8. අකුසලච්ඡෙදනපඤ්හො

8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො සබ්බං අකුසලං ඣාපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, උදාහු සාවසෙසෙ අකුසලෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො’’ති? ‘‘සබ්බං, මහාරාජ, අකුසලං ඣාපෙත්වා භගවා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, නත්ථි භගවතො සෙසෙකං අකුසල’’න්ති.

‘‘කිං පන, භන්තෙ, දුක්ඛා වෙදනා තථාගතස්ස කායෙ උප්පන්නපුබ්බා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, රාජගහෙ භගවතො පාදො සකලිකාය [සක්ඛලිකාය (ස්‍යා. ක.)] ඛතො, ලොහිතපක්ඛන්දිකාබාධො උප්පන්නො, කායෙ අභිසන්නෙ ජීවකෙන විරෙකො කාරිතො, වාතාබාධෙ උප්පන්නෙ උපට්ඨාකෙන ථෙරෙන උණ්හොදකං පරියිට්ඨ’’න්ති.

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො සබ්බං අකුසලං ඣාපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, තෙන හි භගවතො පාදො සකලිකාය ඛතො, ලොහිතපක්ඛන්දිකා ච ආබාධො උප්පන්නොති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතස්ස පාදො සකලිකාය ඛතො, ලොහිතපක්ඛන්දිකා ච ආබාධො උප්පන්නො, තෙන හි තථාගතො සබ්බං අකුසලං ඣාපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තොති තම්පි වචනං මිච්ඡා. නත්ථි, භන්තෙ, විනා කම්මෙන වෙදයිතං, සබ්බං තං වෙදයිතං කම්මමූලකං, තං කම්මෙනෙව වෙදයති, අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති [නිබ්බායිතබ්බොති (ක.)].

‘‘න හි, මහාරාජ, සබ්බං තං වෙදයිතං කම්මමූලකං. අට්ඨහි, මහාරාජ, කාරණෙහි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති, යෙහි කාරණෙහි පුථූ සත්තා වෙදනා වෙදියන්ති. කතමෙහි අට්ඨහි? වාතසමුට්ඨානානිපි ඛො, මහාරාජ, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති, පිත්තසමුට්ඨානානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… සෙම්හසමුට්ඨානානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… සන්නිපාතිකානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… උතුපරිණාමජානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… විසමපරිහාරජානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… ඔපක්කමිකානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… කම්මවිපාකජානිපි ඛො, මහාරාජ, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, අට්ඨහි කාරණෙහි පුථූ සත්තා වෙදනා වෙදයන්ති. තත්ථ යෙ තෙ පුග්ගලා ‘සත්තෙ කම්මං විබාධතී’ති වදෙය්‍යුං, තෙ ඉමෙ පුග්ගලා සත්තකාරණං පටිබාහන්ති. තෙසං තං වචනං මිච්ඡා’’ති. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යඤ්ච වාතිකං යඤ්ච පිත්තිකං යඤ්ච සෙම්හිකං යඤ්ච සන්නිපාතිකං යඤ්ච උතුපරිණාමජං යඤ්ච විසමපරිහාරජං යඤ්ච ඔපක්කමිකං, සබ්බෙතෙ කම්මසමුට්ඨානා යෙව, කම්මෙනෙව තෙ සබ්බෙ සම්භවන්තී’’ති.

‘‘යදි, මහාරාජ, තෙපි සබ්බෙ කම්මසමුට්ඨානාව ආබාධා භවෙය්‍යුං, න තෙසං කොට්ඨාසතො ලක්ඛණානි භවෙය්‍යුං. වාතො ඛො, මහාරාජ, කුප්පමානො දසවිධෙන කුප්පති සීතෙන උණ්හෙන ජිඝච්ඡාය විපාසාය අතිභුත්තෙන ඨානෙන පධානෙන ආධාවනෙන උපක්කමෙන කම්මවිපාකෙන. තත්‍ර යෙ තෙ නව විධා, න තෙ අතීතෙ, න අනාගතෙ, වත්තමානකෙ භවෙ උප්පජ්ජන්ති, තස්මා න වත්තබ්බා ‘කම්මසම්භවා සබ්බා වෙදනා’ති. පිත්තං, මහාරාජ, කුප්පමානං තිවිධෙන කුප්පති සීතෙන උණ්හෙන විසමභොජනෙන. සෙම්හං, මහාරාජ, කුප්පමානං තිවිධෙන කුප්පති සීතෙන උණ්හෙන අන්නපානෙන. යො ච, මහාරාජ, වාතො යඤ්ච පිත්තං යඤ්ච සෙම්හං, තෙහි තෙහි කොපෙහි කුප්පිත්වා මිස්සී හුත්වා සකං සකං වෙදනං ආකඩ්ඪති. උතුපරිණාමජා, මහාරාජ, වෙදනා උතුපරියාමෙන උප්පජ්ජති. විසමපරිහාරජා වෙදනා විසමපරිහාරෙන උප්පජ්ජති. ඔපක්කමිකා, මහාරාජ, වෙදනා අත්ථි කිරියා, අත්ථි කම්මවිපාකා, කම්මවිපාකජා වෙදනා පුබ්බෙ කතෙන කම්මෙන උප්පජ්ජති. ඉති ඛො, මහාරාජ, අප්පං කම්මවිපාකජං, බහුතරං අවසෙසං. තත්ථ බාලා ‘සබ්බං කම්මවිපාකජං යෙවා’ති අතිධාවන්ති. තං කම්මං න සක්කා විනා බුද්ධඤාණෙන වවත්ථානං කාතුං.

‘‘යං පන, මහාරාජ, භගවතො පාදො සකලිකාය ඛතො, තං වෙදයිතං නෙව වාතසමුට්ඨානං, න පිත්තසමුට්ඨානං, න සෙම්හසමුට්ඨානං, න සන්නිපාතිකං, න උතුපරිණාමජං, න විසමපරිහාරජං, න කම්මවිපාකජං, ඔපක්කමිකං යෙව. දෙවදත්තො හි, මහාරාජ, බහූනි ජාතිසතසහස්සානි තථාගතෙ ආඝාතං බන්ධි, සො තෙන ආඝාතෙන මහතිං ගරුං සිලං ගහෙත්වා ‘මත්ථකෙ පාතෙස්සාමී’ති මුඤ්චි, අථඤ්ඤෙ ද්වෙ සෙලා ආගන්ත්වා තං සිලං තථාගතං අසම්පත්තං යෙව සම්පටිච්ඡිංසු, තාසං පහාරෙන පපටිකා භිජ්ජිත්වා භගවතො පාදෙ පතිත්වා රුහිරං [නිපතිත්වා රුධිරං (ස්‍යා.)] උප්පාදෙසි, කම්මවිපාකතො වා, මහාරාජ, භගවතො එසා වෙදනා නිබ්බත්තා කිරියතො වා, තතුද්ධං නත්ථඤ්ඤා වෙදනා.

‘‘යථා, මහාරාජ, ඛෙත්තදුට්ඨතාය වා බීජං න සම්භවති බීජදුට්ඨතාය වා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කම්මවිපාකතො වා භගවතො එසා වෙදනා නිබ්බත්තා කිරියතො වා, තතුද්ධං නත්ථඤ්ඤා වෙදනා.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කොට්ඨදුට්ඨතාය වා භොජනං විසමං පරිණමති ආහාරදුට්ඨතාය වා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කම්මවිපාකතො වා භගවතො එසා වෙදනා නිබ්බත්තා කිරියතො වා, තතුද්ධං නත්ථඤ්ඤා වෙදනා. අපි ච, මහාරාජ, නත්ථි භගවතො කම්මවිපාකජා වෙදනා, නත්ථි විසමපරිහාරජා වෙදනා, අවසෙසෙහි සමුට්ඨානෙහි භගවතො වෙදනා උප්පජ්ජති, තාය ච පන වෙදනාය න සක්කා භගවන්තං ජීවිතා වොරොපෙතුං.

‘‘නිපතන්ති, මහාරාජ, ඉමස්මිං චාතුමහාභූතිකෙ [චාතුම්මහාභූතිකෙ (සී.)] කායෙ ඉට්ඨානිට්ඨා සුභාසුභවෙදනා. ඉධ, මහාරාජ, ආකාසෙ ඛිත්තො ලෙඩ්ඩු මහාපථවියා නිපතති, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, ලෙඩ්ඩු පුබ්බෙ කතෙන මහාපථවියා නිපතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, නත්ථි සො, භන්තෙ, හෙතු මහාපථවියා, යෙන හෙතුනා මහාපථවී කුසලාකුසලවිපාකං පටිසංවෙදෙය්‍ය, පච්චුප්පන්නෙන, භන්තෙ, අකම්මකෙන හෙතුනා සො ලෙඩ්ඩු මහාපථවියං නිපතති. යථා, මහාරාජ, මහාපථවී, එවං තථාගතො දට්ඨබ්බො. යථා ලෙඩ්ඩු පුබ්බෙ අකතෙන මහාපථවියං නිපතති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස පුබ්බෙ අකතෙන සා සකලිකාපාදෙ නිපතිතා.

‘‘ඉධ පන, මහාරාජ, මනුස්සා මහාපථවිං භින්දන්ති ච ඛණන්ති ච, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තෙ මනුස්සා පුබ්බෙ කතෙන මහාපථවිං භින්දන්ති ච ඛණන්ති චා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යා සා සකලිකා භගවතො පාදෙ නිපතිතා, න සා සකලිකා පුබ්බෙ කතෙන භගවතො පාදෙ නිපතිතා. යොපි, මහාරාජ, භගවතො ලොහිතපක්ඛන්දිකාබාධො උප්පන්නො, සොපි ආබාධො න පුබ්බෙ කතෙන උප්පන්නො, සන්නිපාතිකෙනෙව උප්පන්නො, යෙ කෙචි, මහාරාජ, භගවතො කායිකා ආබාධා උප්පන්නා, න තෙ කම්මාභිනිබ්බත්තා, ඡන්නං එතෙසං සමුට්ඨානානං අඤ්ඤතරතො නිබ්බත්තා.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන සංයුත්තනිකායවරලඤ්ඡකෙ මොළියසීවකෙ [මොලියසිවකෙ (ස්‍යා. ක.) සං. නි. 4.269 පස්සිතබ්බං] වෙය්‍යාකරණෙ –

‘‘‘පිත්තසමුට්ඨානානිපි ඛො, සීවක, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. සාමම්පි ඛො එතං, සීවක, වෙදිතබ්බං, යථා පිත්තසමුට්ඨානානිපි ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. ලොකස්සපි ඛො එතං, සීවක, සච්චසම්මතං, යථා පිත්තසමුට්ඨානානිපි ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. තත්‍ර, සීවක, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො ‘‘යං කිඤ්චායං පුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සබ්බං තං පුබ්බෙ කතහෙතූ’’ති. යඤ්ච සාමං ඤාතං, තඤ්ච අතිධාවන්ති, යඤ්ච ලොකෙ සච්චසම්මතං, තඤ්ච අතිධාවන්ති. තස්මා තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡාති වදාමි.

‘‘‘සෙම්හසමුට්ඨානානිපි ඛො, සීවක, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. වාතසමුට්ඨානානිපි ඛො, සීවක…පෙ… සන්නිපාතිකානිපි ඛො, සීවක…පෙ… උතුපරිණාමජානිපි ඛො, සීවක…පෙ… විසමපරිහාරජානිපි ඛො, සීවක…පෙ… ඔපක්කමිකානිපි ඛො, සීවක…පෙ… කම්මවිපාකජානිපි ඛො, සීවක, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. සාමම්පි ඛො එතං, සීවක, වෙදිතබ්බං, යථා කම්මවිපාකජානිපි ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. ලොකස්සපි ඛො එතං, සීවක, සච්චසම්මතං, යථා කම්මවිපාකජානිපි ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. තත්‍ර, සීවක, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො ‘‘යං කිඤ්චායං පුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සබ්බං තං පුබ්බෙ කතහෙතූ’’ති. යඤ්ච සාමං ඤාතං, තඤ්ච අතිධාවන්ති, යඤ්ච ලොකෙ සච්චසම්මතං, තඤ්ච අතිධාවන්ති. තස්මා තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡාති වදාමී’’’ති.

‘‘ඉතිපි, මහාරාජ, න සබ්බා වෙදනා කම්මවිපාකජා, සබ්බං, මහාරාජ, අකුසලං ඣාපෙත්වා භගවා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තොති එවමෙතං ධාරෙහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අකුසලච්ඡෙදනපඤ්හො අට්ඨමො.