6. උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො
38. එකො අහං සක්ක මහන්තමොඝං, [ඉච්චායස්මා උපසීවො]
අනිස්සිතො නො විසහාමි තාරිතුං;
ආරම්මණං [ආරමණං (ක.)] බ්‍රූහි සමන්තචක්ඛු, යං නිස්සිතො ඔඝමිමං තරෙය්‍යං.
එකො අහං සක්ක මහන්තමොඝන්ති. එකොති පුග්ගලො වා මෙ දුතියො නත්ථි, ධම්මො වා මෙ දුතියො නත්ථි, යං වා පුග්ගලං නිස්සාය ධම්මං වා නිස්සාය මහන්තං කාමොඝං භවොඝං දිට්ඨොඝං අවිජ්ජොඝං තරෙය්‍යං උත්තරෙය්‍යං පතරෙය්‍යං සමතික්කමෙය්‍යං වීතිවත්තෙය්‍යන්ති. සක්කාති සක්කො. භගවා සක්‍යකුලා පබ්බජිතොතිපි සක්කො. අථ වා, අඩ්ඪො මහද්ධනො ධනවාතිපි සක්කො. තස්සිමානි ධනානි, සෙය්‍යථිදං – සද්ධාධනං සීලධනං හිරිධනං ඔත්තප්පධනං සුතධනං චාගධනං පඤ්ඤාධනං සතිපට්ඨානධනං…පෙ… නිබ්බානධනං. ඉමෙහි අනෙකෙහි ධනරතනෙහි අඩ්ඪො මහද්ධනො ධනවාතිපි සක්කො. අථ වා, සක්කො පහු විසවී අලමත්තො සූරො වීරො වික්කන්තො අභීරූ අඡම්භී අනුත්‍රාසී අපලායී පහීනභයභෙරවො විගතලොමහංසොතිපි සක්කොති – එකො අහං සක්ක මහන්තමොඝං.
ඉච්චායස්මා උපසීවොති. ඉච්චාති පදසන්ධි…පෙ…. ආයස්මාති පියවචනං…පෙ…. උපසීවොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං…පෙ… අභිලාපොති – ඉච්චායස්මා උපසීවො.
අනිස්සිතො නො විසහාමි තාරිතුන්ති. අනිස්සිතොති පුග්ගලං වා අනිස්සිතො ධම්මං වා අනිස්සිතො නො විසහාමි න උස්සහාමි න සක්කොමි න පටිබලො මහන්තං කාමොඝං භවොඝං දිට්ඨොඝං අවිජ්ජොඝං තරිතුං උත්තරිතුං පතරිතුං සමතික්කමිතුං වීතිවත්තිතුන්ති – අනිස්සිතො නො විසහාමි තාරිතුං.
ආරම්මණං බ්‍රූහි සමන්තචක්ඛූති ආරම්මණං ආලම්බණං නිස්සයං උපනිස්සයං බ්‍රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහි. සමන්තචක්ඛූති සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. භගවා තෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන උපෙතො සමුපෙතො උපාගතො සමුපාගතො උපපන්නො සමුපපන්නො සමන්නාගතො.
න තස්ස අදිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි, අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බං;
සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්‍යං, තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූති.
ආරම්මණං බ්‍රූහි සමන්තචක්ඛු.
යං නිස්සිතො ඔඝමිමං තරෙය්‍යන්ති. යං නිස්සිතොති යං පුග්ගලං වා නිස්සිතො ධම්මං වා නිස්සිතො මහන්තං කාමොඝං භවොඝං දිට්ඨොඝං අවිජ්ජොඝං තරෙය්‍යං උත්තරෙය්‍යං පතරෙය්‍යං සමතික්කමෙය්‍යං වීතිවත්තෙය්‍යන්ති – යං නිස්සිතො ඔඝමිමං තරෙය්‍යං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘එකො අහං සක්ක මහන්තමොඝං, [ඉච්චායස්මා උපසීවො]
අනිස්සිතො නො විසහාමි තාරිතුං;
ආරම්මණං බ්‍රූහි සමන්තචක්ඛු, යං නිස්සිතො ඔඝමිමං තරෙය්‍ය’’න්ති.
39. ආකිඤ්චඤ්ඤං පෙක්ඛමානො සතිමා, [උපසීවාති භගවා]
නත්ථීති නිස්සාය තරස්සු ඔඝං;
කාමෙ පහාය විරතො කථාහි, තණ්හක්ඛයං නත්තමහාභිපස්ස [රත්තමහාභිපස්ස (ස්‍යා.) පස්ස අභිධානගන්ථෙ අබ්‍යයවග්ගෙ] .
ආකිඤ්චඤ්ඤං පෙක්ඛමානො සතිමාති සො බ්‍රාහ්මණො පකතියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං ලාභීයෙව නිස්සයං න ජානාති – ‘‘අයං මෙ නිස්සයො’’ති. තස්ස භගවා නිස්සයඤ්ච ආචික්ඛති උත්තරිඤ්ච නිය්‍යානපථං. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං සතො සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨහිත්වා තත්ථ ජාතෙ චිත්තචෙතසිකෙ ධම්මෙ අනිච්චතො පෙක්ඛමානො, දුක්ඛතො…පෙ… රොගතො… ගණ්ඩතො… සල්ලතො… අඝතො… ආබාධතො… පරතො… පලොකතො… ඊතිතො… උපද්දවතො… භයතො… උපසග්ගතො… චලතො… පභඞ්ගුතො… අද්ධුවතො… අතාණතො… අලෙණතො… අසරණතො… අසරණීභූතතො… රිත්තතො… තුච්ඡතො… සුඤ්ඤතො… අනත්තතො… ආදීනවතො… විපරිණාමධම්මතො… අසාරකතො… අඝමූලතො… භවතො… විභවතො… සාසවතො… සඞ්ඛතතො… මාරාමිසතො… ජාතිධම්මතො… ජරාධම්මතො… බ්‍යාධිධම්මතො… මරණධම්මතො… සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මතො … සමුදයධම්මතො… අත්ථඞ්ගමතො… අස්සාදතො… ආදීනවතො… නිස්සරණතො පෙක්ඛමානො දක්ඛමානො ඔලොකයමානො නිජ්ඣායමානො උපපරික්ඛමානො.
සතිමාති යා සති අනුස්සති පටිස්සති…පෙ… සම්මාසති – අයං වුච්චති සති. ඉමාය සතියා උපෙතො හොති…පෙ… සමන්නාගතො, සො වුච්චති සතිමාති – ආකිඤ්චඤ්ඤං පෙක්ඛමානො සතිමා.
උපසීවාති භගවාති. උපසීවාති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති – උපසීවාති භගවා.
නත්ථීති නිස්සාය තරස්සු ඔඝන්ති නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති. කිංකාරණා නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති? විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං සතො සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨහිත්වා තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණං අභාවෙති, විභාවෙති, අන්තරධාපෙති, නත්ථි කිඤ්චීති පස්සති. තංකාරණා නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං නිස්සාය උපනිස්සාය ආලම්බණං කරිත්වා කාමොඝං භවොඝං දිට්ඨොඝං අවිජ්ජොඝං තරස්සු උත්තරස්සු පතරස්සු සමතික්කමස්සු වීතිවත්තස්සූති – නත්ථීති නිස්සාය තරස්සු ඔඝං.
කාමෙ පහාය විරතො කථාහීති. කාමාති උද්දානතො ද්වෙ කාමා – වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා …පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. කාමෙ පහායාති වත්ථුකාමෙ පරිජානිත්වා කිලෙසකාමෙ පහාය පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්‍යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති – කාමෙ පහාය. විරතො කථාහීති කථංකථා වුච්චති විචිකිච්ඡා. දුක්ඛෙ කඞ්ඛා…පෙ… ඡම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො කථංකථාය ආරතො විරතො පටිවිරතො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරතීති – එවම්පි විරතො කථාහි…පෙ… අථ වා, ද්වත්තිංසාය තිරච්ඡානකථාය ආරතො විරතො පටිවිරතො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරතීති එවම්පි විරතො කථාහීති – කාමෙ පහාය විරතො කථාහි.
තණ්හක්ඛයං නත්තමහාභිපස්සාති. තණ්හාති රූපතණ්හා…පෙ… ධම්මතණ්හා. නත්තං වුච්චති රත්ති. අහොති දිවසො. රත්තිඤ්ච දිවා ච තණ්හක්ඛයං රාගක්ඛයං දොසක්ඛයං මොහක්ඛයං ගතික්ඛයං උපපත්තික්ඛයං පටිසන්ධික්ඛයං භවක්ඛයං සංසාරක්ඛයං වට්ටක්ඛයං පස්ස අභිපස්ස දක්ඛ ඔලොකය නිජ්ඣාය උපපරික්ඛාති – තණ්හක්ඛයං නත්තමහාභිපස්ස. තෙනාහ භගවා –
‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤං පෙක්ඛමානො සතිමා, [උපසීවාති භගවා]
නත්ථීති නිස්සාය තරස්සු ඔඝං;
කාමෙ පහාය විරතො කථාහි, තණ්හක්ඛයං නත්තමහාභිපස්සා’’ති.
40. සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො, [ඉච්චායස්මා උපසීවො]
ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වා මඤ්ඤං;
සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො, තිට්ඨෙ නු සො තත්ථ අනානුයායී.
සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගොති. සබ්බෙසූති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං සබ්බෙසූති. කාමෙසූති කාමාති උද්දානතො ද්වෙ කාමා – වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගොති. සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො විගතරාගො චත්තරාගො වන්තරාගො මුත්තරාගො පහීනරාගො පටිනිස්සට්ඨරාගො වික්ඛම්භනතොති – සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො.
ඉච්චායස්මා උපසීවොති. ඉච්චාති පදසන්ධි…පෙ…. ආයස්මාති පියවචනං…පෙ…. උපසීවොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං…පෙ… අභිලාපොති – ඉච්චායස්මා උපසීවො.
ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වා මඤ්ඤන්ති. හෙට්ඨිමා ඡ සමාපත්තියො හිත්වා චජිත්වා පරිච්චජිත්වා අතික්කමිත්වා සමතික්කමිත්වා වීතිවත්තිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං නිස්සිතො අල්ලීනො උපගතො සමුපගතො අජ්ඣොසිතො අධිමුත්තොති – ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වා මඤ්ඤං.
සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තොති සඤ්ඤාවිමොක්ඛා වුච්චන්ති සත්ත සඤ්ඤාසමාපත්තියො. තාසං සඤ්ඤාසමාපත්තීනං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිවිමොක්ඛො [විමොක්ඛා (ක.) එවමඤ්ඤෙසු පදෙසු බහුවචනෙන] අග්ගො ච සෙට්ඨො ච විසෙට්ඨො ච පාමොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච, පරමෙ අග්ගෙ සෙට්ඨෙ විසෙට්ඨෙ පාමොක්ඛෙ උත්තමෙ පවරෙ අධිමුත්තිවිමොක්ඛෙන අධිමුත්තො තත්‍රාධිමුත්තො තදධිමුත්තො තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්‍යොති – සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො.
තිට්ඨෙ නු සො තත්ථ අනානුයායීති. තිට්ඨෙ නූති සංසයපුච්ඡා විමතිපුච්ඡා ද්වෙළ්හකපුච්ඡා අනෙකංසපුච්ඡා, ‘‘එවං නු ඛො, නනු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති – තිට්ඨෙ නු. තත්ථාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ. අනානුයායීති අනානුයායී අවිච්චමානො [අවෙධමානො (ස්‍යා.)] අවිගච්ඡමානො අනන්තරධායමානො අපරිහායමානො…පෙ…. අථ වා, අරජ්ජමානො අදුස්සමානො අමුය්හමානො අකිලිස්සමානොති – තිට්ඨෙ නු සො තත්ථ අනානුයායී. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො, [ඉච්චායස්මා උපසීවො]
ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වා මඤ්ඤං;
සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො, තිට්ඨෙ නු සො තත්ථ අනානුයායී’’ති.
41. සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො, [උපසීවාති භගවා]
ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වා මඤ්ඤං;
සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො, තිට්ඨෙය්‍ය සො තත්ථ අනානුයායී.
සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගොති. සබ්බෙසූති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං සබ්බෙසූති. කාමෙසූති කාමාති උද්දානතො ද්වෙ කාමා – වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා…පෙ… ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගොති සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො…පෙ… පටිනිස්සට්ඨරාගො වික්ඛම්භනතොති – සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො.
උපසීවාති භගවාති. උපසීවාති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති – උපසීවාති භගවා.
ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වා මඤ්ඤන්ති. හෙට්ඨිමා ඡ සමාපත්තියො හිත්වා චජිත්වා පරිච්චජිත්වා අතික්කමිත්වා සමතික්කමිත්වා වීතිවත්තිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං නිස්සිතො අල්ලීනො උපගතො සමුපගතො අජ්ඣොසිතො අධිමුත්තොති – ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වා මඤ්ඤං.
සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තොති සඤ්ඤාවිමොක්ඛා වුච්චන්ති සත්ත සඤ්ඤාසමාපත්තියො. තාසං සඤ්ඤාසමාපත්තීනං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිවිමොක්ඛො අග්ගො ච සෙට්ඨො ච විසෙට්ඨො ච පාමොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච, පරමෙ අග්ගෙ සෙට්ඨෙ විසෙට්ඨෙ පාමොක්ඛෙ උත්තමෙ පවරෙ අධිමුත්තිවිමොක්ඛෙන අධිමුත්තො තත්‍රාධිමුත්තො තදධිමුත්තො…පෙ… තදධිපතෙය්‍යොති – සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො.
තිට්ඨෙය්‍ය සො තත්ථ අනානුයායීති. තිට්ඨෙය්‍යාති තිට්ඨෙය්‍ය සට්ඨිකප්පසහස්සානි. තත්ථාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ. අනානුයායීති අනානුයායී අවිච්චමානො අවිගච්ඡමානො අනන්තරධායමානො අපරිහායමානො. අථ වා, අරජ්ජමානො අදුස්සමානො අමුය්හමානො අකිලිස්සමානොති – තිට්ඨෙය්‍ය සො තත්ථ අනානුයායී. තෙනාහ භගවා –
‘‘සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො, [උපසීවාති භගවා]
ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වා මඤ්ඤං;
සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො, තිට්ඨෙය්‍ය සො තත්ථ අනානුයායී’’ති.
42. තිට්ඨෙ චෙ සො තත්ථ අනානුයායී, පූගම්පි වස්සානි [වස්සානං (ස්‍යා. ක.)] සමන්තචක්ඛු;
තත්ථෙව සො සීතිසියා විමුත්තො, චවෙථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්ස.
තිට්ඨෙ චෙ සො තත්ථ අනානුයායීති සචෙ සො තිට්ඨෙය්‍ය සට්ඨිකප්පසහස්සානි. තත්ථාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ. අනානුයායීති අනානුයායී අවිච්චමානො අවිගච්ඡමානො අනන්තරධායමානො අපරිහායමානො. අථ වා, අරජ්ජමානො අදුස්සමානො අමුය්හමානො අකිලිස්සමානොති – තිට්ඨෙ චෙ සො තත්ථ අනානුයායී.
පූගම්පි වස්සානි සමන්තචක්ඛූති. පූගම්පි වස්සානීති පූගම්පි වස්සානි බහූනි වස්සානි [බහුන්නං වස්සානං (ස්‍යා.)] බහූනි වස්සසතානි බහූනි වස්සසහස්සානි බහූනි වස්සසතසහස්සානි බහූනි කප්පානි බහූනි කප්පසතානි බහූනි කප්පසහස්සානි බහූනි කප්පසතසහස්සානි. සමන්තචක්ඛූති සමන්තචක්ඛු වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං…පෙ… තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූති – පූගම්පි වස්සානි සමන්තචක්ඛු.
තත්ථෙව සො සීතිසියා විමුත්තො, චවෙථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්සාති තත්ථෙව සො සීතිභාවමනුප්පත්තො නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව තිට්ඨෙය්‍ය. අථ වා, තස්ස විඤ්ඤාණං චවෙය්‍ය උච්ඡිජ්ජෙය්‍ය නස්සෙය්‍ය විනස්සෙය්‍ය න භවෙය්‍යාති පුනබ්භවපටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං නිබ්බත්තෙය්‍ය කාමධාතුයා වා රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස සස්සතඤ්ච උච්ඡෙදඤ්ච පුච්ඡති. උදාහු තත්ථෙව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායෙය්‍ය. අථ වා, තස්ස විඤ්ඤාණං චවෙය්‍ය පුන පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං නිබ්බත්තෙය්‍ය කාමධාතුයා වා රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වාති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපපන්නස්ස පරිනිබ්බානඤ්ච පටිසන්ධිඤ්ච පුච්ඡති. තථාවිධස්සාති තථාවිධස්ස තාදිසස්ස තස්සණ්ඨිතස්ස තප්පකාරස්ස තප්පටිභාගස්ස ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපපන්නස්සාති – තත්ථෙව සො සීතිසියා විමුත්තො, චවෙථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්ස. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘තිට්ඨෙ චෙ සො තත්ථ අනානුයායී, පූගම්පි වස්සානි සමන්තචක්ඛු;
තත්ථෙව සො සීතිසියා විමුත්තො, චවෙථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්සා’’ති.
43. අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා, [උපසීවාති භගවා]
අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං;
එවං මුනී නාමකායා විමුත්තො, අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං.
අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තාති අච්චි වුච්චති ජාලසිඛා. වාතාති පුරත්ථිමා වාතා පච්ඡිමා වාතා උත්තරා වාතා දක්ඛිණා වාතා සරජා වාතා අරජා වාතා සීතා වාතා උණ්හා වාතා පරිත්තා වාතා අධිමත්තා වාතා [කාළවාතා (ක.)] වෙරම්භවාතා පක්ඛවාතා සුපණ්ණවාතා තාලපණ්ණවාතා විධූපනවාතා. වාතවෙගෙන ඛිත්තාති වාතවෙගෙන ඛිත්තා [ඛිත්තං (ස්‍යා.) එවමඤ්ඤෙසු පදෙසු නිග්ගහීතන්තවසෙන] උක්ඛිත්තා නුන්නා පණුන්නා ඛම්භිතා වික්ඛම්භිතාති – අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා. උපසීවාති භගවාති. උපසීවාති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති – උපසීවාති භගවා.
අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛන්ති. අත්ථං පලෙතීති අත්ථං පලෙති, අත්ථං ගමෙති, අත්ථං ගච්ඡති නිරුජ්ඣති වූපසමති පටිප්පස්සම්භති. න උපෙති සඞ්ඛන්ති සඞ්ඛං [අමුකං නාම දිසං ගතොති සඞ්ඛං (ස්‍යා.)] න උපෙති, උද්දෙසං න උපෙති, ගණනං න උපෙති, පණ්ණත්තිං න උපෙති, ‘‘පුරත්ථිමං වා දිසං ගතා, පච්ඡිමං වා දිසං ගතා, උත්තරං වා දිසං ගතා, දක්ඛිණං වා දිසං ගතා උද්ධං වා ගතා, අධො වා ගතා, තිරියං වා ගතා, විදිසං වා ගතා’’ති, සො හෙතු නත්ථි, පච්චයො නත්ථි, කාරණං නත්ථි, යෙන සඞ්ඛං ගච්ඡෙය්‍යාති – අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං.
එවං මුනී නාමකායා විමුත්තොති. එවන්ති ඔපම්මසම්පටිපාදනං. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං …පෙ… සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනි. නාමකායා විමුත්තොති සො මුනි පකතියා පුබ්බෙව රූපකායා විමුත්තො. තදඞ්ගං සමතික්කමා [තදඞ්ගං සමතික්කම්ම (ක.)] වික්ඛම්භනප්පහානෙන පහීනො. තස්ස මුනිනො භවන්තං ආගම්ම චත්තාරො අරියමග්ගා පටිලද්ධා හොන්ති. චතුන්නං අරියමග්ගානං පටිලද්ධත්තා නාමකායො ච රූපකායො ච පරිඤ්ඤාතා හොන්ති. නාමකායස්ස ච රූපකායස්ස ච පරිඤ්ඤාතත්තා නාමකායා ච රූපකායා ච මුත්තො විමුත්තො සුවිමුත්තො අච්චන්තඅනුපාදාවිමොක්ඛෙනාති – එවං මුනී නාමකායා විමුත්තො.
අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛන්ති. අත්ථං පලෙතීති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. න උපෙති සඞ්ඛන්ති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො සඞ්ඛං න උපෙති, උද්දෙසං න උපෙති, ගණනං න උපෙති, පණ්ණත්තිං න උපෙති – ඛත්තියොති වා බ්‍රාහ්මණොති වා වෙස්සොති වා සුද්දොති වා ගහට්ඨොති වා පබ්බජිතොති වා දෙවොති වා මනුස්සොති වා රූපීති වා අරූපීති වා සඤ්ඤීති වා අසඤ්ඤීති වා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති වා. සො හෙතු නත්ථි පච්චයො නත්ථි කාරණං නත්ථි යෙන සඞ්ඛං ගච්ඡෙය්‍යාති – අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං. තෙනාහ භගවා –
‘‘අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා, [උපසීවාති භගවා]
අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං;
එවං මුනී නාමකායා විමුත්තො, අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛ’’න්ති.
44. අත්ථඞ්ගතො සො උද වා සො නත්ථි, උදාහු වෙ සස්සතියා අරොගො;
තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි, තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො.
අත්ථඞ්ගතො සො උද වා සො නත්ථීති සො අත්ථඞ්ගතො උදාහු නත්ථි සො නිරුද්ධො උච්ඡින්නො විනට්ඨොති – අත්ථඞ්ගතො සො උද වා සො නත්ථි.
උදාහු වෙ සස්සතියා අරොගොති උදාහු නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව තිට්ඨෙය්‍යාති – උදාහු වෙ සස්සතියා අරොගො.
තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහීති. තන්ති යං පුච්ඡාමි යං යාචාමි යං අජ්ඣෙසාමි යං පසාදෙමි. මුනීති මොනං වුච්චති ඤාණං…පෙ… සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනි. සාධු වියාකරොහීති සාධු ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති – තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි.
තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති තථා හි තෙ විදිතො තුලිතො තීරිතො විභූතො විභාවිතො එස ධම්මොති – තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘අත්ථඞ්ගතො සො උද වා සො නත්ථි, උදාහු වෙ සස්සතියා අරොගො;
තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි, තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො’’ති.
45. අත්ථඞ්ගතස්ස න පමාණමත්ථි, [උපසීවාති භගවා]
යෙන නං වජ්ජුං තං තස්ස නත්ථි;
සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසු, සමූහතා වාදපථාපි සබ්බෙ.
අත්ථඞ්ගතස්ස න පමාණමත්ථීති අත්ථඞ්ගතස්ස අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස රූපපමාණං නත්ථි, වෙදනාපමාණං නත්ථි, සඤ්ඤාපමාණං නත්ථි, සඞ්ඛාරපමාණං නත්ථි, විඤ්ඤාණපමාණං නත්ථි, න අත්ථි න සංවිජ්ජති නුපලබ්භති පහීනං සමුච්ඡින්නං වූපසන්තං පටිප්පස්සද්ධං අභබ්බුප්පත්තිකං ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪන්ති – අත්ථඞ්ගතස්ස න පමාණමත්ථි. උපසීවාති භගවාති උපසීවාති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති – උපසීවාති භගවා.
යෙන නං වජ්ජුං තං තස්ස නත්ථීති යෙන තං රාගෙන [යෙන රාගෙන (ස්‍යා. ක.) මහානි. 94] වදෙය්‍යුං, යෙන දොසෙන වදෙය්‍යුං, යෙන මොහෙන වදෙය්‍යුං, යෙන මානෙන වදෙය්‍යුං, යාය දිට්ඨියා වදෙය්‍යුං, යෙන උද්ධච්චෙන වදෙය්‍යුං, යාය විචිකිච්ඡාය වදෙය්‍යුං, යෙහි අනුසයෙහි වදෙය්‍යුං – රත්තොති වා දුට්ඨොති වා මූළ්හොති වා විනිබද්ධොති වා පරාමට්ඨොති වා වික්ඛෙපගතොති වා අනිට්ඨඞ්ගතොති [අනිට්ඨාගතොති (ක.)] වා ථාමගතොති වා, තෙ අභිසඞ්ඛාරා පහීනා. අභිසඞ්ඛාරානං පහීනත්තා ගතියා යෙන තං වදෙය්‍යුං – නෙරයිකොති වා තිරච්ඡානයොනිකොති වා පෙත්තිවිසයිකොති වා මනුස්සොති වා දෙවොති වා රූපීති වා අරූපීති වා සඤ්ඤීති වා අසඤ්ඤීති වා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති වා, සො හෙතු නත්ථි පච්චයො නත්ථි කාරණං නත්ථි යෙන වදෙය්‍යුං කථෙය්‍යුං භණෙය්‍යුං දීපෙය්‍යුං වොහරෙය්‍යුන්ති – යෙන නං වජ්ජුං තං තස්ස නත්ථි.
සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසූති සබ්බෙසු ධම්මෙසු සබ්බෙසු ඛන්ධෙසු සබ්බෙසු ආයතනෙසු සබ්බාසු ධාතූසු සබ්බාසු ගතීසු සබ්බාසු උපපත්තීසු සබ්බාසු පටිසන්ධීසු සබ්බෙසු භවෙසු සබ්බෙසු සංසාරෙසු සබ්බෙසු වට්ටෙසු ඌහතෙසු සමූහතෙසු උද්ධතෙසු සමුද්ධතෙසු උප්පාටිතෙසු සමුප්පාටිතෙසු පහීනෙසු සමුච්ඡින්නෙසු වූපසන්තෙසු පටිප්පස්සද්ධෙසු අභබ්බුප්පත්තිකෙසු ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪෙසූති – සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසු.
සමූහතා වාදපථාපි සබ්බෙති වාදපථා වුච්චන්ති කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසඞ්ඛාරා ච. තස්ස වාදා ච වාදපථා ච අධිවචනානි ච අධිවචනපථා ච නිරුත්ති ච නිරුත්තිපථා ච පඤ්ඤත්ති ච පඤ්ඤත්තිපථා ච ඌහතා සමූහතා උද්ධතා සමුද්ධතා උප්පාටිතා සමුප්පාටිතා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති – සමූහතා වාදපථාපි සබ්බෙ. තෙනාහ භගවා –
‘‘අත්ථඞ්ගතස්ස න පමාණමත්ථි, [උපසීවාති භගවා]
යෙන නං වජ්ජුං තං තස්ස නත්ථි;
සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසු, සමූහතා වාදපථාපි සබ්බෙ’’ති.
සහ ගාථාපරියොසානා යෙ තෙ බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං…පෙ… පඤ්ජලිකො නමස්සමානො නිසින්නො හොති – සත්ථා මෙ, භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මීති.
උපසීවමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො ඡට්ඨො.