3. විචාරවග්ගො

1. අද්ධානමූලපඤ්හො

1. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අතීතස්ස අද්ධානස්ස කිං මූලං, අනාගතස්ස අද්ධානස්ස කිං මූලං, පච්චුප්පන්නස්ස අද්ධානස්ස කිං මූල’’න්ති? ‘‘අතීතස්ස ච, මහාරාජ, අද්ධානස්ස අනාගතස්ස ච අද්ධානස්ස පච්චුප්පන්නස්ස ච අද්ධානස්ස අවිජ්ජා මූලං. අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස අද්ධානස්ස [දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස අද්ධානස්ස (සී.)] පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

අද්ධානමූලපඤ්හො පඨමො.

2. පුරිමකොටිපඤ්හො

2. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං පනෙතං බ්‍රූසි ‘පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායතී’ති, තස්ස ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසො පරිත්තං [පරිපක්කං (ක.)] බීජං පථවියං නික්ඛිපෙය්‍ය, තතො අඞ්කුරො උට්ඨහිත්වා අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජිත්වා ඵලං දදෙය්‍ය. තතො බීජං ගහෙත්වා පුන රොපෙය්‍ය, තතොපි අඞ්කුරො උට්ඨහිත්වා අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජිත්වා ඵලං දදෙය්‍ය. එවමෙතිස්සා සන්තතියා අත්ථි අන්තො’’ති? ‘‘නත්ථි භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අද්ධානස්සාපි පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායතී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කුක්කුටියා අණ්ඩං භවෙය්‍ය, අණ්ඩතො කුක්කුටී කුක්කුටියා අණ්ඩන්ති. එවමෙතිස්සා සන්තතියා අත්ථි අන්තො’’ති? ‘‘නත්ථි භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අද්ධානස්සාපි පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායතී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ථෙරො පථවියා චක්කං ලිඛිත්වා මිලින්දං රාජානං එතදවොච ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, ඉමස්ස චක්කස්ස අන්තො’’ති? ‘‘නත්ථි භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉමානි චක්කානි වුත්තානි භගවතා ‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා කම්මං, කම්මතො පුන චක්ඛුං ජායතී’ති. එවමෙතිස්සා සන්තතියා අත්ථි අන්තො’’ති? ‘‘නත්ථි භන්තෙ’’ති.

‘‘‘සොතඤ්ච පටිච්ච සද්දෙ ච…පෙ… මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා කම්මං, කම්මතො පුන මනො ජායතී’ති. එවමෙතිස්සා සන්තතියා අත්ථි අන්තො’’ති? ‘‘නත්ථි භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අද්ධානස්සාපි පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

පුරිමකොටිපඤ්හො දුතියො.

3. කොටිපඤ්ඤායනපඤ්හො

3. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං පනෙතං බ්‍රූසි ‘පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායතී’ති, කතමා ච සා පුරිමා කොටී’’ති? ‘‘යො ඛො, මහාරාජ, අතීතො අද්ධා, එසා පුරිමා කොටී’’ති. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං පනෙතං බ්‍රූසි ‘පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායතී’ති, කිං පන, භන්තෙ, සබ්බාපි පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායතී’’ති? ‘‘කාචි, මහාරාජ, පඤ්ඤායති, කාචි න පඤ්ඤායතී’’ති. ‘‘කතමා, භන්තෙ, පඤ්ඤායති, කතමා න පඤ්ඤායතී’’ති? ‘‘ඉතො පුබ්බෙ, මහාරාජ, සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අවිජ්ජා නාහොසීති එසා පුරිමා කොටි න පඤ්ඤායති, යං අහුත්වා සම්භොති, හුත්වා පටිවිගච්ඡති, එසප පුරිමා කොටි පඤ්ඤායතී’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං අහුත්වා සම්භොති, හුත්වා පටිවිගච්ඡති, නනු තං උභතො ඡින්නං අත්ථං ගච්ඡතී’’ති? ‘‘යදි, මහාරාජ, උභතො ඡින්නං අත්ථං ගච්ඡති, උභතො ඡින්නා සක්කා වඩ්ඪෙතු’’න්ති? ‘‘ආම, සාපි සක්කා වඩ්ඪෙතු’’න්ති.’’නාහං, භන්තෙ, එතං පුච්ඡාමි කොටිතො සක්කා වඩ්ඪෙතු’’න්ති? ‘‘ආම සක්කා වඩ්ඪෙතු’’න්ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ථෙරො තස්ස රුක්ඛූපමං අකාසි, ඛන්ධා ච කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස බීජානී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

කොටිපඤ්ඤායනපඤ්හො තතියො.

4. සඞ්ඛාරජායමානපඤ්හො

4. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ ජායන්තී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, අත්ථි සඞ්ඛාරා, යෙ ජායන්තී’’ති. ‘‘කතමෙ තෙ, භන්තෙ’’ති? ‘‘චක්ඛුස්මිඤ්ච ඛො, මහාරාජ, සති රූපෙසු ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණං හොති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ සති චක්ඛුසම්ඵස්සො හොති, චක්ඛුසම්ඵස්සෙ සති වෙදනා හොති, වෙදනාය සති තණ්හා හොති, තණ්හාය සති උපාදානං හොති, උපාදානෙ සති භවො හොති, භවෙ සති ජාති හොති, ජාතියා සති ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති, එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති. චක්ඛුස්මිඤ්ච ඛො, මහාරාජ, අසති රූපෙසු ච අසති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං න හොති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ අසති චක්ඛුසම්ඵස්සො න හොති, චක්ඛුසම්ඵස්සෙ අසති වෙදනා න හොති, වෙදනාය අසති තණ්හා න හොති, තණ්හාය අසති උපාදානං න හොති, උපාදානෙ අසති භවො න හොති, භවෙ අසති ජාති න හොති, ජාතියා අසති ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා න හොන්ති, එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සඞ්ඛාරජායමානපඤ්හො චතුත්ථො.

5. භවන්තසඞ්ඛාරජායමානපඤ්හො

5. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ අභවන්තා ජායන්තී’’ති? ‘‘නත්ථි, මහාරාජ, කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ අභවන්තා ජායන්ති, භවන්තා යෙව ඛො, මහාරාජ, සඞ්ඛාරා ජායන්තී’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, ඉදං ගෙහං අභවන්තං ජාතං, යත්ථ ත්වං නිසින්නොසී’’ති? ‘‘නත්ථි කිඤ්චි, භන්තෙ, ඉධ අභවන්තං ජාතං, භවන්තං යෙව ජාතං, ඉමානි ඛො, භන්තෙ, දාරූනි වනෙ අහෙසුං, අයඤ්ච මත්තිකා පථවියං අහොසි, ඉත්ථීනඤ්ච පුරිසානඤ්ච තජ්ජෙන වායාමෙන එවමිදං ගෙහං නිබ්බත්ත’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ අභවන්තා ජායන්ති, භවන්තා යෙව සඞ්ඛාරා ජායන්තී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, යෙ කෙචි බීජගාමභූතගාමා පථවියං නික්ඛිත්තා අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජමානා පුප්ඵානි ච ඵලානි ච දදෙය්‍යුං, න තෙ රුක්ඛා අභවන්තා ජාතා, භවන්තා යෙව තෙ රුක්ඛා ජාතා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ අභවන්තා ජායන්ති, භවන්තා යෙව තෙ සඞ්ඛාරා ජායන්තී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කුම්භකාරො පථවියා මත්තිකං උද්ධරිත්වා නානාභාජනානි කරොති, න තානි භාජනානි අභවන්තානි ජාතානි, භවන්තානි යෙව ජාතානි. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ අභවන්තා ජායන්ති, භවන්තා යෙව සඞ්ඛාරා ජායන්තී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, වීණාය පත්තං න සියා, චම්මං න සියා, දොණි න සියා, දණ්ඩො න සියා, උපවීණො න සියා, තන්තියො න සියුං, කොණො න සියා, පුරිසස්ස ච තජ්ජො වායාමො න සියා, ජායෙය්‍ය සද්දො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යතො ච ඛො, මහාරාජ, වීණාය පත්තං සියා, චම්මං සියා, දොණි සියා, දණ්ඩො සියා, උපවීණො සියා, තන්තියො සියුං, කොණො සියා, පුරිසස්ස ච තජ්ජො වායාමො සියා, ජායෙය්‍ය සද්දො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජායෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ අභවන්තා ජායන්ති, භවන්තා යෙව ඛො සඞ්ඛාරා ජායන්තී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, අරණි න සියා, අරණිපොතකො න සියා, අරණියොත්තකං න සියා, උත්තරාරණි න සියා, චොළකං න සියා, පුරිසස්ස ච තජ්ජො වායාමො න සියා, ජායෙය්‍ය සො අග්ගී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යතො ච ඛො, මහාරාජ, අරණි සියා, අරණිපොතකො සියා, අරණියොත්තකං සියා, උත්තරාරණි සියා, චොළකං සියා, පුරිසස්ස ච තජ්ජො වායාමො සියා, ජායෙය්‍ය සො අග්ගී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජායෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ අභවන්තා ජායන්ති, භවන්තා යෙව ඛො සඞ්ඛාරා ජායන්තී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, මණි න සියා, ආතපො න සියා, ගොමයං න සියා, ජායෙය්‍ය සො අග්ගී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යතො ච ඛො, මහාරාජ, මණි සියා, ආතපො සියා, ගොමයං සියා, ජායෙය්‍ය සො අග්ගී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජායෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා යෙ අභවන්තා ජායන්ති, භවන්තා යෙව ඛො සඞ්ඛාරා ජායන්තී’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, ආදාසො න සියා, ආභා න සියා, මුඛං න සියා, ජායෙය්‍ය අත්තා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘යතො ච ඛො, මහාරාජ, ආදාසො සියා, ආභා සියා, මුඛං සියා, ජායෙය්‍ය අත්තා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජායෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ අභවන්තා ජායන්ති, භවන්තා යෙව ඛො සඞ්ඛාරා ජායන්තී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

භවන්තසඞ්ඛාරජායමානපඤ්හො පඤ්චමො.

6. වෙදගූපඤ්හො

6. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, වෙදගූ උපලබ්භතී’’ති? ‘‘කො පනෙස, මහාරාජ, වෙදගූ නාමා’’ති? ‘‘යො, භන්තෙ, අබ්භන්තරෙ ජීවො චක්ඛුනා රූපං පස්සති, සොතෙන සද්දං සුණාති, ඝානෙන ගන්ධං ඝායති, ජිව්හාය රසං සායති, කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසති, මනසා ධම්මං විජානාති, යථා මයං ඉධ පාසාදෙ නිසින්නා යෙන යෙන වාතපානෙන ඉච්ඡෙය්‍යාම පස්සිතුං, තෙන තෙන වාතපානෙන පස්සෙය්‍යාම, පුරත්ථිමෙනපි වාතපානෙන පස්සෙය්‍යාම, පච්ඡිමෙනපි වාතපානෙන පස්සෙය්‍යාම, උත්තරෙනපි වාතපානෙන පස්සෙය්‍යාම, දක්ඛිණෙනපි වාතපානෙන පස්සෙය්‍යාම. එවමෙව ඛො, භන්තෙ, අයං අබ්භන්තරෙ ජීවො යෙන යෙන ද්වාරෙන ඉච්ඡති පස්සිතුං, තෙන තෙන ද්වාරෙන පස්සතී’’ති.

ථෙරො ආහ ‘‘පඤ්චද්වාරං, මහාරාජ, භණිස්සාමි, තං සුණොහි, සාධුකං මනසිකරොහි, යදි අබ්භන්තරෙ ජීවො චක්ඛුනා රූපං පස්සති, යථා මයං ඉධ පාසාදෙ නිසින්නා යෙන යෙන වාතපානෙන ඉච්ඡෙය්‍යාම පස්සිතුං, තෙන තෙන වාතපානෙන රූපං යෙව පස්සෙය්‍යාම, පුරත්ථිමෙනපි වාතපානෙන රූපං යෙව පස්සෙය්‍යාම, පච්ඡිමෙනපි වාතපානෙන රූපං යෙව පස්සෙය්‍යාම, උත්තරෙනපි වාතපානෙන රූපං යෙව පස්සෙය්‍යාම, දක්ඛිණෙනපි වාතපානෙන රූපං යෙව පස්සෙය්‍යාම, එවමෙතෙන අබ්භන්තරෙ ජීවෙන සොතෙනපි රූපං යෙව පස්සිතබ්බං, ඝානෙනපි රූපං යෙව පස්සිතබ්බං, ජිව්හායපි රූපං යෙව පස්සිතබ්බං, කායෙනපි රූපං යෙව පස්සිතබ්බං, මනසාපි රූපං යෙව පස්සිතබ්බං; චක්ඛුනාපි සද්දො යෙව සොතබ්බො, ඝානෙනපි සද්දො යෙව සොතබ්බො, ජිව්හායපි සද්දො යෙව සොතබ්බො, කායෙනපි සද්දො යෙව සොතබ්බො, මනසාපි සද්දො යෙව සොතබ්බො; චක්ඛුනාපි ගන්ධො යෙව ඝායිතබ්බො, සොතෙනපි ගන්ධො යෙව ඝායිතබ්බො, ජිව්හායපි ගන්ධො යෙව ඝායිතබ්බො, කායෙනපි ගන්ධො යෙව ඝායිතබ්බො, මනසාපි ගන්ධො යෙව ඝායිතබ්බො; චක්ඛුනාපි රසො යෙව සායිතබ්බො, සොතෙනපි රසො යෙව සායිතබ්බො, ඝානෙනපි රසො යෙව සායිතබ්බො, කායෙනපි රසො යෙව සායිතබ්බො, මනසාපි රසො යෙව සායිතබ්බො; චක්ඛුනාපි ඵොට්ඨබ්බං යෙව ඵුසිතබ්බං, සොතෙනපි ඵොට්ඨබ්බං යෙව ඵුසිතබ්බං, ඝානෙනපි ඵොට්ඨබ්බං යෙව ඵුසිතබ්බං, ජිව්හායපි ඵොට්ඨබ්බං යෙව ඵුසිතබ්බං, මනසාපි ඵොට්ඨබ්බං යෙව ඵුසිතබ්බං; චක්ඛුනාපි ධම්මං යෙව විජානිතබ්බං, සොතෙනපි ධම්මං යෙව විජානිතබ්බං, ඝානෙනපි ධම්මං යෙව විජානිතබ්බං, ජිව්හායපි ධම්මං යෙව විජානිතබ්බං, කායෙනපි ධම්මං යෙව විජානිතබ්බ’’න්ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති.

‘‘න ඛො තෙ, මහාරාජ, යුජ්ජති පුරිමෙන වා පච්ඡිමං, පච්ඡිමෙන වා පුරිමං, යථා වා පන, මහාරාජ, මයං ඉධ පාසාදෙ නිසින්නා ඉමෙසු ජාලවාතපානෙසු උග්ඝාටිතෙසු මහන්තෙන ආකාසෙන බහිමුඛා සුට්ඨුතරං රූපං පස්සාම, එවමෙතෙන අබ්භන්තරෙ ජීවෙනාපි චක්ඛුද්වාරෙසු උග්ඝාටිතෙසු මහන්තෙන ආකාසෙන සුට්ඨුතරං රූපං පස්සිතබ්බං, සොතෙසු උග්ඝාටිතෙසු…පෙ… ඝානෙ උග්ඝාටිතෙ…පෙ… ජිව්හාය උග්ඝාටිතාය…පෙ… කායෙ උග්ඝාටිතෙ මහන්තෙන ආකාසෙන සුට්ඨුතරං සද්දො සොතබ්බො, ගන්ධො ඝායිතබ්බො, රසො සායිතබ්බො, ඵොට්ඨබ්බො ඵුසිතබ්බො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති.

‘‘න ඛො තෙ, මහාරාජ, යුජ්ජති පුරිමෙන වා පච්ඡිමං, පච්ඡිමෙන වා පුරිමං, යථා වා පන, මහාරාජ, අයං දින්නො නික්ඛමිත්වා බහිද්වාරකොට්ඨකෙ තිට්ඨෙය්‍ය, ජානාසි ත්වං, මහාරාජ, ‘අයං දින්නො නික්ඛමිත්වා බහිද්වාරකොට්ඨකෙ ඨිතො’’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානාමී’’ති. ‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, අයං දින්නො අන්තො පවිසිත්වා තව පුරතො තිට්ඨෙය්‍ය, ජානාසි ත්වං, මහාරාජ, ‘අයං දින්නො අන්තො පවිසිත්වා මම පුරතො ඨිතො’’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානාමී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අබ්භන්තරෙ සො ජීවො ජිව්හාය රසෙ නික්ඛිත්තෙ ජානෙය්‍ය අම්බිලත්තං වා ලවණත්තං වා තිත්තකත්තං වා කටුකත්තං වා කසායත්තං වා මධුරත්තං වා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ජානෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙ රසෙ අන්තො පවිට්ඨෙ ජානෙය්‍ය අම්බිලත්තං වා ලවණත්තං වා තිත්තකත්තං වා කටුකත්තං වා කසායත්තං වා මධුරත්තං වා’’ති. ‘‘න හි භන්තෙ’’ති.

‘‘න ඛො තෙ, මහාරාජ, යුජ්ජති පුරිමෙන වා පච්ඡිමං, පච්ඡිමෙන වා පුරිමං, යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො මධුඝටසතං ආහරාපෙත්වා මධුදොණිං පූරාපෙත්වා පුරිසස්ස මුඛං පිදහිත්වා [පිදහිත්වාව (ක.)] මධුදොණියා පක්ඛිපෙය්‍ය, ජානෙය්‍ය, මහාරාජ, සො පුරිසො මධුං සම්පන්නං වා න සම්පන්නං වා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති. ‘‘න හි තස්ස, භන්තෙ, මුඛෙ මධු පවිට්ඨ’’න්ති.

‘‘න ඛො තෙ, මහාරාජ, යුජ්ජති පුරිමෙන වා පච්ඡිමං, පච්ඡිමෙන වා පුරිම’’න්ති. ‘‘නාහං පටිබලො තයා වාදිනා සද්ධිං සල්ලපිතුං; සාධු, භන්තෙ, අත්ථං ජප්පෙහී’’ති.

ථෙරො අභිධම්මසංයුත්තාය කථාය රාජානං මිලින්දං සඤ්ඤාපෙසි – ‘‘ඉධ, මහාරාජ, චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තංසහජාතා ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා එකග්ගතා ජීවිතින්ද්‍රියං මනසිකාරොති එවමෙතෙ ධම්මා පච්චයතො ජායන්ති, න හෙත්ථ වෙදගූ උපලබ්භති, සොතඤ්ච පටිච්ච සද්දෙ ච…පෙ… මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණං, තංසහජාතා ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා එකග්ගතා ජීවිතින්ද්‍රියං මනසිකාරොති එවමෙතෙ ධම්මා පච්චයතො ජායන්ති, න හෙත්ථ වෙදගූ උපලබ්භතී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

වෙදගූපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිපඤ්හො

7. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති.

‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, පඨමං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, පච්ඡා මනොවිඤ්ඤාණං, උදාහු මනොවිඤ්ඤාණං පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති? ‘‘පඨමං, මහාරාජ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, පච්ඡා මනොවිඤ්ඤාණ’’න්ති.

‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථාහං උප්පජ්ජාමි, ත්වම්පි තත්ථ උප්පජ්ජාහී’ති, උදාහු මනොවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථ ත්වං උප්පජ්ජිස්සසි, අහම්පි තත්ථ උප්පජ්ජිස්සාමී’’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජ, අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහී’’ති.

‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘නින්නත්තා ච, මහාරාජ, ද්වාරත්තා ච චිණ්ණත්තා ච සමුදාචරිතත්තා චා’’ති.

‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, නින්නත්තා යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජති? ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, දෙවෙ වස්සන්තෙ කතමෙන උදකං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘යෙන, භන්තෙ, නින්නං, තෙන ගච්ඡෙය්‍යා’’ති. ‘‘අථාපරෙන සමයෙන දෙවො වස්සෙය්‍ය, කතමෙන තං උදකං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති. ‘‘යෙන, භන්තෙ, පුරිමං උදකං ගතං, තම්පි තෙන ගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

‘‘කිං නුං ඛො, මහාරාජ, පුරිමං උදකං පච්ඡිමං උදකං ආණාපෙති ‘යෙනාහං ගච්ඡාමි, ත්වම්පි තෙන ගච්ඡාහී’ති, පච්ඡිමං වා උදකං පුරිමං උදකං ආණාපෙති ‘යෙන ත්වං ගච්ඡිස්සසි, අහම්පි තෙන ගච්ඡිස්සාමී’’’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ, අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි, නින්නත්තා ගච්ඡන්තී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නින්නත්තා යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජති, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථාහං උප්පජ්ජාමි, ත්වම්පි තත්ථ උප්පජ්ජාහී’ති, නාපි මනොවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථ ත්වං උප්පජ්ජිස්සසි, අහම්පි තත්ථ උප්පජ්ජිස්සාමී’ති, අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි, නින්නත්තා උප්පජ්ජන්තී’’’ති.

‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, ද්වාරත්තා යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජති? අපෙපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, රඤ්ඤො පච්චන්තිමං නගරං අස්ස දළ්හපාකාරතොරණං එකද්වාරං, තතො පුරිසො නික්ඛමිතුකාමො භවෙය්‍ය, කතමෙන නික්ඛමෙය්‍යා’’ති? ‘‘ද්වාරෙන, භන්තෙ, නික්ඛමෙය්‍යා’’ති. ‘‘අථාපරො පුරිසො නික්ඛමිතුකාමො භවෙය්‍ය, කතමෙන සො නික්ඛමෙය්‍යා’’ති? ‘‘යෙන, භන්තෙ, පුරිමො පුරිසො නික්ඛන්තො, සොපි තෙන නික්ඛමෙය්‍යා’’ති.

‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, පුරිමො පුරිසො පච්ඡිමං පුරිසං ආණාපෙති ‘යෙනාහං ගච්ඡාමි, ත්වම්පි තෙන ගච්ඡාහී’ති, පච්ඡිමො වා පුරිසො පුරිමං පුරිසං ආණාපෙති ‘යෙන ත්වං ගච්ඡිස්සසි, අහම්පි තෙන ගච්ඡිස්සාමී’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ, අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි, ද්වාරත්තා ගච්ඡන්තී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ද්වාරත්තා යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජති, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථාහං උප්පජ්ජාමි, ත්වම්පි තත්ථ උප්පජ්ජාහී’ති, නාපි මනොවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථ ත්වං උප්පජ්ජිස්සසි, අහම්පි තත්ථ උප්පජ්ජිස්සාමී’ති, අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි, ද්වාරත්තා උප්පජ්ජන්තී’’ති.

‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, චිණ්ණත්තා යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජති?ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, පඨමං එකං සකටං ගච්ඡෙය්‍ය, අථ දුතියං සකටං කතමෙන ගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘යෙන, භන්තෙ, පුරිමං සකටං ගතං, තම්පි තෙන ගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, පුරිමං සකටං පච්ඡිමං සකටං ආණාපෙති ‘යෙනාහං ගච්ඡාමි, ත්වම්පි තෙන ගච්ඡාහී’ති, පච්ඡිමං වා සකටං පුරිමං සකටං ආණාපෙති ‘යෙන ත්වං ගච්ඡිස්සසි, අහම්පි තෙන ගච්ඡිස්සාමී’’’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ, අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි, චිණ්ණත්තා ගච්ඡන්තී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, චිණ්ණත්තා යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජති, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථාහං උප්පජ්ජාමි, ත්වම්පි තත්ථ උප්පජ්ජාහී’ති, නාපි මනොවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථ ත්වං උප්පජ්ජිස්සසි, අහම්පි තත්ථ උප්පජ්ජිස්සාමී’ති, අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි, චිණ්ණත්තා උප්පජ්ජන්තී’’ති.

‘‘කථං, භන්තෙ නාගසෙන, සමුදාචරිතත්තා යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජති? ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, මුද්දාගණනාසඞ්ඛ්‍යාලෙඛාසිප්පට්ඨානෙසු ආදිකම්මිකස්ස දන්ධායනා භවති, අථාපරෙන සමයෙන නිසම්මකිරියාය සමුදාචරිතත්තා අදන්ධායනා භවති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සමුදාචරිතත්තා යත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජති, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථාහං උප්පජ්ජාමි, ත්වම්පි තත්ථ උප්පජ්ජාහී’ති, නාපි මනොවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ආණාපෙති ‘යත්ථ ත්වං උප්පජ්ජිස්සසි, අහම්පි තත්ථ උප්පජ්ජිස්සාමී’ති, අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි, සමුදාචරිතත්තා උප්පජ්ජන්තී’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යත්ථ සොතවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතීති…පෙ… යත්ථ ඝානවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති…පෙ… යත්ථ ජිව්හාවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති …පෙ… යත්ථ කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, යත්ථ කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’’ති.

‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, පඨමං කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, පච්ඡා මනොවිඤ්ඤාණං, උදාහු මනොවිඤ්ඤාණං පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා කායවිඤ්ඤාණ’’න්ති? ‘‘කායවිඤ්ඤාණං, මහාරාජ, පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා මනොවිඤ්ඤාණ’’න්ති.

‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන,…පෙ… අනාලාපො තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි, සමුදාචරිතත්තා උප්පජ්ජන්තී’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිපඤ්හො සත්තමො.

8. ඵස්සලක්ඛණපඤ්හො

8. රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යත්ථ මනොවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, ඵස්සොපි වෙදනාපි තත්ථ උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, යත්ථ මනොවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, ඵස්සොපි තත්ථ උප්පජ්ජති, වෙදනාපි තත්ථ උප්පජ්ජති, සඤ්ඤාපි තත්ථ උප්පජ්ජති, චෙතනාපි තත්ථ උප්පජ්ජති, විතක්කොපි තත්ථ උප්පජ්ජති, විචාරොපි තත්ථ උප්පජ්ජති, සබ්බෙපි ඵස්සප්පමුඛා ධම්මා තත්ථ උප්පජ්ජන්තී’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණො ඵස්සො’’ති? ‘‘ඵුසනලක්ඛණො, මහාරාජ, ඵස්සො’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, ද්වෙ මෙණ්ඩා යුජ්ඣෙය්‍යුං, තෙසු යථා එකො මෙණ්ඩො, එවං චක්ඛු දට්ඨබ්බං යථා දුතියො මෙණ්ඩො, එවං රූපං දට්ඨබ්බං. යථා තෙසං සන්නිපාතො, එවං ඵස්සො දට්ඨබ්බො’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, ද්වෙ පාණී වජ්ජෙය්‍යුං, තෙසු යථා එකො පාණි, එවං චක්ඛු දට්ඨබ්බං. යථා දුතියො පාණි, එවං රූපං දට්ඨබ්බං. යථා තෙසං සන්නිපාතො, එවං ඵස්සො දට්ඨබ්බො’’ති.

‘‘භිය්‍යො ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මා වජ්ජෙය්‍යුං, තෙසු යථා එකො සම්මො, එවං චක්ඛු දට්ඨබ්බං. යථා දුතියො සම්මො, එවං රූපං දට්ඨබ්බං. යථා තෙසං සන්නිපාතො, එවං ඵස්සො දට්ඨබ්බො’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

ඵස්සලක්ඛණපඤ්හො අට්ඨමො.

9. වෙදනාලක්ඛණපඤ්හො

9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණා වෙදනා’’ති? ‘‘වෙදයිතලක්ඛණා, මහාරාජ, වෙදනා අනුභවනලක්ඛණා චා’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො රඤ්ඤො අධිකාරං කරෙය්‍ය, තස්ස රාජා තුට්ඨො අධිකාරං දදෙය්‍ය, සො තෙන අධිකාරෙන පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගිභූතො පරිචරෙය්‍ය, තස්ස එවමස්ස ‘මයා ඛො පුබ්බෙ රඤ්ඤො අධිකාරො කතො, තස්ස මෙ රාජා තුට්ඨො අධිකාරං අදාසි, ස්වාහං තතොනිදානං ඉමං එවරූපං වෙදනං වෙදයාමී’ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො කුසලං කම්මං කත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍ය, සො ච තත්ථ දිබ්බෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගිභූතො පරිචරෙය්‍ය, තස්ස එවමස්ස ‘ස්වාහං ඛො පුබ්බෙ කුසලං කම්මං අකාසිං, සොහං තතොනිදානං ඉමං එවරූපං වෙදනං වෙදයාමී’ති, එවං ඛො, මහාරාජ, වෙදයිතලක්ඛණා වෙදනා අනුභවනලක්ඛණා චා’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

වෙදනාලක්ඛණපඤ්හො නවමො.

10. සඤ්ඤාලක්ඛණපඤ්හො

10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණා සඤ්ඤා’’ති? ‘‘සඤ්ජානනලක්ඛණා, මහාරාජ, සඤ්ඤා. කිං සඤ්ජානාති? නීලම්පි සඤ්ජානාති, පීතම්පි සඤ්ජානාති, ලොහිතම්පි සඤ්ජානාති, ඔදාතම්පි සඤ්ජානාති, මඤ්ජිට්ඨම්පි [මඤ්ජෙට්ඨම්පි (සී. පී.)] සඤ්ජානාති. එවං ඛො, මහාරාජ, සඤ්ජානනලක්ඛණා සඤ්ඤා’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, රඤ්ඤො භණ්ඩාගාරිකො භණ්ඩාගාරං පවිසිත්වා නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨානි [මඤ්ජෙට්ඨානි (සී. පී.)] රාජභොගානි රූපානි පස්සිත්වා සඤ්ජානාති. එවං ඛො, මහාරාජ, සඤ්ජානනලක්ඛණා සඤ්ඤා’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

සඤ්ඤාලක්ඛණපඤ්හො දසමො.

11. චෙතනාලක්ඛණපඤ්හො

11. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණා චෙතනා’’ති? ‘‘චෙතයිතලක්ඛණා, මහාරාජ, චෙතනා අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණා චා’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො විසං අභිසඞ්ඛරිත්වා අත්තනා ච පිවෙය්‍ය, පරෙ ච පායෙය්‍ය, සො අත්තනාපි දුක්ඛිතො භවෙය්‍ය, පරෙපි දුක්ඛිතා භවෙය්‍යුං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉධෙකච්චො පුග්ගලො අකුසලං කම්මං චෙතනාය චෙතයිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍ය. යෙපි තස්ස අනුසික්ඛන්ති, තෙපි කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජන්ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො සප්පිනවනීතතෙලමධුඵාණිතං එකජ්ඣං අභිසඞ්ඛරිත්වා අත්තනා ච පිවෙය්‍ය, පරෙ ච පායෙය්‍ය, සො අත්තනා සුඛිතො භවෙය්‍ය, පරෙපි සුඛිතා භවෙය්‍යුං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉධෙකච්චො පුග්ගලො කුසලං කම්මං චෙතනාය චෙතයිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති. යෙපි තස්ස අනුසික්ඛන්ති, තෙපි කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. එවං ඛො, මහාරාජ, චෙතයිතලක්ඛණා චෙතනා අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණා චා’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

චෙතනාලක්ඛණපඤ්හො එකාදසමො.

12. විඤ්ඤාණලක්ඛණපඤ්හො

12. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණං විඤ්ඤාණ’’න්ති? ‘‘විජානනලක්ඛණං, මහාරාජ, විඤ්ඤාණ’’න්ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, නගරගුත්තිකො මජ්ඣෙ නගරසිඞ්ඝාටකෙ නිසින්නො පස්සෙය්‍ය පුරත්ථිමදිසතො පුරිසං ආගච්ඡන්තං, පස්සෙය්‍ය දක්ඛිණදිසතො පුරිසං ආගච්ඡන්තං, පස්සෙය්‍ය පච්ඡිමදිසතො පුරිසං ආගච්ඡන්තං, පස්සෙය්‍ය උත්තරදිසතො පුරිසං ආගච්ඡන්තං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යඤ්ච පුරිසො චක්ඛුනා රූපං පස්සති, තං විඤ්ඤාණෙන විජානාති. යඤ්ච සොතෙන සද්දං සුණාති, තං විඤ්ඤාණෙන විජානාති. යඤ්ච ඝානෙන ගන්ධං ඝායති, තං විඤ්ඤාණෙන විජානාති. යඤ්ච ජිව්හාය රසං සායති, තං විඤ්ඤාණෙන විජානාති. යඤ්ච කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසති, තං විඤ්ඤාණෙන විජානාති, යඤ්ච මනසා ධම්මං විජානාති, තං විඤ්ඤාණෙන විජානාති. එවං ඛො, මහාරාජ, විජානනලක්ඛණං විඤ්ඤාණ’’න්ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

විඤ්ඤාණලක්ඛණපඤ්හො ද්වාදසමො.

13. විතක්කලක්ඛණපඤ්හො

13. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණො විතක්කො’’ති? ‘‘අප්පනාලක්ඛණො මහාරාජ, විතක්කො’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, වඩ්ඪකී සුපරිකම්මකතං දාරුං සන්ධිස්මිං අප්පෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අප්පනාලක්ඛණො විතක්කො’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

විතක්කලක්ඛණපඤ්හො තෙරසමො.

14. විචාරලක්ඛණපඤ්හො

14. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිංලක්ඛණො විචාරො’’ති? ‘‘අනුමජ්ජනලක්ඛණො, මහාරාජ, විචාරො’’ති.

‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, කංසථාලං ආකොටිතං පච්ඡා අනුරවති අනුසන්දහති [අනුසද්දායති (ක.)], යථා, මහාරාජ, ආකොටනා, එවං විතක්කො දට්ඨබ්බො. යථා අනුරවනා [අනුමජ්ජනා (ක.)], එවං විචාරො දට්ඨබ්බො’’ති.

‘‘කල්ලොසි, භන්තෙ නාගසෙනා’’ති.

විචාරලක්ඛණපඤ්හො චුද්දසමො.

විචාරවග්ගො තතියො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ චුද්දස පඤ්හා.