1. පඤ්ඤත්තිපඤ්හො

1. අථ ඛො මිලින්දො රාජා යෙනායස්මා නාගසෙනො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා නාගසෙනෙන සද්ධිං සම්මොදි, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. ආයස්මාපි ඛො නාගසෙනො පටිසම්මොදනීයෙනෙව [පටිසම්මොදි, තෙනෙව (සී.)] මිලින්දස්ස රඤ්ඤො චිත්තං ආරාධෙසි. අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘කථං භදන්තො ඤායති, කින්නාමොසි භන්තෙ’’ති? ‘‘නාගසෙනො’’ති ඛො අහං, මහාරාජ, ඤායාමි, ‘‘නාගසෙනො’’ති ඛො මං, මහාරාජ, සබ්‍රහ්මචාරී සමුදාචරන්ති, අපි ච මාතාපිතරො නාමං කරොන්ති ‘‘නාගසෙනො’’ති වා ‘‘සූරසෙනො’’ති වා ‘‘වීරසෙනො’’ති වා ‘‘සීහසෙනො’’ති වා, අපි ච ඛො, මහාරාජ, සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමමත්තං යදිදං නාගසෙනොති, න හෙත්ථ පුග්ගලො උපලබ්භතීති.

අථ ඛො මිලින්දො රාජා එවමාහ ‘‘සුණන්තු මෙ භොන්තො පඤ්චසතා යොනකා අසීතිසහස්සා ච භික්ඛූ, අයං නාගසෙනො එවමාහ ‘න හෙත්ථ පුග්ගලො උපලබ්භතී’ති, කල්ලං නු ඛො තදභිනන්දිතු’’න්ති. අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘සචෙ, භන්තෙ නාගසෙන, පුග්ගලො නූපලබ්භති, කො චරහි තුම්හාකං චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං දෙති, කො තං පරිභුඤ්ජති, කො සීලං රක්ඛති, කො භාවනමනුයුඤ්ජති, කො මග්ගඵලනිබ්බානානි සච්ඡිකරොති, කො පාණං හනති, කො අදින්නං ආදියති, කො කාමෙසුමිච්ඡාචාරං චරති, කො මුසා භණති, කො මජ්ජං පිවති, කො පඤ්චානන්තරියකම්මං කරොති, තස්මා නත්ථි කුසලං, නත්ථි අකුසලං, නත්ථි කුසලාකුසලානං කම්මානං කත්තා වා කාරෙතා වා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, සචෙ, භන්තෙ නාගසෙන, යො තුම්හෙ මාරෙති, නත්ථි තස්සාපි පාණාතිපාතො, තුම්හාකම්පි, භන්තෙ නාගසෙන, නත්ථි ආචරියො, නත්ථි උපජ්ඣායො, නත්ථි උපසම්පදා. ‘නාගසෙනොති මං, මහාරාජ, සබ්‍රහ්මචාරී සමුදාචරන්තී’ති යං වදෙසි, ‘කතමො එත්ථ නාගසෙනො? කින්නු ඛො, භන්තෙ, කෙසා නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘ලොමා නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘නඛා…පෙ… දන්තා…පෙ… තචො…පෙ… මංසං…පෙ… න්හාරු…පෙ… අට්ඨි…පෙ… අට්ඨිමිඤ්ජං…පෙ… වක්කං…පෙ… හදයං…පෙ… යකනං…පෙ… කිලොමකං…පෙ… පිහකං…පෙ… පප්ඵාසං…පෙ… අන්තං…පෙ… අන්තගුණං…පෙ… උදරියං…පෙ… කරීසං…පෙ… පිත්තං…පෙ… සෙම්හං…පෙ… පුබ්බො…පෙ… ලොහිතං…පෙ… සෙදො…පෙ… මෙදො…පෙ… අස්සු…පෙ… වසා…පෙ… ඛෙළො…පෙ… සිඞ්ඝාණිකා…පෙ… ලසිකා…පෙ… මුත්තං…පෙ… මත්ථකෙ මත්ථලුඞ්ගං නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හිමහාරාජා’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ, රූපං නාගසෙනො’’ති? ‘‘නහි මහාරාජා’’ති. ‘‘වෙදනා නාගසෙනො’’ති?‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘සඤ්ඤා නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘සඞ්ඛාරා නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘විඤ්ඤාණං නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, අඤ්ඤත්‍ර රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘තමහං භන්තෙ, පුච්ඡන්තො පුච්ඡන්තො න පස්සාමි නාගසෙනං. නාගසෙනසද්දො යෙව නු ඛො, භන්තෙ, නාගසෙනො’’ති? ‘‘න හි මහාරාජා’’ති. ‘‘කො පනෙත්ථ නාගසෙනො, අලිකං ත්වං, භන්තෙ, භාසසි මුසාවාදං, නත්ථි නාගසෙනො’’ති.

අථ ඛො ආයස්මා නාගසෙනො මිලින්දං රාජානං එතදවොච ‘‘ත්වං ඛොසි, මහාරාජ, ඛත්තියසුඛුමාලො අච්චන්තසුඛුමාලො, තස්ස තෙ, මහාරාජ, මජ්ඣන්හිකසමයං තත්තාය භූමියා උණ්හාය වාලිකාය ඛරාය සක්ඛරකථලිකාය [ඛරා සක්ඛරකඨලවාලිකා (සී. පී.)] මද්දිත්වා පාදෙනාගච්ඡන්තස්ස පාදා රුජ්ජන්ති, කායො කිලමති, චිත්තං උපහඤ්ඤති, දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, කිං නු ඛො ත්වං පාදෙනාගතොසි, උදාහු වාහනෙනා’’ති? ‘‘නාහං, භන්තෙ, පාදෙනාගච්ඡාමි, රථෙනාහං ආගතොස්මී’’ති. ‘‘සචෙ, ත්වං මහාරාජ, රථෙනාගතොසි, රථං මෙ ආරොචෙහි, කිං නු ඛො, මහාරාජ, ඊසා රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘අක්ඛො රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘චක්කානි රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘රථපඤ්ජරං රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘රථදණ්ඩකො රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘යුගං රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘රස්මියො රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘පතොදලට්ඨි රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, ඊසාඅක්ඛචක්කරථපඤ්ජරරථදණ්ඩයුගරස්මිපතොදා රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පන, මහාරාජ, අඤ්ඤත්‍ර ඊසාඅක්ඛචක්කරථපඤ්ජරරථදණ්ඩයුගරස්මිපතොදා රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘තමහං, මහාරාජ, පුච්ඡන්තො පුච්ඡන්තො න පස්සාමි රථං. රථසද්දොයෙව නු ඛො, මහාරාජ, රථො’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කො පනෙත්ථ රථො, අලිකං, ත්වං මහාරාජ, භාසසි මුසාවාදං, නත්ථි රථො, ත්වංසි, මහාරාජ, සකලජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා, කස්ස පන ත්වං භායිත්වා මුසාවාදං භාසසි, සුණන්තු මෙ භොන්තො පඤ්චසතා යොනකා අසීතිසහස්සා ච භික්ඛූ, අයං මිලින්දො රාජා එවමාහ ‘රථෙනාහං ආගතොස්මී’ති, සචෙ ත්වං, මහාරාජ, රථෙනාගතො‘සි, රථං මෙ ආරොචෙහී’ති වුත්තො සමානො රථං න සම්පාදෙති, කල්ලං නු ඛො තදභිනන්දිතු’’න්ති. එවං වුත්තෙ පඤ්චසතා යොනකා ආයස්මතො නාගසෙනස්ස සාධුකාරං දත්වා මිලින්දං රාජානං එතදවොචුං ‘‘ඉදානි ඛො ත්වං, මහාරාජ, සක්කොන්තො භාසස්සූ’’ති.

අථ ඛො මිලින්දො රාජා ආයස්මන්තං නාගසෙනං එතදවොච ‘‘නාහං, භන්තෙ නාගසෙන, මුසා භණාමි, ඊසඤ්ච පටිච්ච අක්ඛඤ්ච පටිච්ච චක්කානි ච පටිච්ච රථපඤ්ජරඤ්ච පටිච්ච රථදණ්ඩකඤ්ච පටිච්ච ‘රථො’ති සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමමත්තං පවත්තතී’’ති.

‘‘සාධු ඛො, ත්වං මහාරාජ, රථං ජානාසි, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, මය්හම්පි කෙසෙ ච පටිච්ච ලොමෙ ච පටිච්ච…පෙ… මත්ථකෙ මත්ථලුඞ්ගඤ්ච පටිච්ච රූපඤ්ච පටිච්ච වෙදනඤ්ච පටිච්ච සඤ්ඤඤ්ච පටිච්ච සඞ්ඛාරෙ ච පටිච්ච විඤ්ඤාණඤ්ච පටිච්ච ‘නාගසෙනො’ති සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමමත්තං පවත්තති, පරමත්ථතො පනෙත්ථ පුග්ගලො නූපලබ්භති. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, වජිරාය භික්ඛුනියා භගවතො සම්මුඛා –

‘‘‘යථා හි අඞ්ගසම්භාරා, හොති සද්දො රථො ඉති;

එවං ඛන්ධෙසු සන්තෙසු, හොති ‘‘සත්තො’’ති සම්මුතී’’’ති [පස්ස සං. නි. 1.171].

‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, අතිචිත්‍රානි පඤ්හපටිභානානි විසජ්ජිතානි, යදි බුද්ධො තිට්ඨෙය්‍ය සාධුකාරං දදෙය්‍ය, සාධු සාධු නාගසෙන, අතිචිත්‍රානි පඤ්හපටිභානානි විසජ්ජිතානී’’ති.

පඤ්ඤත්තිපඤ්හො පඨමො.