1. කතාධිකාරසඵලපඤ්හො

1. අථ ඛො මිලින්දො රාජා කතාවකාසො නිපච්ච ගරුනො පාදෙ සිරසි අඤ්ජලිං කත්වා එතදවොච ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉමෙ තිත්ථියා එවං භණන්ති [වඤ්චො භවති අඵලො (සී. පී. ක.)] ‘යදි බුද්ධො පූජං සාදියති, න පරිනිබ්බුතො බුද්ධො සංයුත්තො ලොකෙන අන්තොභවිකො ලොකස්මිං ලොකසාධාරණො, තස්මා තස්ස කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. යදි පරිනිබ්බුතො විසංයුත්තො ලොකෙන නිස්සටො සබ්බභවෙහි, තස්ස පූජා නුප්පජ්ජති, පරිනිබ්බුතො න කිඤ්චි සාදියති, අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලො’ති උභතො කොටිකො එසො පඤ්හො, නෙසො විසයො අප්පත්තමානසානං, මහන්තානං යෙවෙසො විසයො, භින්දෙතං දිට්ඨිජාලං එකංසෙ ඨපය, තවෙසො පඤ්හො අනුප්පත්තො, අනාගතානං ජිනපුත්තානං චක්ඛුං දෙහි පරවාදනිග්ගහායා’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘පරිනිබ්බුතො, මහාරාජ, භගවා, න ච භගවා පූජං සාදියති, බොධිමූලෙ යෙව තථාගතස්ස සාදියනා පහීනා, කිං පන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –

‘‘‘පූජියන්තා [පූජිතා (ස්‍යා.)] අසමසමා, සදෙවමානුසෙහි තෙ;

න සාදියන්ති සක්කාරං, බුද්ධානං එස ධම්මතා’’’ති.

රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, පුත්තො වා පිතුනො වණ්ණං භාසති, පිතා වා පුත්තස්ස වණ්ණං භාසති, න චෙතං කාරණං පරවාදානං නිග්ගහාය, පසාදප්පකාසනං නාමෙතං, ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං තත්ථ කාරණං සම්මා බ්‍රූහි සකවාදස්ස පතිට්ඨාපනාය දිට්ඨිජාලවිනිවෙඨනායා’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘පරිනිබ්බුතො, මහාරාජ, භගවා, න ච භගවා පූජං සාදියති, අසාදියන්තස්සෙව තථාගතස්ස දෙවමනුස්සා ධාතුරතනං වත්ථුං කරිත්වා තථාගතස්ස ඤාණරතනාරම්මණෙන සම්මාපටිපත්තිං සෙවන්තා තිස්සො සම්පත්තියො පටිලභන්ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො පජ්ජලිත්වා නිබ්බායෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, මහාඅග්ගික්ඛන්ධො සාදියති තිණකට්ඨුපාදාන’’න්ති? ‘‘ජලමානොපි සො, භන්තෙ, මහාඅග්ගික්ඛන්ධො තිණකට්ඨුපාදානං න සාදියති, කිං පන නිබ්බුතො උපසන්තො අචෙතනො සාදියති? ‘‘තස්මිං පන, මහාරාජ, අග්ගික්ඛන්ධෙ උපරතෙ උපසන්තෙ ලොකෙ අග්ගි සුඤ්ඤො හොතී’’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ, කට්ඨං අග්ගිස්ස වත්ථු හොති උපාදානං, යෙ කෙචි මනුස්සා අග්ගිකාමා, තෙ අත්තනො ථාමබලවීරියෙන පච්චත්තපුරිසකාරෙන කට්ඨං මන්ථයිත්වා [මද්දිත්වා (ක.)] අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා තෙන අග්ගිනා අග්ගිකරණීයානි කම්මානි කරොන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තිත්ථියානං වචනං මිච්ඡා භවති ‘අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලො’ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො පජ්ජලි, එවමෙව භගවා දසසහස්සියා [දසසහස්සිම්හි (සී. පී. ක.)] ලොකධාතුයා බුද්ධසිරියා පජ්ජලි. යථා, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො පජ්ජලිත්වා නිබ්බුතො, එවමෙව භගවා දසසහස්සියා ලොකධාතුයා බුද්ධසිරියා පජ්ජලිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො. යථා, මහාරාජ, නිබ්බුතො අග්ගික්ඛන්ධො තිණකට්ඨුපාදානං න සාදියති, එවමෙව ඛො ලොකහිතස්ස සාදියනා පහීනා උපසන්තා. යථා, මහාරාජ, මනුස්සා නිබ්බුතෙ අග්ගික්ඛන්ධෙ අනුපාදානෙ අත්තනො ථාමබලවීරියෙන පච්චත්තපුරිසකාරෙන කට්ඨං මන්ථයිත්වා අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා තෙන අග්ගිනා අග්ගිකරණීයානි කම්මානි කරොන්ති, එවමෙව ඛො දෙවමනුස්සා තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව ධාතුරතනං වත්ථුං කරිත්වා තථාගතස්ස ඤාණරතනාරම්මණෙන සම්මාපටිපත්තිං සෙවන්තා තිස්සො සම්පත්තියො පටිලභන්ති, ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො.

‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. යථා, මහාරාජ, මහතිමහාවාතො වායිත්වා උපරමෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, උපරතො වාතො සාදියති පුන නිබ්බත්තාපන’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, උපරතස්ස වාතස්ස ආභොගො වා මනසිකාරො වා පුන නිබ්බත්තාපනාය’’. ‘‘කිං කාරණං’’? ‘‘අචෙතනා සා වායොධාතූ’’ති. ‘‘අපි නු තස්ස, මහාරාජ, උපරතස්ස වාතස්ස වාතොති සමඤ්ඤා අපගච්ඡතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, තාලවණ්ටවිධූපනානි වාතස්ස උප්පත්තියා පච්චයා, යෙ කෙචි මනුස්සා උණ්හාභිතත්තා පරිළාහපරිපීළිතා, තෙ තාලවණ්ටෙන වා විධූපනෙන වා අත්තනො ථාමබලවීරියෙන පච්චත්තපුරිසකාරෙන තං නිබ්බත්තෙත්වා තෙන වාතෙන උණ්හං නිබ්බාපෙන්ති පරිළාහං වූපසමෙන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තිත්ථියානං වචනං මිච්ඡා භවති ‘අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලො’ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, මහතිමහාවාතො වායි, එවමෙව භගවා දසසහස්සියා ලොකධාතුයා සීතලමධුරසන්තසුඛුමමෙත්තාවාතෙන උපවායි. යථා, මහාරාජ, මහතිමහාවාතො වායිත්වා උපරතො, එවමෙව භගවා සීතලමධුරසන්තසුඛුමමෙත්තාවාතෙන උපවායිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො. යථා, මහාරාජ, උපරතො වාතො පුන නිබ්බත්තාපනං න සාදියති, එවමෙව ලොකහිතස්ස සාදියනා පහීනා උපසන්තා. යථා, මහාරාජ, තෙ මනුස්සා උණ්හාභිතත්තා පරිළාහපරිපීළිතා, එවමෙව දෙවමනුස්සා තිවිධග්ගිසන්තාපපරිළාහපරිපීළිතා. යථා තාලවණ්ටවිධූපනානි වාතස්ස නිබ්බත්තියා පච්චයා හොන්ති, එවමෙව තථාගතස්ස ධාතු ච ඤාණරතනඤ්ච පච්චයො හොති තිස්සන්නං සම්පත්තීනං පටිලාභාය. යථා මනුස්සා උණ්හාභිතත්තා පරිළාහපරිපීළිතා තාලවණ්ටෙන වා විධූපනෙන වා වාතං නිබ්බත්තෙත්වා උණ්හං නිබ්බාපෙන්ති පරිළාහං වූපසමෙන්ති, එවමෙව දෙවමනුස්සා තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව ධාතුඤ්ච ඤාණරතනඤ්ච පූජෙත්වා කුසලං නිබ්බත්තෙත්වා තෙන කුසලෙන තිවිධග්ගිසන්තාපපරිළාහං නිබ්බාපෙන්ති වූපසමෙන්ති. ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.

‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි පරවාදානං නිග්ගහාය. යථා, මහාරාජ, පුරිසො භෙරිං ආකොටෙත්වා සද්දං නිබ්බත්තෙය්‍ය, යො සො භෙරිසද්දො පුරිසෙන නිබ්බත්තිතො, සො සද්දො අන්තරධායෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, සද්දො සාදියති පුන නිබ්බත්තාපන’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අන්තරහිතො සො සද්දො, නත්ථි තස්ස පුන උප්පාදාය ආභොගො වා මනසිකාරො වා, සකිං නිබ්බත්තෙ භෙරිසද්දෙ අන්තරහිතෙ සො භෙරිසද්දො සමුච්ඡින්නො හොති. භෙරී පන, භන්තෙ, පච්චයො හොති සද්දස්ස නිබ්බත්තියා, අථ පුරිසො පච්චයෙ සති අත්තජෙන වායාමෙන භෙරිං අකොටෙත්වා සද්දං නිබ්බත්තෙතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවා සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනපරිභාවිතං ධාතුරතනඤ්ච ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච අනුසිට්ඨඤ්ච [අනුසත්ථිඤ්ච (සී. පී.)] සත්ථාරං ඨපයිත්වා සයං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො, න ච පරිනිබ්බුතෙ භගවති සම්පත්තිලාභො උපච්ඡින්නො හොති, භවදුක්ඛපටිපීළිතා සත්තා ධාතුරතනඤ්ච ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච අනුසිට්ඨඤ්ච පච්චයං කරිත්වා සම්පත්තිකාමා සම්පත්තියො පටිලභන්ති, ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.

‘‘දිට්ඨඤ්චෙතං, මහාරාජ, භගවතා අනාගතමද්ධානං. කථිතඤ්ච භණිතඤ්ච ආචික්ඛිතඤ්ච ‘සියා ඛො පනානන්ද, තුම්හාකං එවමස්ස අතීතසත්ථුකං පාවචනං නත්ථි නො සත්ථාති, න ඛො පනෙතං, ආනන්ද, එවං දට්ඨබ්බං, යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’ති. පරිනිබ්බුතස්ස තථාගතස්ස අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලොති, තං තෙසං තිත්ථියානං වචනං මිච්ඡා අභූතං විතථං අලිකං විරුද්ධං විපරීතං දුක්ඛදායකං දුක්ඛවිපාකං අපායගමනීයන්ති.

‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. සාදියති නු ඛො, මහාරාජ, අයං මහාපථවී ‘සබ්බබීජානි මයි සංවිරුහන්තූ’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තානි, මහාරාජ, බීජානි අසාදියන්තියා මහාපථවියා සංවිරුහිත්වා දළ්හමූලජටාපතිට්ඨිතා ඛන්ධසාරසාඛාපරිවිත්ථිණ්ණා පුප්ඵඵලධරා හොන්තී’’ති? ‘‘අසාදියන්තීපි, භන්තෙ, මහාපථවී තෙසං බීජානං වත්ථුං හොති පච්චයං දෙති විරුහනාය, තානි බීජානි තං වත්ථුං නිස්සාය තෙන පච්චයෙන සංවිරුහිත්වා දළ්හමූලජටාපතිට්ඨිතා ඛන්ධසාරසාඛාපරිවිත්ථිණ්ණා පුප්ඵඵලධරා හොන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තිත්ථියා සකෙ වාදෙ නට්ඨා හොන්ති හතා විරුද්ධා, සචෙ තෙ භණන්ති ‘අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලො’ ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, මහාපථවී, එවං තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො. යථා, මහාරාජ, මහාපථවී න කිඤ්චි සාදියති, එවං තථාගතො න කිඤ්චි සාදියති. යථා, මහාරාජ, තානි බීජානි පථවිං නිස්සාය සංවිරුහිත්වා දළ්හමූලජටාපතිට්ඨිතා ඛන්ධසාරසාඛාපරිවිත්ථිණ්ණා පුප්ඵඵලධරා හොන්ති, එවං දෙවමනුස්සා තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව ධාතුඤ්ච ඤාණරතනඤ්ච නිස්සාය දළ්හකුසලමූලපතිට්ඨිතා සමාධික්ඛන්ධධම්මසාරසීලසාඛාපරිවිත්ථිණ්ණා විමුත්තිපුප්ඵසාමඤ්ඤඵලධරා හොන්ති, ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.

‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. සාදියන්ති නු ඛො, මහාරාජ, ඉමෙ ඔට්ඨා ගොණා ගද්‍රභා අජා පසූ මනුස්සා අන්තොකුච්ඡිස්මිං කිමිකුලානං සම්භව’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තෙ, මහාරාජ, කිමයො තෙසං අසාදියන්තානං අන්තොකුච්ඡිස්මිං සම්භවිත්වා බහුපුත්තනත්තා වෙපුල්ලතං පාපුණන්තී’’ති? ‘‘පාපස්ස, භන්තෙ, කම්මස්ස බලවතාය අසාදියන්තානං යෙව තෙසං සත්තානං අන්තොකුච්ඡිස්මිං කිමයො සම්භවිත්වා බහුපුත්තනත්තා වෙපුල්ලතං පාපුණන්තී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව ධාතුස්ස ච ඤාණාරම්මණස්ස ච බලවතාය තථාගතෙ කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.

‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. සාදියන්ති නු ඛො, මහාරාජ, ඉමෙ මනුස්සා ඉමෙ අට්ඨනවුති රොගා කායෙ නිබ්බත්තන්තූ’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තෙ, මහාරාජ, රොගා අසාදියන්තානං කායෙ නිපතන්තී’’ති? ‘‘පුබ්බෙ කතෙන, භන්තෙ, දුච්චරිතෙනා’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, පුබ්බෙ කතං අකුසලං ඉධ වෙදනීයං හොති, තෙන හි, මහාරාජ, පුබ්බෙ කතම්පි ඉධ කතම්පි කුසලාකුසලං කම්මං අවඤ්ඣං භවති සඵලන්ති. ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.

‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, නන්දකො නාම යක්ඛො ථෙරං සාරිපුත්තං ආසාදයිත්වා පථවිං පවිට්ඨො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති, ලොකෙ පාකටො එසො’’ති. ‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, ථෙරො සාරිපුත්තො සාදියි නන්දකස්ස යක්ඛස්ස මහාපථවිගිලන’’න්ති [පවත්තමානෙපි (ස්‍යා.)]. ‘‘උබ්බත්තියන්තෙපි, භන්තෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ පතමානෙපි ඡමායං චන්දිමසූරියෙ විකිරන්තෙපි සිනෙරුපබ්බතරාජෙ ථෙරො සාරිපුත්තො න පරස්ස දුක්ඛං සාදියෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? යෙන හෙතුනා ථෙරො සාරිපුත්තො කුජ්ඣෙය්‍ය වා දුස්සෙය්‍ය වා, සො හෙතු ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස සමූහතො සමුච්ඡින්නො, හෙතුනො සමුග්ඝාතිතත්තා, භන්තෙ, ථෙරො සාරිපුත්තො ජීවිතහාරකෙපි කොපං න කරෙය්‍යා’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, ථෙරො සාරිපුත්තො නන්දකස්ස යක්ඛස්ස පථවිගිලනං න සාදියි, කිස්ස පන නන්දකො යක්ඛො පථවිං පවිට්ඨො’’ති? ‘‘අකුසලස්ස, භන්තෙ, කම්මස්ස බලවතායා’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, අකුසලස්ස කම්මස්ස බලවතාය නන්දකො යක්ඛො පථවිං පවිට්ඨො, අසාදියන්තස්සාපි කතො අපරාධො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. තෙන හි, මහාරාජ, අකුසලස්සපි කම්මස්ස බලවතාය අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති. ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.

‘‘කති නු ඛො තෙ, මහාරාජ, මනුස්සා, යෙ එතරහි මහාපථවිං පවිට්ඨා, අත්ථි තෙ තත්ථ සවණ’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යතී’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ ත්වං, මහාරාජ, සාවෙහී’’ති? ‘‘චිඤ්චමාණවිකා, භන්තෙ, සුප්පබුද්ධො ච සක්කො, දෙවදත්තො ච ථෙරො, නන්දකො ච යක්ඛො, නන්දො ච මාණවකොති. සුතමෙතං, භන්තෙ, ඉමෙ පඤ්ච ජනා මහාපථවිං පවිට්ඨා’’ති. ‘‘කිස්මිං තෙ, මහාරාජ, අපරද්ධා’’ති? ‘‘භගවති ච, භන්තෙ, සාවකෙසු චා’’ති. ‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, භගවා වා සාවකා වා සාදියිංසු ඉමෙසං මහාපථවිපවිසන’’න්ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො’’ති. ‘‘සුවිඤ්ඤාපිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ගම්භීරො උත්තානීකතො, ගුය්හං විදංසිතං, ගණ්ඨි භින්නො, ගහනං අගහනං කතං, නට්ඨා පරවාදා, භග්ගා කුදිට්ඨී, නිප්පභා ජාතා කුතිත්ථියා, ත්වං ගණීවරපවරමාසජ්ජා’’ති.

කතාධිකාරසඵලපඤ්හො පඨමො.