14. පොසාලමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො
81. යො අතීතං ආදිසති, [ඉච්චායස්මා පොසාලො]
අනෙජො ඡින්නසංසයො;
පාරගුං [පාරගූ (ස්‍යා. ක.)] සබ්බධම්මානං, අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං.
යො අතීතං ආදිසතීති. යොති යො සො භගවා සයම්භූ. අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, බලෙසු ච වසීභාවං. අතීතං ආදිසතීති භගවා අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අතීතම්පි ආදිසති, අනාගතම්පි ආදිසති, පච්චුප්පන්නම්පි ආදිසති.
කථං භගවා අත්තනො අතීතං ආදිසති? භගවා අත්තනො අතීතං එකම්පි ජාතිං ආදිසති, ද්වෙපි ජාතියො ආදිසති, තිස්සොපි ජාතියො ආදිසති, චතස්සොපි ජාතියො ආදිසති, පඤ්චපි ජාතියො ආදිසති, දසපි ජාතියො ආදිසති, වීසම්පි ජාතියො ආදිසති, තිංසම්පි ජාතියො ආදිසති, චත්තාලීසම්පි ජාතියො ආදිසති, පඤ්ඤාසම්පි ජාතියො ආදිසති, ජාතිසතම්පි…පෙ… ජාතිසහස්සම්පි… ජාතිසතසහස්සම්පි… අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ… අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ… අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ ආදිසති – ‘‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’’ති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං ආදිසති. එවං භගවා අත්තනො අතීතං ආදිසති.
කථං භගවා පරෙසං අතීතං ආදිසති? භගවා පරෙසං අතීතං එකම්පි ජාතිං ආදිසති, ද්වෙපි ජාතියො ආදිසති…පෙ… අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ ආදිසති – ‘‘අමුත්‍රාසි එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදි; තත්‍රාපාසි එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’’ති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං ආදිසති. එවං භගවා පරෙසං අතීතං ආදිසති.
භගවා පඤ්ච ජාතකසතානි භාසන්තො අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අතීතං ආදිසති, මහාපදානියසුත්තන්තං [මහාධනියසුත්තං (ස්‍යා.)] භාසන්තො අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අතීතං ආදිසති, මහාසුදස්සනියසුත්තන්තං භාසන්තො අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අතීතං ආදිසති, මහාගොවින්දියසුත්තන්තං භාසන්තො අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අතීතං ආදිසති, මඝදෙවියසුත්තන්තං භාසන්තො අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අතීතං ආදිසති.
වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘අතීතං ඛො, චුන්ද, අද්ධානං ආරබ්භ තථාගතස්ස සතානුසාරිඤාණං [සතානුස්සරියඤාණං (ක.) පස්ස දී. නි. 3.187] හොති. සො යාවතකං ආකඞ්ඛති තාවතකං අනුස්සරති. අනාගතඤ්ච ඛො, චුන්ද…පෙ… පච්චුප්පන්නඤ්ච ඛො, චුන්ද, අද්ධානං ආරබ්භ තථාගතස්ස බොධිජං ඤාණං උප්පජ්ජති – ‘අයමන්තිමා ජාති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’’’ති.
ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණං [ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණං (ක.) අට්ඨකථා ඔලොකෙතබ්බා] තථාගතස්ස තථාගතබලං, සත්තානං ආසයානුසයඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං, යමකපාටිහීරෙ ඤාණං [යමකපාටිහිරියඤාණං (ස්‍යා.)] තථාගතස්ස තථාගතබලං, මහාකරුණාසමාපත්තියා ඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං, අනාවරණඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං, සබ්බත්ථ අසඞ්ගමප්පටිහතමනාවරණඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං. එවං භගවා අත්තනො ච පරෙසඤ්ච අතීතම්පි ආදිසති අනාගතම්පි ආදිසති පච්චුප්පන්නම්පි ආදිසති ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤපෙති පට්ඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති පකාසෙතීති – යො අතීතං ආදිසති.
ඉච්චායස්මා පොසාලොති. ඉච්චාති පදසන්ධි…පෙ… ආයස්මාති පියවචනං…පෙ… පොසාලොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං…පෙ… අභිලාපොති – ඉච්චායස්මා පොසාලො.
අනෙජො ඡින්නසංසයොති එජා වුච්චති තණ්හා. යො රාගො සාරාගො…පෙ… අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. සා එජා තණ්හා බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා බුද්ධො අනෙජො. එජාය පහීනත්තා අනෙජො. භගවා ලාභෙපි න ඉඤ්ජති…පෙ… දුක්ඛෙපි න ඉඤ්ජති න චලති න වෙධති නප්පවෙධති න සම්පවෙධතීති අනෙජො. ඡින්නසංසයොති සංසයො වුච්චති විචිකිච්ඡා. දුක්ඛෙ කඞ්ඛා…පෙ… ඡම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො. සො සංසයො බුද්ධස්ස භගවතො පහීනො ඡින්නො උච්ඡින්නො සමුච්ඡින්නො වූපසන්තො පටිනිස්සග්ගො පටිප්පස්සද්ධො අභබ්බුප්පත්තිකො ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪො. තස්මා බුද්ධො ඡින්නසංසයොති – අනෙජො ඡින්නසංසයො.
පාරගුං සබ්බධම්මානන්ති භගවා සබ්බධම්මානං අභිඤ්ඤාපාරගූ පරිඤ්ඤාපාරගූ පහානපාරගූ භාවනාපාරගූ සච්ඡිකිරියාපාරගූ සමාපත්තිපාරගූ අභිඤ්ඤාපාරගූ සබ්බධම්මානං…පෙ… ජාතිමරණසංසාරො නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති – පාරගූ සබ්බධම්මානං.
අත්ථි පඤ්හෙන ආගමන්ති පඤ්හෙන අත්ථිකො ආගතොම්හි…පෙ… ‘‘වහස්සෙතං භාර’’න්ති – අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘යො අතීතං ආදිසති, [ඉච්චායස්මා පොසාලො]
අනෙජො ඡින්නසංසයො;
පාරගුං සබ්බධම්මානං, අත්ථි පඤ්හෙන ආගම’’න්ති.
82. විභූතරූපසඤ්ඤිස්ස, සබ්බකායප්පහායිනො;
අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, නත්ථි කිඤ්චීති පස්සතො;
ඤාණං සක්කානුපුච්ඡාමි, කථං නෙය්‍යො තථාවිධො.
විභූතරූපසඤ්ඤිස්සාති කතමා රූපසඤ්ඤා? රූපාවචරසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං – අයං රූපසඤ්ඤා. විභූතරූපසඤ්ඤිස්සාති චතස්සො අරූපසමාපත්තියො පටිලද්ධස්ස [ලාභිස්ස (ස්‍යා.)] රූපසඤ්ඤා විභූතා හොන්ති විගතා අතික්කන්තා සමතික්කන්තා වීතිවත්තාති – විභූතරූපසඤ්ඤිස්ස.
සබ්බකායප්පහායිනොති සබ්බො තස්ස පටිසන්ධිකො රූපකායො පහීනො, තදඞ්ගසමතික්කමා වික්ඛම්භනප්පහානෙන පහීනො තස්ස රූපකායොති – සබ්බකායප්පහායිනො.
අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, නත්ථි කිඤ්චීති පස්සතොති. නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති. කිංකාරණා? නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති. යං විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං සතො සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨහිත්වා තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණං අභාවෙති, විභාවෙති, අන්තරධාපෙති, ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පස්සති – තංකාරණා නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තීති – අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච නත්ථි කිඤ්චීති පස්සතො.
ඤාණං සක්කානුපුච්ඡාමීති. සක්කාති – සක්කො. භගවා සක්‍යකුලා පබ්බජිතොතිපි සක්කො …පෙ… පහීනභයභෙරවො විගතලොමහංසොතිපි සක්කො. ඤාණං සක්කානුපුච්ඡාමීති තස්ස ඤාණං පුච්ඡාමි, පඤ්ඤං පුච්ඡාමි, සම්බුද්ධං පුච්ඡාමි. ‘‘කීදිසං කිංසණ්ඨිතං කිංපකාරං කිංපටිභාගං ඤාණං ඉච්ඡිතබ්බ’’න්ති – ඤාණං සක්කානුපුච්ඡාමි.
කථං නෙය්‍යො තථාවිධොති කථං සො නෙතබ්බො විනෙතබ්බො අනුනෙතබ්බො පඤ්ඤපෙතබ්බො නිජ්ඣාපෙතබ්බො පෙක්ඛෙතබ්බො පසාදෙතබ්බො? කථං තෙන [කථමස්ස (ස්‍යා.)] උත්තරි ඤාණං උප්පාදෙතබ්බං? තථාවිධොති තථාවිධො තාදිසො තස්සණ්ඨිතො තප්පකාරො තප්පටිභාගො යො සො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිලාභීති – කථං නෙය්‍යො තථාවිධො. තෙනාහ සො බ්‍රාහ්මණො –
‘‘විභූතරූපසඤ්ඤිස්ස, සබ්බකායප්පහායිනො;
අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, නත්ථි කිඤ්චීති පස්සතො;
ඤාණං සක්කානුපුච්ඡාමි, කථං නෙය්‍යො තථාවිධො’’ති.
83. විඤ්ඤාණට්ඨිතියො සබ්බා, [පොසාලාති භගවා]
අභිජානං තථාගතො;
තිට්ඨන්තමෙනං ජානාති, ධිමුත්තං තප්පරායණං;
විඤ්ඤාණට්ඨිතියො සබ්බාති භගවා අභිසඞ්ඛාරවසෙන චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියො ජානාති, පටිසන්ධිවසෙන සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො ජානාති. කථං භගවා අභිසඞ්ඛාරවසෙන චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියො ජානාති? වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘රූපුපයං [රූපූපායං (ස්‍යා. ක.) පස්ස සං. නි. 3.53] වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය [තිට්ඨති (ස්‍යා. ක.)], රූපාරම්මණං රූපප්පතිට්ඨං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍ය. වෙදනුපයං වා, භික්ඛවෙ…පෙ… සඤ්ඤුපයං වා, භික්ඛවෙ…පෙ… සඞ්ඛාරුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, සඞ්ඛාරාරම්මණං සඞ්ඛාරප්පතිට්ඨං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති. එවං භගවා අභිසඞ්ඛාරවසෙන චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියො ජානාති.
කථං භගවා පටිසන්ධිවසෙන සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො ජානාති? වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තා නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො – සෙය්‍යථාපි මනුස්සා එකච්චෙ ච දෙවා එකච්චෙ ච විනිපාතිකා. අයං පඨමා විඤ්ඤාණට්ඨිති.
‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා බ්‍රහ්මකායිකා පඨමාභිනිබ්බත්තා. අයං දුතියා විඤ්ඤාණට්ඨිති.
‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තා එකත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා ආභස්සරා. අයං තතියා විඤ්ඤාණට්ඨිති.
‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තා එකත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා සුභකිණ්හා. අයං චතුත්ථී [චතුත්ථා (ස්‍යා.) පස්ස අ. නි. 7.44] විඤ්ඤාණට්ඨිති.
‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තා සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා, අනන්තො ආකාසොති ආකාසානඤ්චායතනූපගා. අයං පඤ්චමී [පඤ්චමා (ස්‍යා.)] විඤ්ඤාණට්ඨිති.
‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තා සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම, අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා. අයං ඡට්ඨී [ඡට්ඨො (ස්‍යා.)] විඤ්ඤාණට්ඨිති.
‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සත්තා සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම, නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා. අයං සත්තමී [සත්තමා (ස්‍යා.)] විඤ්ඤාණට්ඨිති’’. එවං භගවා පටිසන්ධිවසෙන සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො ජානාතීති – විඤ්ඤාණට්ඨිතියො සබ්බා.
පොසාලාති භගවාති. පොසාලාති භගවා තං බ්‍රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං…පෙ… සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති, යදිදං භගවාති – පොසාලාති භගවා.
අභිජානං තථාගතොති. අභිජානන්ති අභිජානන්තො විජානන්තො පටිවිජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො තථාගතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘අතීතං චෙපි ඛො, චුන්ද, හොති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, න තං තථාගතො බ්‍යාකරොති. අතීතං චෙපි, චුන්ද, හොති භූතං තච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, තම්පි තථාගතො න බ්‍යාකරොති. අතීතං චෙපි ඛො, චුන්ද, හොති භූතං තච්ඡං අත්ථසඤ්හිතං, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සෙව පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණාය. අනාගතං චෙපි, චුන්ද, හොති…පෙ… පච්චුප්පන්නං චෙපි, චුන්ද, හොති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, න තං තථාගතො බ්‍යාකරොති. පච්චුප්පන්නං චෙපි, චුන්ද, හොති භූතං තච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, තම්පි තථාගතො න බ්‍යාකරොති. පච්චුප්පන්නං චෙපි, චුන්ද, හොති භූතං තච්ඡං අත්ථසඤ්හිතං, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්ස පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණාය. ඉති ඛො, චුන්ද, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු තථාගතො කාලවාදී භූතවාදී අත්ථවාදී ධම්මවාදී විනයවාදී. තස්මා තථාගතොති වුච්චති.
‘‘යං ඛො, චුන්ද, සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස සබ්‍රහ්මකස්ස සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, සබ්බං තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං. තස්මා තථාගතොති වුච්චති. යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං එතස්මිං අන්තරෙ භාසති ලපති නිද්දිසති සබ්බං තං තථෙව හොති නො අඤ්ඤථා. තස්මා තථාගතොති වුච්චති. යථාවාදී, චුන්ද, තථාගතො තථාකාරී; යථාකාරී තථාවාදී. ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. තස්මා තථාගතොති වුච්චති. සදෙවකෙ, චුන්ද, ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය තථාගතො අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී. තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති – අභිජානං තථාගතො.
තිට්ඨන්තමෙනං ජානාතීති භගවා ඉධත්ථඤ්ඤෙව [ඉධට්ඨඤ්ඤෙව (ස්‍යා.)] ජානාති කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙන – ‘‘අයං පුග්ගලො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජිස්සතී’’ති. භගවා ඉධත්ථඤ්ඤෙව ජානාති කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙන – ‘‘අයං පුග්ගලො කායස්ස භෙදා පරං මරණා තිරච්ඡානයොනිං උපපජ්ජිස්සතී’’ති. භගවා ඉධත්ථඤ්ඤෙව ජානාති කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙන – ‘‘අයං පුග්ගලො කායස්ස භෙදා පරං මරණා පෙත්තිවිසයං උපපජ්ජිස්සතී’’ති. භගවා ඉධත්ථඤ්ඤෙව ජානාති කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙන – ‘‘අයං පුග්ගලො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මනුස්සෙසු උප්පජ්ජිස්සතී’’ති. භගවා ඉධත්ථඤ්ඤෙව ජානාති කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙන – ‘‘අයං පුග්ගලො සුප්පටිපන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සතී’’ති.
වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ඉධ පනාහං, සාරිපුත්ත, එකච්චං පුග්ගලං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි – ‘තථායං පුග්ගලො පටිපන්නො, තථා ච ඉරියති, තඤ්ච මග්ගං සමාරූළ්හො, යථා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජිස්සතී’ති.
‘‘ඉධ පනාහං, සාරිපුත්ත, එකච්චං පුග්ගලං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි – ‘තථායං පුග්ගලො පටිපන්නො තථා ච ඉරියති තඤ්ච මග්ගං සමාරූළ්හො, යථා කායස්ස භෙදා පරං මරණා තිරච්ඡානයොනිං උපපජ්ජිස්සතී’ති.
‘‘ඉධ පනාහං, සාරිපුත්ත, එකච්චං පුග්ගලං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි – ‘තථායං පුග්ගලො පටිපන්නො තථා ච ඉරියති තඤ්ච මග්ගං සමාරූළ්හො, යථා කායස්ස භෙදා පරං මරණා පෙත්තිවිසයං උපපජ්ජිස්සතී’ති.
‘‘ඉධ පනාහං, සාරිපුත්ත, එකච්චං පුග්ගලං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි – ‘තථායං පුග්ගලො පටිපන්නො තථා ච ඉරියති තඤ්ච මග්ගං සමාරූළ්හො, යථා කායස්ස භෙදා පරං මරණා මනුස්සෙසු උප්පජ්ජිස්සතී’ති.
‘‘ඉධ පනාහං, සාරිපුත්ත, එකච්චං පුග්ගලං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි – ‘තථායං පුග්ගලො පටිපන්නො තථා ච ඉරියති තඤ්ච මග්ගං සමාරූළ්හො, යථා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සතී’ති.
‘‘ඉධ පනාහං, සාරිපුත්ත, එකච්චං පුග්ගලං එවං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාමි – ‘තථායං පුග්ගලො පටිපන්නො තථා ච ඉරියති තඤ්ච මග්ගං සමාරූළ්හො, යථා ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරතී’’’ති – තිට්ඨන්තමෙනං ජානාති.
ධිමුත්තං තප්පරායණන්ති. ධිමුත්තන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. ධිමුත්තන්ති විමොක්ඛෙන ධිමුත්තං තත්‍රාධිමුත්තං තදධිමුත්තං තදාධිපතෙය්‍යං. අථ වා, භගවා ජානාති – ‘‘අයං පුග්ගලො රූපාධිමුත්තො සද්දාධිමුත්තො ගන්ධාධිමුත්තො රසාධිමුත්තො ඵොට්ඨබ්බාධිමුත්තො කුලාධිමුත්තො ගණාධිමුත්තො ආවාසාධිමුත්තො ලාභාධිමුත්තො යසාධිමුත්තො පසංසාධිමුත්තො සුඛාධිමුත්තො චීවරාධිමුත්තො පිණ්ඩපාතාධිමුත්තො සෙනාසනාධිමුත්තො ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාධිමුත්තො සුත්තන්තාධිමුත්තො විනයාධිමුත්තො අභිධම්මාධිමුත්තො ආරඤ්ඤකඞ්ගාධිමුත්තො පිණ්ඩපාතිකඞ්ගාධිමුත්තො පංසුකූලිකඞ්ගාධිමුත්තො තෙචීවරිකඞ්ගාධිමුත්තො සපදානචාරිකඞ්ගාධිමුත්තො ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගාධිමුත්තො නෙසජ්ජිකඞ්ගාධිමුත්තො යථාසන්ථතිකඞ්ගාධිමුත්තො පඨමජ්ඣානාධිමුත්තො දුතියජ්ඣානාධිමුත්තො තතියජ්ඣානාධිමුත්තො චතුත්ථජ්ඣානාධිමුත්තොආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තාධිමුත්තො විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තාධිමුත්තො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තාධිමුත්තො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තාධිමුත්තො’’තිධිමුත්තං.
තප්පරායණන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමයං තප්පරායණං කම්මපරායණං විපාකපරායණං කම්මගරුකං පටිසන්ධිගරුකං. අථ වා, භගවා ජානාති – ‘‘අයං පුග්ගලො රූපපරායණො…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිපරායණො’’ති – ධිමුත්තං තප්පරායණං. තෙනාහ භගවා –
‘‘විඤ්ඤාණට්ඨිතියො සබ්බා, [පොසාලාති භගවා]
අභිජානං තථාගතො;
තිට්ඨන්තමෙනං ජානාති, ධිමුත්තං තප්පරායණ’’න්ති.
84. ආකිඤ්චඤ්ඤාසම්භවං ඤත්වා, නන්දිසංයොජනං ඉති;
එවමෙතං අභිඤ්ඤාය, තතො තත්ථ විපස්සති;
එතං ඤාණං තථං තස්ස, බ්‍රාහ්මණස්ස වුසීමතො.
ආකිඤ්චඤ්ඤාසම්භවං ඤත්වාති ආකිඤ්චඤ්ඤාසම්භවොති වුච්චති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසංවත්තනිකො කම්මාභිසඞ්ඛාරො. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසංවත්තනිකං කම්මාභිසඞ්ඛාරං ආකිඤ්චඤ්ඤාසම්භවොති ඤත්වා, ලග්ගනන්ති ඤත්වා, බන්ධනන්ති ඤත්වා, පලිබොධොති ඤත්වා ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වාති – ආකිඤ්චඤ්ඤාසම්භවං ඤත්වා.
නන්දිසංයොජනං ඉතීති නන්දිසංයොජනං වුච්චති අරූපරාගො. අරූපරාගෙන තං කම්මං ලග්ගං ලග්ගිතං පලිබුද්ධං අරූපරාගං නන්දිසංයොජනන්ති ඤත්වා, ලග්ගනන්ති ඤත්වා, බන්ධනන්ති ඤත්වා, පලිබොධොති ඤත්වා ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා. ඉතීති පදසන්ධි පදසංසග්ගො පදපාරිපූරී අක්ඛරසමවායො බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතාපෙතං ඉතීති – නන්දිසංයොජනං ඉති.
එවමෙතං අභිඤ්ඤායාති එවං එතං අභිඤ්ඤාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වාති – එවමෙතං අභිඤ්ඤාය.
තතො තත්ථ විපස්සතීති. තත්ථාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨහිත්වා තත්ථ ජාතෙ චිත්තචෙතසිකෙ ධම්මෙ අනිච්චතො විපස්සති, දුක්ඛතො විපස්සති, රොගතො…පෙ… නිස්සරණතො විපස්සති දක්ඛති ඔලොකෙති නිජ්ඣායති උපපරික්ඛතීති – තතො තත්ථ විපස්සති.
එතං ඤාණං තථං තස්සාති එතං ඤාණං තච්ඡං භූතං යාථාවං අවිපරීතං තස්සාති – එතං ඤාණං තථං තස්ස.
බ්‍රාහ්මණස්ස වුසීමතොති. බ්‍රාහ්මණොති සත්තන්නං ධම්මානං බාහිතත්තා බ්‍රාහ්මණො…පෙ… අසිතො තාදි පවුච්චතෙ ස බ්‍රහ්මාති. බ්‍රාහ්මණස්ස වුසීමතොති පුථුජ්ජනකල්‍යාණං උපාදාය සත්ත සෙක්ඛා අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය වසන්ති සංවසන්ති ආවසන්ති පරිවසන්ති; අරහා වුසිතවා කතකරණීයො ඔහිතභාරො අනුප්පත්තසදත්ථො පරික්ඛීණභවසංයොජනො සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො; සො වුත්ථවාසො චිණ්ණචරණො…පෙ… ජාතිමරණසංසාරො; නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති – බ්‍රාහ්මණස්ස වුසීමතො. තෙනාහ භගවා –
‘‘ආකිඤ්චඤ්ඤාසම්භවං ඤත්වා, නන්දිසංයොජනං ඉති;
එවමෙතං අභිඤ්ඤාය, තතො තත්ථ විපස්සති;
එතං ඤාණං තථං තස්ස, බ්‍රාහ්මණස්ස වුසීමතො’’ති.
සහ ගාථාපරියොසානා…පෙ… සත්ථා මෙ, භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මීති.
පොසාලමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො චුද්දසමො.