12. දුබ්බචසික්ඛාපදවණ්ණනා
424. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවාති දුබ්බචසික්ඛාපදං. තත්ථ අනාචාරං ආචරතීති අනෙකප්පකාරං කායවචීද්වාරවීතික්කමං කරොති. කිං නු ඛො නාමාති වම්භනවචනමෙතං. අහං ඛො නාමාති උක්කංසවචනං. තුම්හෙ වදෙය්‍යන්ති ‘‘ඉදං කරොථ, ඉදං මා කරොථා’’ති අහං තුම්හෙ වත්තුං අරහාමීති දස්සෙති. කස්මාති චෙ? යස්මා අම්හාකං බුද්ධො භගවා කණ්ටකං ආරුය්හ මයා සද්ධිං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතොතිඑවමාදිමත්ථං සන්ධායාහ. ‘‘අම්හාකං ධම්මො’’ති වත්වා පන අත්තනො සන්තකභාවෙ යුත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘අම්හාකං අය්‍යපුත්තෙන ධම්මො අභිසමිතො’’ති ආහ. යස්මා අම්හාකං අය්‍යපුත්තෙන චතුසච්චධම්මො පටිවිද්ධො, තස්මා ධම්මොපි අම්හාකන්ති වුත්තං හොති. සඞ්ඝං පන අත්තනො වෙරිපක්ඛෙ ඨිතං මඤ්ඤමානො අම්හාකං සඞ්ඝොති න වදති. උපමං පන වත්වා සඞ්ඝං අපසාදෙතුකාමො ‘‘සෙය්‍යථාපි නාමා’’තිආදිමාහ. තිණකට්ඨපණ්ණසටන්ති තත්ථ තත්ථ පතිතං තිණකට්ඨපණ්ණං. අථ වා තිණඤ්ච නිස්සාරකං ලහුකං කට්ඨඤ්ච තිණකට්ඨං. පණ්ණසටන්ති පුරාණපණ්ණං. උස්සාරෙය්‍යාති රාසිං කරෙය්‍ය.
පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතප්පභවා, සා හි සීඝසොතා හොති, තස්මා තමෙව ගණ්හාති. සඞ්ඛසෙවාලපණකන්ති එත්ථ සඞ්ඛොති දීඝමූලකො පණ්ණසෙවාලො වුච්චති. සෙවාලොති නීලසෙවාලො, අවසෙසො උදකපප්පටකතිලබීජකාදි සබ්බොපි පණකොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. එකතො උස්සාරිතාති එකට්ඨානෙ කෙනාපි සම්පිණ්ඩිතා රාසීකතාති දස්සෙති.
425-6. දුබ්බචජාතිකොති දුබ්බචසභාවො වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යොති අත්ථො. පදභාජනෙපිස්ස දුබ්බචොති දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන වදිතබ්බො, න සක්කා සුඛෙන වත්තුන්ති අත්ථො. දොවචස්සකරණෙහීති දුබ්බචභාවකරණීයෙහි, යෙ ධම්මා දුබ්බචං පුග්ගලං කරොන්ති, තෙහි සමන්නාගතොති අත්ථො. තෙ පන ‘‘කතමෙ ච, ආවුසො, දොවචස්සකරණා ධම්මා? ඉධාවුසො, භික්ඛු පාපිච්ඡො හොතී’’තිආදිනා නයෙන පටිපාටියා අනුමානසුත්තෙ (ම. නි. 1.181) ආගතා පාපිච්ඡතා, අත්තුක්කංසකපරවම්භකතා, කොධනතා, කොධහෙතු උපනාහිතා, කොධහෙතුඅභිසඞ්ගිතා, කොධහෙතුකොධසාමන්තවාචානිච්ඡාරණතා, චොදකං පටිප්ඵරණතා, චොදකං අපසාදනතා, චොදකස්ස පච්චාරොපනතා, අඤ්ඤෙන අඤ්ඤංපටිචරණතා, අපදානෙන න සම්පායනතා, මක්ඛිපළාසිතා, ඉස්සුකීමච්ඡරිතා, සඨමායාවිතා, ථද්ධාතිමානිතා, සන්දිට්ඨිපරාමාසිආධානග්ගහිදුප්පටිනිස්සග්ගිතාති එකූනවීසති ධම්මා වෙදිතබ්බා.
ඔවාදං නක්ඛමති න සහතීති අක්ඛමො. යථානුසිට්ඨං අප්පටිපජ්ජනතො පදක්ඛිණෙන අනුසාසනිං න ගණ්හාතීති අප්පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනිං.
උද්දෙසපරියාපන්නෙසූති උද්දෙසෙ පරියාපන්නෙසු අන්තොගධෙසු. ‘‘යස්ස සියා ආපත්ති, සො ආවිකරෙය්‍යා’’ති එවං සඞ්ගහිතත්තා අන්තො පාතිමොක්ඛස්ස වත්තමානෙසූති අත්ථො. සහධම්මිකං වුච්චමානොති සහධම්මිකෙන වුච්චමානො කරණත්ථෙ උපයොගවචනං, පඤ්චහි සහධම්මිකෙහි සික්ඛිතබ්බත්තා තෙසං වා සන්තකත්තා සහධම්මිකන්ති ලද්ධනාමෙන බුද්ධපඤ්ඤත්තෙන සික්ඛාපදෙන වුච්චමානොති අත්ථො.
විරමථායස්මන්තො මම වචනායාති යෙන වචනෙන මං වදථ, තතො මම වචනතො විරමථ. මා මං තං වචනං වදථාති වුත්තං හොති.
වදතු සහධම්මෙනාති සහධම්මිකෙන සික්ඛාපදෙන සහධම්මෙන වා අඤ්ඤෙනපි පාසාදිකභාවසංවත්තනිකෙන වචනෙන වදතු. යදිදන්ති වුඩ්ඪිකාරණනිදස්සනත්ථෙ නිපාතො. තෙන ‘‘යං ඉදං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හිතවචනං ආපත්තිතො වුට්ඨාපනඤ්ච තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤවචනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤවුට්ඨාපනෙන ච සංවඩ්ඪා පරිසා’’ති එවං පරිසාය වුඩ්ඪිකාරණං දස්සිතං හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.
සමුට්ඨානාදීනි පඨමසඞ්ඝභෙදසදිසානෙවාති.
දුබ්බචසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.