සිරො;
සොමං විසත්තිකං ලොකෙ, සතො සමතිවත්තතී’’ති.
ඉදං නිස්සරණං.
තත්ථ කතමො අස්සාදො?
‘‘ඛෙත්තං වත්ථුං හිරඤ්ඤං වා, ගවාස්සං දාසපොරිසං;
ථියො බන්ධූ පුථූ කාමෙ, යො නරො අනුගිජ්ඣතී’’ති.
අයං අස්සාදො.
තත්ථ කතමො ආදීනවො?
‘‘අබලා නං බලීයන්ති, මද්දන්තෙ නං පරිස්සයා;
තතො නං දුක්ඛමන්වෙති, නාවං භින්නමිවොදක’’න්ති.
අයං ආදීනවො.
තත්ථ කතමං නිස්සරණං?
‘‘තස්මා ජන්තු සදා සතො, කාමානි පරිවජ්ජයෙ;
තෙ පහාය තරෙ ඔඝං, නාවං සිත්වාව පාරගූ’’ති.
ඉදං නිස්සරණං.
තත්ථ කතමං ඵලං?
‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං, ඡත්තං මහන්තං යථ වස්සකාලෙ;
එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ, න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී’’ති.
ඉදං ඵලං.
තත්ථ කතමො උපායො?
‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’’ති…පෙ…
‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා [පස්ස ධ. ප. 277] දුක්ඛා’’ති…පෙ…
‘‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;
අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති.
අයං උපායො.
තත්ථ කතමා ආණත්ති?
‘‘චක්ඛුමා [පස්ස උදා. 43] විසමානීව, විජ්ජමානෙ පරක්කමෙ;
පණ්ඩිතො ජීවලොකස්මිං, පාපානි පරිවජ්ජයෙ’’ති.
අයං ආණත්ති.
‘‘‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු,
මොඝරාජා’ති ආණත්ති, ‘සදා සතො’ති උපායො;
‘අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච [උහච්ච (ක.) පස්ස සු. නි. 1125], එවං මච්චුතරො සියා’’’.
ඉදං ඵලං.
6. තත්ථ භගවා උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස නිස්සරණං දෙසයති, විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච දෙසයති, නෙය්‍යස්ස පුග්ගලස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච දෙසයති.
තත්ථ චතස්සො පටිපදා, චත්තාරො පුග්ගලා. තණ්හාචරිතො මන්දො සතින්ද්‍රියෙන දුක්ඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති සතිපට්ඨානෙහි නිස්සයෙහි. තණ්හාචරිතො උදත්තො [උදත්ථො (සී.) උ + ආ + දා + ත] සමාධින්ද්‍රියෙන දුක්ඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති ඣානෙහි නිස්සයෙහි. දිට්ඨිචරිතො මන්දො වීරියින්ද්‍රියෙන සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති සම්මප්පධානෙහි නිස්සයෙහි. දිට්ඨිචරිතො උදත්තො පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය නිය්‍යාති සච්චෙහි නිස්සයෙහි.
උභො තණ්හාචරිතා සමථපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනා නිය්‍යන්ති රාගවිරාගාය චෙතොවිමුත්තියා. උභො දිට්ඨිචරිතා විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමෙ සමථෙන නිය්‍යන්ති අවිජ්ජාවිරාගාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා.
තත්ථ යෙ සමථපුබ්බඞ්ගමාහි පටිපදාහි නිය්‍යන්ති, තෙ නන්දියාවට්ටෙන නයෙන හාතබ්බා, යෙ විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමාහි පටිපදාහි නිය්‍යන්ති, තෙ සීහවික්කීළිතෙන නයෙන හාතබ්බා.
7. ස්වායං හාරො කත්ථ සම්භවති, යස්ස සත්ථා වා ධම්මං දෙසයති අඤ්ඤතරො වා ගරුට්ඨානීයො සබ්‍රහ්මචාරී, සො තං ධම්මං සුත්වා සද්ධං පටිලභති. තත්ථ යා වීමංසා උස්සාහනා තුලනා උපපරික්ඛා, අයං සුතමයී පඤ්ඤා. තථා සුතෙන නිස්සයෙන යා වීමංසා තුලනා උපපරික්ඛා මනසානුපෙක්ඛණා, අයං චින්තාමයී පඤ්ඤා. ඉමාහි ද්වීහි පඤ්ඤාහි මනසිකාරසම්පයුත්තස්ස යං ඤාණං උප්පජ්ජති දස්සනභූමියං වා භාවනාභූමියං වා, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤා.
8. පරතොඝොසා සුතමයී පඤ්ඤා. පච්චත්තසමුට්ඨිතා යොනිසො මනසිකාරා චින්තාමයී පඤ්ඤා. යං පරතො ච ඝොසෙන පච්චත්තසමුට්ඨිතෙන ච යොනිසොමනසිකාරෙන ඤාණං උප්පජ්ජති, අයං භාවනාමයී පඤ්ඤා. යස්ස ඉමා ද්වෙ පඤ්ඤා අත්ථි සුතමයී චින්තාමයී ච, අයං උග්ඝටිතඤ්ඤූ. යස්ස සුතමයී පඤ්ඤා අත්ථි, චින්තාමයී නත්ථි, අයං විපඤ්චිතඤ්ඤූ [විපච්චිතඤ්ඤූ (සී.)]. යස්ස නෙව සුතමයී පඤ්ඤා අත්ථි න චින්තාමයී, අයං නෙය්‍යො.
9. සායං ධම්මදෙසනා කිං දෙසයති? චත්තාරි සච්චානි දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. ආදීනවො ච ඵලඤ්ච දුක්ඛං, අස්සාදො සමුදයො, නිස්සරණං නිරොධො, උපායො ආණත්ති ච මග්ගො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි. ඉදං ධම්මචක්කං.
යථාහ භගවා – ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්ති මෙ, භික්ඛවෙ, බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං අප්පටිවත්තියං සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං, සබ්බං ධම්මචක්කං.
තත්ථ අපරිමාණා පදා, අපරිමාණා අක්ඛරා, අපරිමාණා බ්‍යඤ්ජනා, අපරිමාණා ආකාරා නෙරුත්තා නිද්දෙසා. එතස්සෙව අත්ථස්ස සඞ්කාසනා පකාසනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං [උත්තානිකම්මං (ක.)] පඤ්ඤත්ති, ඉතිපිදං දුක්ඛං අරියසච්චං.
‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති මෙ, භික්ඛවෙ, බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං…පෙ… ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති මෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති මෙ, භික්ඛවෙ, බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං අප්පටිවත්තියං සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං.
තත්ථ අපරිමාණා පදා, අපරිමාණා අක්ඛරා, අපරිමාණා බ්‍යඤ්ජනා, අපරිමාණා ආකාරා නෙරුත්තා නිද්දෙසා. එතස්සෙව අත්ථස්ස සඞ්කාසනා පකාසනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං පඤ්ඤත්ති ඉතිපිදං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං.
තත්ථ භගවා අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙති, පදෙහි පකාසෙති, බ්‍යඤ්ජනෙහි විවරති, ආකාරෙහි විභජති, නිරුත්තීහි උත්තානීකරොති [උත්තානිං කරොති (ක.)], නිද්දෙසෙහි පඤ්ඤපෙති. තත්ථ භගවා අක්ඛරෙහි ච පදෙහි ච උග්ඝටෙති [උග්ඝාටෙති (සී.)], බ්‍යඤ්ජනෙහි ච ආකාරෙහි ච විපඤ්චයති, නිරුත්තීහි ච නිද්දෙසෙහි ච විත්ථාරෙති. තත්ථ උග්ඝටනා [උග්ඝාටනා (සී.)] ආදි, විපඤ්චනා මජ්ඣෙ, විත්ථාරණා පරියොසානං. සොයං ධම්මවිනයො උග්ඝටීයන්තො උග්ඝටිතඤ්ඤූපුග්ගලං විනෙති, තෙන නං ආහු ‘‘ආදිකල්‍යාණො’’ති. විපඤ්චීයන්තො විපඤ්චිතඤ්ඤූපුග්ගලං විනෙති, තෙන නං ආහු ‘‘මජ්ඣෙකල්‍යාණො’’ති. විත්ථාරීයන්තො නෙය්‍යං පුග්ගලං විනෙති, තෙන නං ආහු ‘‘පරියොසානකල්‍යාණො’’ති.
10. තත්ථ ඡප්පදානි අත්ථො සඞ්කාසනා පකාසනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං පඤ්ඤත්ති, ඉමානි ඡප්පදානි අත්ථො. ඡප්පදානි බ්‍යඤ්ජනං අක්ඛරං පදං බ්‍යඤ්ජනං ආකාරො නිරුත්ති නිද්දෙසො, ඉමානි ඡප්පදානි බ්‍යඤ්ජනං. තෙනාහ භගවා ‘‘ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජන’’න්ති.
කෙවලන්ති ලොකුත්තරං, න මිස්සං ලොකියෙහි ධම්මෙහි. පරිපුණ්ණන්ති පරිපූරං අනූනං අනතිරෙකං. පරිසුද්ධන්ති නිම්මලං සබ්බමලාපගතං පරියොදාතං උපට්ඨිතං සබ්බවිසෙසානං, ඉදං වුච්චති තථාගතපදංඉතිපි තථාගතනිසෙවිතංඉතිපි තථාගතාරඤ්ජිතංඉතිපි, අතොචෙතං බ්‍රහ්මචරියං පඤ්ඤායති. තෙනාහ භගවා ‘‘කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙස්සාමී’’ති.
කෙසං අයං ධම්මදෙසනා, යොගීනං. තෙනාහ ආයස්මා මහාකච්චායනො –
‘‘අස්සාදාදීනවතා, නිස්සරණම්පි ච ඵලං උපායො ච;
ආණත්තී ච භගවතො, යොගීනං දෙසනාහාරො’’ති.
නියුත්තො දෙසනාහාරො.