පදභාජනීයවණ්ණනා

172. සඤ්චිච්චාති අයං ‘‘සඤ්චිච්ච මනුස්සවිග්ගහ’’න්ති මාතිකාය වුත්තස්ස සඤ්චිච්චපදස්ස උද්ධාරො. තත්ථ සන්ති උපසග්ගො, තෙන සද්ධිං උස්සුක්කවචනමෙතං සඤ්චිච්චාති; තස්ස සඤ්චෙතෙත්වා සුට්ඨු චෙතෙත්වාති අත්ථො. යස්මා පන යො සඤ්චිච්ච වොරොපෙති, සො ජානන්තො සඤ්ජානන්තො හොති, තඤ්චස්ස වොරොපනං චෙච්ච අභිවිතරිත්වා වීතික්කමො හොති. තස්මා බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වා අත්ථමෙව දස්සෙතුං ‘‘ජානන්තො සඤ්ජානන්තො චෙච්ච අභිවිතරිත්වා වීතික්කමො’’ති එවමස්ස පදභාජනං වුත්තං. තත්ථ ජානන්තොති ‘‘පාණො’’ති ජානන්තො. සඤ්ජානන්තොති ‘‘ජීවිතා වොරොපෙමී’’ති සඤ්ජානන්තො; තෙනෙව පාණජානනාකාරෙන සද්ධිං ජානන්තොති අත්ථො. චෙච්චාති වධකචෙතනාවසෙන චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා. අභිවිතරිත්වාති උපක්කමවසෙන මද්දන්තො නිරාසඞ්කචිත්තං පෙසෙත්වා. වීතික්කමොති එවං පවත්තස්ස යො වීතික්කමො අයං සඤ්චිච්චසද්දස්ස සිඛාප්පත්තො අත්ථොති වුත්තං හොති.

ඉදානි ‘‘මනුස්සවිග්ගහං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යා’’ති එත්ථ වුත්තං මනුස්සත්තභාවං ආදිතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘මනුස්සවිග්ගහො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකානං වසෙන සබ්බසුඛුමඅත්තභාවදස්සනත්ථං ‘‘යං මාතුකුච්ඡිස්මි’’න්ති වුත්තං. පඨමං චිත්තන්ති පටිසන්ධිචිත්තං. උප්පන්නන්ති ජාතං. පඨමං විඤ්ඤාණං පාතුභූතන්ති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. ‘‘මාතුකුච්ඡිස්මිං පඨමං චිත්ත’’න්ති වචනෙන චෙත්ථ සකලාපි පඤ්චවොකාරපටිසන්ධි දස්සිතා හොති. තස්මා තඤ්ච පඨමං චිත්තං තංසම්පයුත්තා ච තයො අරූපක්ඛන්ධා තෙන සහ නිබ්බත්තඤ්ච කලලරූපන්ති අයං සබ්බපඨමො මනුස්සවිග්ගහො. තත්ථ ‘‘කලලරූප’’න්ති ඉත්ථිපුරිසානං කායවත්ථුභාවදසකවසෙන සමතිංස රූපානි, නපුංසකානං කායවත්ථුදසකවසෙන වීසති. තත්ථ ඉත්ථිපුරිසානං කලලරූපං ජාතිඋණ්ණාය එකෙන අංසුනා උද්ධටතෙලබින්දුමත්තං හොති අච්ඡං විප්පසන්නං. වුත්තඤ්චෙතං අට්ඨකථායං –

‘‘තිලතෙලස්ස යථා බින්දු, සප්පිමණ්ඩො අනාවිලො;

එවංවණ්ණප්පටිභාගං කලලන්ති පවුච්චතී’’ති. (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.235);

එවං පරිත්තකං වත්ථුං ආදිං කත්වා පකතියා වීසවස්සසතායුකස්ස සත්තස්ස යාව මරණකාලා එත්ථන්තරෙ අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිප්පත්තො අත්තභාවො එසො මනුස්සවිග්ගහො නාම.

ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති කලලකාලෙපි තාපනමද්දනෙහි වා භෙසජ්ජසම්පදානෙන වා තතො වා උද්ධම්පි තදනුරූපෙන උපක්කමෙන ජීවිතා වියොජෙය්‍යාති අත්ථො. යස්මා පන ජීවිතා වොරොපනං නාම අත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදනමෙව හොති, තස්මා එතස්ස පදභාජනෙ ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියං උපච්ඡින්දති උපරොධෙති සන්තතිං විකොපෙතී’’ති වුත්තං. තත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියස්ස පවෙණිඝටනං උපච්ඡින්දන්තො උපරොධෙන්තො ච ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියං උපච්ඡින්දති උපරොධෙතී’’ති වුච්චති. ස්වායමත්ථො ‘‘සන්තතිං විකොපෙතී’’තිපදෙන දස්සිතො. විකොපෙතීති වියොජෙති.

තත්ථ දුවිධං ජීවිතින්ද්‍රියං – රූපජීවිතින්ද්‍රියං, අරූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච. තෙසු අරූපජීවිතින්ද්‍රියෙ උපක්කමො නත්ථි, තං වොරොපෙතුං න සක්කා. රූපජීවිතින්ද්‍රියෙ පන අත්ථි, තං වොරොපෙතුං සක්කා. තං පන වොරොපෙන්තො අරූපජීවිතින්ද්‍රියම්පි වොරොපෙති. තෙනෙව හි සද්ධිං තං නිරුජ්ඣති තදායත්තවුත්තිතො. තං පන වොරොපෙන්තො කිං අතීතං වොරොපෙති, අනාගතං, පච්චුප්පන්නන්ති? නෙව අතීතං, න අනාගතං, තෙසු හි එකං නිරුද්ධං එකං අනුප්පන්නන්ති උභපම්පි අසන්තං, අසන්තත්තා උපක්කමො නත්ථි, උපක්කමස්ස නත්ථිතාය එකම්පි වොරොපෙතුං න සක්කා. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ, න ජීවති; න ජීවිස්සති. අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිස්සති, න ජීවිත්ථ; න ජීවති. පච්චුප්පන්නෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවති, න ජීවිත්ථ; න ජීවිස්සතී’’ති (මහානි. 10).

තස්මා යත්ථ ජීවති තත්ථ උපක්කමො යුත්තොති පච්චුප්පන්නං වොරොපෙති.

පච්චුප්පන්නඤ්ච නාමෙතං ඛණපච්චුප්පන්නං, සන්තතිපච්චුප්පන්නං, අද්ධාපච්චුප්පන්නන්ති තිවිධං. තත්ථ ‘‘ඛණපච්චුප්පන්නං’’ නාම උප්පාදජරාභඞ්ගසමඞ්ගි, තං වොරොපෙතුං න සක්කා. කස්මා? සයමෙව නිරුජ්ඣනතො. ‘‘සන්තතිපච්චුප්පන්නං’’ නාම සත්තට්ඨජවනවාරමත්තං සභාගසන්තතිවසෙන පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣනකං, යාව වා උණ්හතො ආගන්ත්වා ඔවරකං පවිසිත්වා නිසින්නස්ස අන්ධකාරං හොති, සීතතො වා ආගන්ත්වා ඔවරකෙ නිසින්නස්ස යාව විසභාගඋතුපාතුභාවෙන පුරිමකො උතු නප්පටිප්පස්සම්භති, එත්ථන්තරෙ ‘‘සන්තතිපච්චුප්පන්න’’න්ති වුච්චති. පටිසන්ධිතො පන යාව චුති, එතං ‘‘අද්ධාපච්චුප්පන්නං’’ නාම. තදුභයම්පි වොරොපෙතුං සක්කා. කථං? තස්මිඤ්හි උපක්කමෙ කතෙ ලද්ධුපක්කමං ජීවිතනවකං නිරුජ්ඣමානං දුබ්බලස්ස පරිහීනවෙගස්ස සන්තානස්ස පච්චයො හොති. තතො සන්තතිපච්චුප්පන්නං වා අද්ධාපච්චුප්පන්නං වා යථාපරිච්ඡින්නං කාලං අපත්වා අන්තරාව නිරුජ්ඣති. එවං තදුභයම්පි වොරොපෙතුං සක්කා, තස්මා තදෙව සන්ධාය ‘‘සන්තතිං විකොපෙතී’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ඉමස්ස පනත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං පාණො වෙදිතබ්බො, පාණාතිපාතො වෙදිතබ්බො, පාණාතිපාති වෙදිතබ්බො, පාණාතිපාතස්ස පයොගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ‘‘පාණො’’ති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. ජීවිතින්ද්‍රියඤ්හි අතිපාතෙන්තො ‘‘පාණං අතිපාතෙතී’’ති වුච්චති තං වුත්තප්පකාරමෙව. ‘‘පාණාතිපාතො’’ති යාය චෙතනාය ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකං පයොගං සමුට්ඨාපෙති, සා වධකචෙතනා ‘‘පාණාතිපාතො’’ති වුච්චති. ‘‘පාණාතිපාතී’’ති වුත්තචෙතනාසමඞ්ගි පුග්ගලො දට්ඨබ්බො. ‘‘පාණාතිපාතස්ස පයොගො’’ති පාණාතිපාතස්ස ඡපයොගා – සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති.

තත්ථ ‘‘සාහත්ථිකො’’ති සයං මාරෙන්තස්ස කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණං. ‘‘ආණත්තිකො’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙන්තස්ස ‘‘එවං විජ්ඣිත්වා වා පහරිත්වා වා මාරෙහී’’ති ආණාපනං. ‘‘නිස්සග්ගියො’’ති දූරෙ ඨිතං මාරෙතුකාමස්ස කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා උසුසත්තියන්තපාසාණාදීනං නිස්සජ්ජනං. ‘‘ථාවරො’’ති අසඤ්චාරිමෙන උපකරණෙන මාරෙතුකාමස්ස ඔපාතඅපස්සෙනඋපනික්ඛිපනං භෙසජ්ජසංවිධානං. තෙ චත්තාරොපි පරතො පාළිවණ්ණනායමෙව විත්ථාරතො ආවිභවිස්සන්ති.

විජ්ජාමයඉද්ධිමයා පන පාළියං අනාගතා. තෙ එවං වෙදිතබ්බා. සඞ්ඛෙපතො හි මාරණත්ථං විජ්ජාපරිජප්පනං විජ්ජාමයො පයොගො. අට්ඨකථාසු පන ‘‘කතමො විජ්ජාමයො පයොගො? ආථබ්බණිකා ආථබ්බණං පයොජෙන්ති; නගරෙ වා රුද්ධෙ සඞ්ගාමෙ වා පච්චුපට්ඨිතෙ පටිසෙනාය පච්චත්ථිකෙසු පච්චාමිත්තෙසු ඊතිං උප්පාදෙන්ති, උපද්දවං උප්පාදෙන්ති, රොගං උප්පාදෙන්ති, පජ්ජරකං උප්පාදෙන්ති, සූචිකං කරොන්ති, විසූචිකං කරොන්ති, පක්ඛන්දියං කරොන්ති. එවං ආථබ්බණිකා ආථබ්බණං පයොජෙන්ති. විජ්ජාධාරා විජ්ජං පරිවත්තෙත්වා නගරෙ වා රුද්ධෙ…පෙ… පක්ඛන්දියං කරොන්තී’’ති එවං විජ්ජාමයං පයොගං දස්සෙත්වා ආථබ්බණිකෙහි ච විජ්ජාධරෙහි ච මාරිතානං බහූනි වත්ථූනි වුත්තානි, කිං තෙහි! ඉදඤ්හෙත්ථ ලක්ඛණං මාරණාය විජ්ජාපරිජප්පනං විජ්ජාමයො පයොගොති.

කම්මවිපාකජාය ඉද්ධියා පයොජනං ඉද්ධිමයො පයොගො. කම්මවිපාකජිද්ධි ච නාමෙසා නාගානං නාගිද්ධි, සුපණ්ණානං සුපණ්ණිද්ධි, යක්ඛානං යක්ඛිද්ධි, දෙවානං දෙවිද්ධි, රාජූනං රාජිද්ධීති බහුවිධා. තත්ථ දිට්ඨදට්ඨඵුට්ඨවිසානං නාගානං දිස්වා ඩංසිත්වා ඵුසිත්වා ච පරූපඝාතකරණෙ ‘‘නාගිද්ධි’’ වෙදිතබ්බා. සුපණ්ණානං මහාසමුද්දතො ද්වත්තිබ්‍යාමසතප්පමාණනාගුද්ධරණෙ ‘‘සුපණ්ණිද්ධි’’ වෙදිතබ්බා. යක්ඛා පන නෙව ආගච්ඡන්තා න පහරන්තා දිස්සන්ති, තෙහි පහටසත්තා පන තස්මිංයෙව ඨානෙ මරන්ති, තත්‍ර තෙසං ‘‘යක්ඛිද්ධි’’ දට්ඨබ්බා. වෙස්සවණස්ස සොතාපන්නකාලතො පුබ්බෙ නයනාවුධෙන ඔලොකිතකුම්භණ්ඩානං මරණෙ අඤ්ඤෙසඤ්ච දෙවානං යථාසකං ඉද්ධානුභාවෙ ‘‘දෙවිද්ධි’’ වෙදිතබ්බා. රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සපරිසස්ස ආකාසගමනාදීසු, අසොකස්ස හෙට්ඨා උපරි ච යොජනෙ ආණාපවත්තනාදීසු, පිතුරඤ්ඤො ච සීහළනරින්දස්ස දාඨාකොටනෙන චූළසුමනකුටුම්බියස්සමරණෙ ‘‘රාජිද්ධි’’ දට්ඨබ්බාති.

කෙචි පන ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො අඤ්ඤිස්සා කුච්ඡිගතං ගබ්භං පාපකෙන මනසාඅනුපෙක්ඛිතා හොති ‘අහො වතායං කුච්ඡිගතො ගබ්භො න සොත්ථිනා අභිනික්ඛමෙය්‍යා’ති. එවම්පි භික්ඛවෙ කුලුම්බස්ස උපඝාතො හොතී’’ති ආදිකානි සුත්තානි දස්සෙත්වා භාවනාමයිද්ධියාපි පරූපඝාතකම්මං වදන්ති; සහ පරූපඝාතකරණෙන ච ආදිත්තඝරූපරිඛිත්තස්ස උදකඝටස්ස භෙදනමිව ඉද්ධිවිනාසඤ්ච ඉච්ඡන්ති; තං තෙසං ඉච්ඡාමත්තමෙව. කස්මා? යස්මා කුසලවෙදනාවිතක්කපරිත්තත්තිකෙහි න සමෙති. කථං? අයඤ්හි භාවනාමයිද්ධි නාම කුසලත්තිකෙ කුසලා චෙව අබ්‍යාකතා ච, පාණාතිපාතො අකුසලො. වෙදනාත්තිකෙ අදුක්ඛමසුඛසම්පයුත්තා පාණාතිපාතො දුක්ඛසම්පයුත්තො. විතක්කත්තිකෙ අවිතක්කාවිචාරා, පාණාතිපාතො සවිතක්කසවිචාරො. පරිත්තත්තිකෙ මහග්ගතා, පාණාතිපාතො පරිත්තොති.

සත්ථහාරකං වාස්ස පරියෙසෙය්‍යාති එත්ථ හරතීති හාරකං. කිං හරති? ජීවිතං. අථ වා හරිතබ්බන්ති හාරකං; උපනික්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො. සත්ථඤ්ච තං හාරකඤ්චාති සත්ථහාරකං. අස්සාති මනුස්සවිග්ගහස්ස. පරියෙසෙය්‍යාති යථා ලභති තථා කරෙය්‍ය; උපනික්ඛිපෙය්‍යාති අත්ථො. එතෙන ථාවරප්පයොගං දස්සෙති. ඉතරථා හි පරියිට්ඨමත්තෙනෙව පාරාජිකො භවෙය්‍ය; න චෙතං යුත්තං. පාළියං පන සබ්බං බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා යං එත්ථ ථාවරප්පයොගසඞ්ගහිතං සත්ථං, තදෙව දස්සෙතුං ‘‘අසිං වා…පෙ… රජ්ජුං වා’’ති පදභාජනං වුත්තං.

තත්ථ සත්ථන්ති වුත්තාවසෙසං යංකිඤ්චි සමුඛං වෙදිතබ්බං. ලගුළපාසාණවිසරජ්ජූනඤ්ච ජීවිතවිනාසනභාවතො සත්ථසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. මරණවණ්ණංවාති එත්ථ යස්මා ‘‘කිං තුය්හිමිනා පාපකෙන දුජ්ජීවිතෙන, යො ත්වං න ලභසි පණීතානි භොජනානි භුඤ්ජිතු’’න්තිආදිනා නයෙන ජීවිතෙ ආදීනවං දස්සෙන්තොපි ‘‘ත්වං ඛොසි උපාසක කතකල්‍යාණො…පෙ… අකතං තයා පාපං, මතං තෙ ජීවිතා සෙය්‍යො, ඉතො ත්වං කාලඞ්කතො පරිචරිස්සසි අච්ඡරාපරිවුතො නන්දනවනෙ සුඛප්පත්තො විහරිස්සසී’’තිආදිනා නයෙන මරණෙ වණ්ණං භණන්තොපි මරණවණ්ණමෙව සංවණ්ණෙති. තස්මා ද්විධා භින්දිත්වා පදභාජනං වුත්තං – ‘‘ජීවිතෙ ආදීනවං දස්සෙති, මරණෙ වණ්ණං භණතී’’ති.

මරණාය වා සමාදපෙය්‍යාති මරණත්ථාය උපායං ගාහාපෙය්‍ය. සත්ථං වා ආහරාති ආදීසු ච යම්පි න වුත්තං ‘‘සොබ්භෙ වා නරකෙ වා පපාතෙ වා පපතා’’තිආදි, තං සබ්බං පරතො වුත්තනයත්තා අත්ථතො වුත්තමෙවාති වෙදිතබ්බං. න හි සක්කා සබ්බං සරූපෙනෙව වත්තුං.

ඉති චිත්තමනොති ඉතිචිත්තො ඉතිමනො; ‘‘මතං තෙ ජීවිතා සෙය්‍යො’’ති එත්ථ වුත්තමරණචිත්තො මරණමනොති අත්ථො. යස්මා පනෙත්ථ මනො චිත්තසද්දස්ස අත්ථදීපනත්ථං වුත්තො, අත්ථතො පනෙතං උභයම්පි එකමෙව, තස්මා තස්ස අත්ථතො අභෙදං දස්සෙතුං ‘‘යං චිත්තං තං මනො, යං මනො තං චිත්ත’’න්ති වුත්තං. ඉතිසද්දං පන උද්ධරිත්වාපි න තාව අත්ථො වුත්තො. චිත්තසඞ්කප්පොති ඉමස්මිං පදෙ අධිකාරවසෙන ඉතිසද්දො ආහරිතබ්බො. ඉදඤ්හි ‘‘ඉතිචිත්තසඞ්කප්පො’’ති එවං අවුත්තම්පි අධිකාරතො වුත්තමෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. තථා හිස්ස තමෙවඅත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මරණසඤ්ඤී’’තිආදිමාහ. යස්මා චෙත්ථ ‘‘සඞ්කප්පො’’ති නයිදං විතක්කස්ස නාමං. අථ ඛො සංවිදහනමත්තස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්ච සංවිදහනං ඉමස්මිං අත්ථෙ සඤ්ඤාචෙතනාධිප්පායෙහි සඞ්ගහං ගච්ඡති. තස්මා චිත්තො නානප්පකාරකො සඞ්කප්පො අස්සාති චිත්තසඞ්කප්පොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. තථා හිස්ස පදභාජනම්පි සඤ්ඤාචෙතනාධිප්පායවසෙන වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘අධිප්පායො’’ති විතක්කො වෙදිතබ්බො.

උච්චාවචෙහි ආකාරෙහීති මහන්තාමහන්තෙහි උපායෙහි. තත්ථ මරණවණ්ණසංවණ්ණනෙ තාව ජීවිතෙ ආදීනවදස්සනවසෙන අවචාකාරතා මරණෙ වණ්ණභණනවසෙන උච්චාකාරතා වෙදිතබ්බා. සමාදපනෙ පන මුට්ඨිජාණුනිප්ඵොටනාදීහි මරණසමාදපනවසෙන උච්චාකාරතා, එකතො භුඤ්ජන්තස්ස නඛෙ විසං පක්ඛිපිත්වා මරණාදිසමාදපනවසෙන අවචාකාරතා වෙදිතබ්බා.

සොබ්භෙ වා නරකෙ වා පපාතෙ වාති එත්ථ සොබ්භො නාම සමන්තතො ඡින්නතටො ගම්භීරො ආවාටො. නරකො නාම තත්ථ තත්ථ ඵලන්තියා භූමියා සයමෙව නිබ්බත්තා මහාදරී, යත්ථ හත්ථීපි පතන්ති, චොරාපි නිලීනා තිට්ඨන්ති. පපාතොති පබ්බතන්තරෙ වා ථලන්තරෙ වා එකතො ඡින්නො හොති. පුරිමෙ උපාදායාති මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා අදින්නඤ්ච ආදියිත්වා පාරාජිකං ආපත්තිං ආපන්නෙ පුග්ගලෙ උපාදාය. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථත්තා ච පාකටමෙවාති.

174. එවං උද්දිට්ඨසික්ඛාපදං පදානුක්කමෙන විභජිත්වා ඉදානි යස්මා හෙට්ඨා පදභාජනීයම්හි සඞ්ඛෙපෙනෙව මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකං දස්සිතං, න විත්ථාරෙන ආපත්තිං ආරොපෙත්වා තන්ති ඨපිතා. සඞ්ඛෙපදස්සිතෙ ච අත්ථෙ න සබ්බාකාරෙනෙව භික්ඛූ නයං ගහෙතුං සක්කොන්ති, අනාගතෙ ච පාපපුග්ගලානම්පි ඔකාසො හොති, තස්මා භික්ඛූනඤ්ච සබ්බාකාරෙන නයග්ගහණත්ථං අනාගතෙ ච පාපපුග්ගලානං ඔකාසපටිබාහනත්ථං පුන ‘‘සාමං අධිට්ඨායා’’තිආදිනා නයෙන මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරතො මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකං දස්සෙන්තො ‘‘සාමන්ති සයං හනතී’’තිආදිමාහ.

තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනාය සද්ධිං විනිච්ඡයකථා – කායෙනාති හත්ථෙන වා පාදෙන වා මුට්ඨිනා වා ජාණුනා වා යෙන කෙනචි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙන. කායපටිබද්ධෙනාති කායතො අමොචිතෙන අසිආදිනා පහරණෙන. නිස්සග්ගියෙනාති කායතො ච කායපටිබද්ධතො ච මොචිතෙන උසුසත්තිආදිනා. එත්තාවතා සාහත්ථිකො ච නිස්සග්ගියො චාති ද්වෙ පයොගා වුත්තා හොන්ති.

තත්ථ එකමෙකො උද්දිස්සානුද්දිස්සභෙදතො දුවිධො. තත්ථ උද්දෙසිකෙ යං උද්දිස්ස පහරති, තස්සෙව මරණෙන කම්මුනා බජ්ඣති. ‘‘යො කොචි මරතූ’’ති එවං අනුද්දෙසිකෙ පහාරප්පච්චයා යස්ස කස්සචි මරණෙන කම්මුනා බජ්ඣති. උභයථාපි ච පහරිතමත්තෙ වා මරතු පච්ඡා වා තෙනෙව රොගෙන, පහරිතමත්තෙයෙව කම්මුනා බජ්ඣති. මරණාධිප්පායෙන ච පහාරං දත්වා තෙන අමතස්ස පුන අඤ්ඤචිත්තෙන පහාරෙ දින්නෙ පච්ඡාපි යදි පඨමප්පහාරෙනෙව මරති, තදා එව කම්මුනා බද්ධො. අථ දුතියප්පහාරෙන මරති, නත්ථි පාණාතිපාතො. උභයෙහි මතෙපි පඨමප්පහාරෙනෙව කම්මුනා බද්ධො. උභයෙහි අමතෙ නෙවත්ථි පාණාතිපාතො. එස නයො බහූහිපි එකස්ස පහාරෙ දින්නෙ. තත්‍රාපි හි යස්ස පහාරෙන මරති, තස්සෙව කම්මුනා බද්ධො හොතීති.

කම්මාපත්තිබ්‍යත්තිභාවත්ථඤ්චෙත්ථ එළකචතුක්කම්පි වෙදිතබ්බං. යො හි එළකං එකස්මිං ඨානෙ නිපන්නං උපධාරෙති ‘‘රත්තිං ආගන්ත්වා වධිස්සාමී’’ති. එළකස්ස ච නිපන්නොකාසෙ තස්ස මාතා වා පිතා වා අරහා වා පණ්ඩුකාසාවං පාරුපිත්වා නිපන්නො හොති. සො රත්තිභාගෙ ආගන්ත්වා ‘‘එළකං මාරෙමී’’ති මාතරං වා පිතරං වා අරහන්තං වා මාරෙති. ‘‘ඉමං වත්ථුං මාරෙමී’’ති චෙතනාය අත්ථිභාවතො ඝාතකො ච හොති, අනන්තරියකම්මඤ්ච ඵුසති, පාරාජිකඤ්ච ආපජ්ජති. අඤ්ඤො කොචි ආගන්තුකො නිපන්නො හොති, ‘‘එළකං මාරෙමී’’ති තං මාරෙති, ඝාතකො ච හොති පාරාජිකඤ්ච ආපජ්ජති, ආනන්තරියං න ඵුසති. යක්ඛො වා පෙතො වා නිපන්නො හොති, ‘‘එළකං මාරෙමී’’ති තං මාරෙති ඝාතකොව හොති, න චානන්තරියං ඵුසති, න ච පාරාජිකං ආපජ්ජති, ථුල්ලච්චයං පන හොති. අඤ්ඤො කොචි නිපන්නො නත්ථි, එළකොව හොති තං මාරෙති, ඝාතකො ච හොති, පාචිත්තියඤ්ච ආපජ්ජති. ‘‘මාතාපිතුඅරහන්තානං අඤ්ඤතරං මාරෙමී’’ති තෙසංයෙව අඤ්ඤතරං මාරෙති, ඝාතකො ච හොති, ආනන්තරියඤ්ච ඵුසති, පාරාජිකඤ්ච ආපජ්ජති. ‘‘තෙසං අඤ්ඤතරං මාරෙස්සාමී’’ති අඤ්ඤං ආගන්තුකං මාරෙති, යක්ඛං වා පෙතං වා මාරෙති, එළකං වා මාරෙති, පුබ්බෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. ඉධ පන චෙතනා දාරුණා හොතීති.

අඤ්ඤානිපි එත්ථ පලාලපුඤ්ජාදිවත්ථූනි වෙදිතබ්බානි. යො හි ‘‘ලොහිතකං අසිං වා සත්තිං වා පුච්ඡිස්සාමී’’ති පලාලපුඤ්ජෙ පවෙසෙන්තො තත්ථ නිපන්නං මාතරං වා පිතරං වා අරහන්තං වා ආගන්තුකපුරිසං වා යක්ඛං වා පෙතං වා තිරච්ඡානගතං වා මාරෙති, වොහාරවසෙන ‘‘ඝාතකො’’ති වුච්චති, වධකචෙතනාය පන අභාවතො නෙව කම්මං ඵුසති, න ආපත්තිං ආපජ්ජති. යො පන එවං පවෙසෙන්තො සරීරසම්ඵස්සං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘සත්තො මඤ්ඤෙ අබ්භන්තරගතො මරතූ’’ති පවෙසෙත්වා මාරෙති, තස්ස තෙසං වත්ථූනං අනුරූපෙන කම්මබද්ධො ච ආපත්ති ච වෙදිතබ්බා. එස නයො තත්ථ නිදහනත්ථං පවෙසෙන්තස්සාපි වනප්පගුම්බාදීසු ඛිපන්තස්සාපි.

යොපි ‘‘චොරං මාරෙමී’’ති චොරවෙසෙන ගච්ඡන්තං පිතරං මාරෙති, ආනන්තරියඤ්ච ඵුසති, පාරාජිකො ච හොති. යො පන පරසෙනාය අඤ්ඤඤ්ච යොධං පිතරඤ්ච කම්මං කරොන්තෙ දිස්වා යොධස්ස උසුං ඛිපති, ‘‘එතං විජ්ඣිත්වා මම පිතරං විජ්ඣිස්සතී’’ති යථාධිප්පායං ගතෙ පිතුඝාතකො හොති. ‘‘යොධෙ විද්ධෙ මම පිතා පලායිස්සතී’’ති ඛිපති, උසු අයථාධිප්පායං ගන්ත්වා පිතරං මාරෙති, වොහාරවසෙන ‘‘පිතුඝාතකො’’ති වුච්චති; ආනන්තරියං පන නත්ථීති.

අධිට්ඨහිත්වාති සමීපෙ ඨත්වා. ආණාපෙතීති උද්දිස්ස වා අනුද්දිස්ස වා ආණාපෙති. තත්ථ පරසෙනාය පච්චුපට්ඨිතාය අනුද්දිස්සෙව ‘‘එවං විජ්ඣ, එවං පහර, එවං ඝාතෙහී’’ති ආණත්තෙ යත්තකෙ ආණත්තො ඝාතෙති, තත්තකා උභින්නං පාණාතිපාතා. සචෙ තත්ථ ආණාපකස්ස මාතාපිතරො හොන්ති, ආනන්තරියම්පි ඵුසති. සචෙ ආණත්තස්සෙව මාතාපිතරො, සොව ආනන්තරියං ඵුසති. සචෙ අරහා හොති, උභොපි ආනන්තරියං ඵුසන්ති. උද්දිසිත්වා පන ‘‘එතං දීඝං රස්සං රත්තකඤ්චුකං නීලකඤ්චුකං හත්ථික්ඛන්ධෙ නිසින්නං මජ්ඣෙ නිසින්නං විජ්ඣ පහර ඝාතෙහී’’ති ආණත්තෙ සචෙ සො තමෙව ඝාතෙති, උභින්නම්පි පාණාතිපාතො; ආනන්තරියවත්ථුම්හි ච ආනන්තරියං. සචෙ අඤ්ඤං මාරෙති, ආණාපකස්ස නත්ථි පාණාතිපාතො. එතෙන ආණත්තිකො පයොගො වුත්තො හොති. තත්ථ –

වත්ථුං කාලඤ්ච ඔකාසං, ආවුධං ඉරියාපථං;

තුලයිත්වා පඤ්ච ඨානානි, ධාරෙය්‍යත්ථං විචක්ඛණො.

අපරො නයො –

වත්ථු කාලො ච ඔකාසො, ආවුධං ඉරියාපථො;

කිරියාවිසෙසොති ඉමෙ, ඡ ආණත්තිනියාමකා.

තත්ථ ‘‘වත්ථූ’’ති මාරෙතබ්බො සත්තො. ‘‘කාලො’’ති පුබ්බණ්හසායන්හාදිකාලො ච යොබ්බනථාවරියාදිකාලො ච. ‘‘ඔකාසො’’ති ගාමො වා වනං වා ගෙහද්වාරං වා ගෙහමජ්ඣං වා රථිකා වා සිඞ්ඝාටකං වාති එවමාදි. ‘‘ආවුධ’’න්ති අසි වා උසු වා සත්ති වාති එවමාදි. ‘‘ඉරියාපථො’’ති මාරෙතබ්බස්ස ගමනං වා නිසජ්ජා වාති එවමාදි. ‘‘කිරියාවිසෙසො’’ති විජ්ඣනං වා ඡෙදනං වා භෙදනං වා සඞ්ඛමුණ්ඩකං වාති එවමාදි.

යදි හි වත්ථුං විසංවාදෙත්වා ‘‘යං මාරෙහී’’ති ආණත්තො තතො අඤ්ඤං මාරෙති, ‘‘පුරතො පහරිත්වා මාරෙහී’’ති වා ආණත්තො පච්ඡතො වා පස්සතො වා අඤ්ඤස්මිං වා පදෙසෙ පහරිත්වා මාරෙති. ආණාපකස්ස නත්ථි කම්මබන්ධො; ආණත්තස්සෙව කම්මබන්ධො. අථ වත්ථුං අවිසංවාදෙත්වා යථාණත්තියා මාරෙති, ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙ ආණත්තස්ස ච මාරණක්ඛණෙති උභයෙසම්පි කම්මබන්ධො. වත්ථුවිසෙසෙන පනෙත්ථ කම්මවිසෙසො ච ආපත්තිවිසෙසො ච හොතීති. එවං තාව වත්ථුම්හි සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතා වෙදිතබ්බා.

කාලෙ පන යො ‘‘අජ්ජ ස්වෙ’’ති අනියමෙත්වා ‘‘පුබ්බණ්හෙ මාරෙහී’’ති ආණත්තො යදා කදාචි පුබ්බණ්හෙ මාරෙති, නත්ථි විසඞ්කෙතො. යො පන ‘‘අජ්ජ පුබ්බණ්හෙ’’ති වුත්තො මජ්ඣන්හෙ වා සායන්හෙ වා ස්වෙ වා පුබ්බණ්හෙ මාරෙති. විසඞ්කෙතො හොති, ආණාපකස්ස නත්ථි කම්මබන්ධො. පුබ්බණ්හෙ මාරෙතුං වායමන්තස්ස මජ්ඣන්හෙ ජාතෙපි එසෙව නයො. එතෙන නයෙන සබ්බකාලප්පභෙදෙසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතා වෙදිතබ්බා.

ඔකාසෙපි යො ‘‘එතං ගාමෙ ඨිතං මාරෙහී’’ති අනියමෙත්වා ආණත්තො තං යත්ථ කත්ථචි මාරෙති, නත්ථි විසඞ්කෙතො. යො පන ‘‘ගාමෙයෙවා’’ති නියමෙත්වා ආණත්තො වනෙ මාරෙති, තථා ‘‘වනෙ’’ති ආණත්තො ගාමෙ මාරෙති. ‘‘අන්තොගෙහද්වාරෙ’’ති ආණත්තො ගෙහමජ්ඣෙ මාරෙති, විසඞ්කෙතො. එතෙන නයෙන සබ්බොකාසභෙදෙසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතා වෙදිතබ්බා.

ආවුධෙපි යො ‘‘අසිනා වා උසුනා වා’’ති අනියමෙත්වා ‘‘ආවුධෙන මාරෙහී’’ති ආණත්තො යෙන කෙනචි ආවුධෙන මාරෙති, නත්ථි විසඞ්කෙතො. යො පන ‘‘අසිනා’’ති වුත්තො උසුනා, ‘‘ඉමිනා වා අසිනා’’ති වුත්තො අඤ්ඤෙන අසිනා මාරෙති. එතස්සෙව වා අසිස්ස ‘‘ඉමාය ධාරාය මාරෙහී’’ති වුත්තො ඉතරාය වා ධාරාය තලෙන වා තුණ්ඩෙන වා ථරුනා වා මාරෙති, විසඞ්කෙතො. එතෙන නයෙන සබ්බආවුධභෙදෙසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතා වෙදිතබ්බා.

ඉරියාපථෙ පන යො ‘‘එතං ගච්ඡන්තං මාරෙහී’’ති වදති, ආණත්තො ච නං සචෙ ගච්ඡන්තං මාරෙති, නත්ථි විසඞ්කෙතො. ‘‘ගච්ඡන්තමෙව මාරෙහී’’ති වුත්තො පන සචෙ නිසින්නං මාරෙති. ‘‘නිසින්නමෙව වා මාරෙහී’’ති වුත්තො ගච්ඡන්තං මාරෙති, විසඞ්කෙතො හොති. එතෙන නයෙන සබ්බඉරියාපථභෙදෙසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතා වෙදිතබ්බා.

කිරියාවිසෙසෙපි යො ‘‘විජ්ඣිත්වා මාරෙහී’’ති වුත්තො විජ්ඣිත්වාව මාරෙති, නත්ථි විසඞ්කෙතො. යො පන ‘‘විජ්ඣිත්වා මාරෙහී’’ති වුත්තො ඡින්දිත්වා මාරෙති, විසඞ්කෙතො. එතෙන නයෙන සබ්බකිරියාවිසෙසභෙදෙසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතා වෙදිතබ්බා.

යො පන ලිඞ්ගවසෙන ‘‘දීඝං රස්සං කාළං ඔදාතං කිසං ථූලං මාරෙහී’’ති අනියමෙත්වා ආණාපෙති, ආණත්තො ච යංකිඤ්චි තාදිසං මාරෙති, නත්ථි විසඞ්කෙතො උභින්නං පාරාජිකං. අථ පන සො අත්තානං සන්ධාය ආණාපෙති, ආණත්තො ච ‘‘අයමෙව ඊදිසො’’ති ආණාපකමෙව මාරෙති, ආණාපකස්ස දුක්කටං, වධකස්ස පාරාජිකං. ආණාපකො අත්තානං සන්ධාය ආණාපෙති, ඉතරො අඤ්ඤං තාදිසං මාරෙති, ආණාපකො මුච්චති, වධකස්සෙව පාරාජිකං. කස්මා? ඔකාසස්ස අනියමිතත්තා. සචෙ පන අත්තානං සන්ධාය ආණාපෙන්තොපි ඔකාසං නියමෙති, ‘‘අසුකස්මිං නාම රත්තිට්ඨානෙ වා දිවාට්ඨානෙ වා ථෙරාසනෙ වා නවාසනෙ වා මජ්ඣිමාසනෙ වා නිසින්නං එවරූපං නාම මාරෙහී’’ති. තත්ථ ච අඤ්ඤො නිසින්නො හොති, සචෙ ආණත්තො තං මාරෙති, නෙව වධකො මුච්චති න ආණාපකො. කස්මා? ඔකාසස්ස නියමිතත්තා. සචෙ පන නියමිතොකාසතො අඤ්ඤත්‍ර මාරෙති, ආණාපකො මුච්චතීති අයං නයො මහාඅට්ඨකථායං සුට්ඨු දළ්හං කත්වා වුත්තො. තස්මා එත්ථ න අනාදරියං කාතබ්බන්ති.

අධිට්ඨායාති මාතිකාවසෙන ආණත්තිකපයොගකථා නිට්ඨිතා.

ඉදානි යෙ දූතෙනාති ඉමස්ස මාතිකාපදස්ස නිද්දෙසදස්සනත්ථං ‘‘භික්ඛු භික්ඛුං ආණාපෙතී’’තිආදයො චත්තාරො වාරා වුත්තා. තෙසු සො තං මඤ්ඤමානොති සො ආණත්තො යො ආණාපකෙන ‘‘ඉත්ථන්නාමො’’ති අක්ඛාතො, තං මඤ්ඤමානො තමෙව ජීවිතා වොරොපෙති, උභින්නං පාරාජිකං. තං මඤ්ඤමානො අඤ්ඤන්ති ‘‘යං ජීවිතා වොරොපෙහී’’ති වුත්තො තං මඤ්ඤමානො අඤ්ඤං තාදිසං ජීවිතා වොරොපෙති, මූලට්ඨස්ස අනාපත්ති. අඤ්ඤං මඤ්ඤමානො තන්ති යො ආණාපකෙන වුත්තො, තස්ස බලවසහායං සමීපෙ ඨිතං දිස්වා ‘‘ඉමස්ස බලෙනායං ගජ්ජති, ඉමං තාව ජීවිතා වොරොපෙමී’’ති පහරන්තො ඉතරමෙව පරිවත්තිත්වා තස්මිං ඨානෙ ඨිතං ‘‘සහායො’’ති මඤ්ඤමානො ජීවිතා වොරොපෙති, උභින්නං පාරාජිකං. අඤ්ඤං මඤ්ඤමානො අඤ්ඤන්ති පුරිමනයෙනෙව ‘‘ඉමං තාවස්ස සහායං ජීවිතා වොරොපෙමී’’ති සහායමෙව වොරොපෙති, තස්සෙව පාරාජිකං.

දූතපරම්පරාපදස්ස නිද්දෙසවාරෙ ඉත්ථන්නාමස්ස පාවදාතිආදීසු එකො ආචරියො තයො බුද්ධරක්ඛිතධම්මරක්ඛිතසඞ්ඝරක්ඛිතනාමකා අන්තෙවාසිකා දට්ඨබ්බා. තත්ථ භික්ඛු භික්ඛුං ආණාපෙතීති ආචරියො කඤ්චි පුග්ගලං මාරාපෙතුකාමො තමත්ථං ආචික්ඛිත්වා බුද්ධරක්ඛිතං ආණාපෙති. ඉත්ථන්නාමස්ස පාවදාති ගච්ඡ ත්වං, බුද්ධරක්ඛිත, එතමත්ථං ධම්මරක්ඛිතස්ස පාවද. ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමස්ස පාවදතූති ධම්මරක්ඛිතොපි සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස පාවදතු. ඉත්ථන්නාමො ඉත්ථන්නාමං ජීවිතා වොරොපෙතූති එවං තයා ආණත්තෙන ධම්මරක්ඛිතෙන ආණත්තො සඞ්ඝරක්ඛිතො ඉත්ථන්නාමං පුග්ගලං ජීවිතා වොරොපෙතු; සො හි අම්හෙසු වීරජාතිකො පටිබලො ඉමස්මිං කම්මෙති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං ආණාපෙන්තස්ස ආචරියස්ස තාව දුක්කටං. සො ඉතරස්ස ආරොචෙතීති බුද්ධරක්ඛිතො ධම්මරක්ඛිතස්ස, ධම්මරක්ඛිතො ච සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස ‘‘අම්හාකං ආචරියො එවං වදති – ‘ඉත්ථන්නාමං කිර ජීවිතා වොරොපෙහී’ති. ත්වං කිර අම්හෙසු වීරපුරිසො’’ති ආරොචෙති; එවං තෙසම්පි දුක්කටං. වධකො පටිග්ගණ්හාතීති ‘‘සාධු වොරොපෙස්සාමී’’ති සඞ්ඝරක්ඛිතො සම්පටිච්ඡති. මූලට්ඨස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සාති සඞ්ඝරක්ඛිතෙන පටිග්ගහිතමත්තෙ ආචරියස්ස ථුල්ලච්චයං. මහාජනො හි තෙන පාපෙ නියොජිතොති. සො තන්ති සො චෙ සඞ්ඝරක්ඛිතො තං පුග්ගලං ජීවිතා වොරොපෙති, සබ්බෙසං චතුන්නම්පි ජනානං පාරාජිකං. න කෙවලඤ්ච චතුන්නං, එතෙනූපායෙන විසඞ්කෙතං අකත්වා පරම්පරාය ආණාපෙන්තං සමණසතං සමණසහස්සං වා හොතු සබ්බෙසං පාරාජිකමෙව.

විසක්කියදූතපදනිද්දෙසෙ සො අඤ්ඤං ආණාපෙතීති සො ආචරියෙන ආණත්තො බුද්ධරක්ඛිතො ධම්මරක්ඛිතං අදිස්වා වා අවත්තුකාමො වා හුත්වා සඞ්ඝරක්ඛිතමෙව උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අම්හාකං ආචරියො එවමාහ – ‘ඉත්ථන්නාමං කිර ජීවිතා වොරොපෙහී’’ති විසඞ්කෙතං කරොන්තො ආණාපෙති. විසඞ්කෙතකරණෙනෙව හි එස ‘‘විසක්කියදූතො’’ති වුච්චති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති ආණත්තියා තාව බුද්ධරක්ඛිතස්ස දුක්කටං. පටිග්ගණ්හාති ආපත්ති දුක්කටස්සාති සඞ්ඝරක්ඛිතෙන සම්පටිච්ඡිතෙ මූලට්ඨස්සෙව දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං. එවං සන්තෙ පටිග්ගහණෙ ආපත්තියෙව න සියා, සඤ්චරිත්ත පටිග්ගහණමරණාභිනන්දනෙසුපි ච ආපත්ති හොති, මරණපටිග්ගහණෙ කථං න සියා තස්මා පටිග්ගණ්හන්තස්සෙවෙතං දුක්කටං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘මූලට්ඨස්සා’’ති න වුත්තං. පුරිමනයෙපි චෙතං පටිග්ගණ්හන්තස්ස වෙදිතබ්බමෙව; ඔකාසාභාවෙන පන න වුත්තං. තස්මා යො යො පටිග්ගණ්හාති, තස්ස තස්ස තප්පච්චයා ආපත්තියෙවාති අයමෙත්ථ අම්හාකං ඛන්ති. යථා චෙත්ථ එවං අදින්නාදානෙපීති.

සචෙ පන සො තං ජීවිතා වොරොපෙති, ආණාපකස්ස ච බුද්ධරක්ඛිතස්ස වොරොපකස්ස ච සඞ්ඝරක්ඛිතස්සාති උභින්නම්පි පාරාජිකං. මූලට්ඨස්ස පන ආචරියස්ස විසඞ්කෙතත්තා පාරාජිකෙන අනාපත්ති. ධම්මරක්ඛිතස්ස අජානනතාය සබ්බෙන සබ්බං අනාපත්ති. බුද්ධරක්ඛිතො පන ද්වින්නං සොත්ථිභාවං කත්වා අත්තනා නට්ඨොති.

ගතපච්චාගතදූතනිද්දෙසෙ – සො ගන්ත්වා පුන පච්චාගච්ඡතීති තස්ස ජීවිතා වොරොපෙතබ්බස්ස සමීපං ගන්ත්වා සුසංවිහිතාරක්ඛත්තා තං ජීවිතා වොරොපෙතුං අසක්කොන්තො ආගච්ඡති. යදා සක්කොසි තදාති කිං අජ්ජෙව මාරිතො මාරිතො හොති, ගච්ඡ යදා සක්කොසි, තදා නං ජීවිතා වොරොපෙහීති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං පුන ආණත්තියාපි දුක්කටමෙව හොති. සචෙ පන සො අවස්සං ජීවිතා වොරොපෙතබ්බො හොති, අත්ථසාධකචෙතනා මග්ගානන්තරඵලසදිසා, තස්මා අයං ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකො. සචෙපි වධකො සට්ඨිවස්සාතික්කමෙන තං වධති, ආණාපකො ච අන්තරාව කාලඞ්කරොති, හීනාය වා ආවත්තති, අස්සමණොව හුත්වා කාලඤ්ච කරිස්සති, හීනාය වා ආවත්තිස්සති. සචෙ ආණාපකො ගිහිකාලෙ මාතරං වා පිතරං වා අරහන්තං වා සන්ධාය එවං ආණාපෙත්වා පබ්බජති, තස්මිං පබ්බජිතෙ ආණත්තො තං මාරෙති, ආණාපකො ගිහිකාලෙයෙව මාතුඝාතකො පිතුඝාතකො අරහන්තඝාතකො වා හොති, තස්මා නෙවස්ස පබ්බජ්ජා, න උපසම්පදා රුහති. සචෙපි මාරෙතබ්බපුග්ගලො ආණත්තික්ඛණෙ පුථුජ්ජනො, යදා පන නං ආණත්තො මාරෙති තදා අරහා හොති, ආණත්තතො වා පහාරං ලභිත්වා දුක්ඛමූලිකං සද්ධං නිස්සාය විපස්සන්තො අරහත්තං පත්වා තෙනෙවාබාධෙන කාලංකරොති, ආණාපකො ආණත්තික්ඛණෙයෙව අරහන්තඝාතකො. වධකො පන සබ්බත්ථ උපක්කමකරණක්ඛණෙයෙව පාරාජිකොති.

ඉදානි යෙ සබ්බෙසුයෙව ඉමෙසු දූතවසෙන වුත්තමාතිකාපදෙසු සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතදස්සනත්ථං

වුත්තා තයො වාරා, තෙසු පඨමවාරෙ තාව – යස්මා තං සණිකං වා භණන්තො තස්ස වා බධිරතාය ‘‘මා ඝාතෙහී’’ති එතං වචනං න සාවෙති, තස්මා මූලට්ඨො න මුත්තො. දුතියවාරෙ – සාවිතත්තා මුත්තො. තතියවාරෙ පන තෙන ච සාවිතත්තා ඉතරෙන ච ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ඔරතත්තා උභොපි මුත්තාති.

දූතකථා නිට්ඨිතා.

175. අරහො රහොසඤ්ඤීනිද්දෙසාදීසු අරහොති සම්මුඛෙ. රහොති පරම්මුඛෙ. තත්ථ යො උපට්ඨානකාලෙ වෙරිභික්ඛුම්හි භික්ඛූහි සද්ධිං ආගන්ත්වා පුරතො නිසින්නෙයෙව අන්ධකාරදොසෙන තස්ස ආගතභාවං අජානන්තො ‘‘අහො වත ඉත්ථන්නාමො හතො අස්ස, චොරාපි නාම තං න හනන්ති, සප්පො වා න ඩංසති, න සත්ථං වා විසං වා ආහරතී’’ති තස්ස මරණං අභිනන්දන්තො ඊදිසානි වචනානි උල්ලපති, අයං අරහො රහොසඤ්ඤී උල්ලපති නාම. සම්මුඛෙව තස්මිං පරම්මුඛසඤ්ඤීති අත්ථො. යො පන තං පුරතො නිසින්නං දිස්වා පුන උපට්ඨානං කත්වා ගතෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං ගතෙපි තස්මිං ‘‘ඉධෙව සො නිසින්නො’’ති සඤ්ඤී හුත්වා පුරිමනයෙනෙව උල්ලපති, අයං රහො අරහොසඤ්ඤී උල්ලපති නාම. එතෙනෙවුපායෙන අරහො අරහොසඤ්ඤී ච රහො රහොසඤ්ඤී ච වෙදිතබ්බො. චතුන්නම්පි ච එතෙසං වාචාය වාචාය දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං.

ඉදානි මරණවණ්ණසංවණ්ණනාය විභාගදස්සනත්ථං වුත්තෙසු පඤ්චසු කායෙන සංවණ්ණනාදිමාතිකානිද්දෙසෙසු – කායෙන විකාරං කරොතීති යථා සො ජානාති ‘‘සත්ථං වා ආහරිත්වා විසං වා ඛාදිත්වා රජ්ජුයා වා උබ්බන්ධිත්වා සොබ්භාදීසු වා පපතිත්වා යො මරති සො කිර ධනං වා ලභති, යසං වා ලභති, සග්ගං වා ගච්ඡතීති අයමත්ථො එතෙන වුත්තො’’ති තථා හත්ථමුද්දාදීහි දස්සෙති. වාචාය භණතීති තමෙවත්ථං වාක්‍යභෙදං කත්වා භණති. තතියවාරො උභයවසෙන වුත්තො. සබ්බත්ථ සංවණ්ණනාය පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. තස්ස දුක්ඛුප්පත්තියං සංවණ්ණකස්ස ථුල්ලච්චයං. යං උද්දිස්ස සංවණ්ණනා කතා, තස්මිං මතෙ සංවණ්ණනක්ඛණෙයෙව සංවණ්ණකස්ස පාරාජිකං. සො තං න ජානාති අඤ්ඤො ඤත්වා ‘‘ලද්ධො වත මෙ සුඛුප්පත්තිඋපායො’’ති තාය සංවණ්ණනාය මරති, අනාපත්ති. ද්වින්නං උද්දිස්ස සංවණ්ණනාය කතාය එකො ඤත්වා මරති, පාරාජිකං. ද්වෙපි මරන්ති, පාරාජිකඤ්ච අකුසලරාසි ච. එස නයො සම්බහුලෙසු. අනුද්දිස්ස මරණං සංවණ්ණෙන්තො ආහිණ්ඩති, යො යො තං සංවණ්ණනං ඤත්වා මරති, සබ්බො තෙන මාරිතො හොති.

දූතෙන සංවණ්ණනායං ‘‘අසුකං නාම ගෙහං වා ගාමං වා ගන්ත්වා ඉත්ථන්නාමස්ස එවං මරණවණ්ණං සංවණ්ණෙහී’’ති සාසනෙ ආරොචිතමත්තෙ දුක්කටං. යස්සත්ථාය පහිතො තස්ස දුක්ඛුප්පත්තියා මූලට්ඨස්ස ථුල්ලච්චයං, මරණෙන පාරාජිකං. දූතො ‘‘ඤාතො දානි අයං සග්ගමග්ගො’’ති තස්ස අනාරොචෙත්වා අත්තනො ඤාතිස්ස වා සාලොහිතස්ස වා ආරොචෙති, තස්මිං මතෙ විසඞ්කෙතො හොති, මූලට්ඨො මුච්චති. දූතො තථෙව චින්තෙත්වා සයං සංවණ්ණනාය වුත්තං කත්වා මරති, විසඞ්කෙතොව. අනුද්දිස්ස පන සාසනෙ ආරොචිතෙ යත්තකා දූතස්ස සංවණ්ණනාය මරන්ති, තත්තකා පාණාතිපාතා. සචෙ මාතාපිතරො මරන්ති, ආනන්තරියම්පි හොති.

176. ලෙඛාසංවණ්ණනාය – ලෙඛං ඡින්දතීති පණ්ණෙ වා පොත්ථකෙ වා අක්ඛරානි ලිඛති – ‘‘යො සත්ථං වා ආහරිත්වා පපාතෙ වා පපතිත්වා අඤ්ඤෙහි වා අග්ගිප්පවෙසනඋදකප්පවෙසනාදීහි උපායෙහි මරති, සො ඉදඤ්චිදඤ්ච ලභතී’’ති වා ‘‘තස්ස ධම්මො හොතී’’ති වාති. එත්ථාපි දුක්කටථුල්ලච්චයා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. උද්දිස්ස ලිඛිතෙ පන යං උද්දිස්ස ලිඛිතං තස්සෙව මරණෙන පාරාජිකං. බහූ උද්දිස්ස ලිඛිතෙ යත්තකා මරන්ති, තත්තකා පාණාතිපාතා. මාතාපිතූනං මරණෙන ආනන්තරියං. අනුද්දිස්ස ලිඛිතෙපි එසෙව නයො. ‘‘බහූ මරන්තී’’ති විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ තං පොත්ථකං ඣාපෙත්වා වා යථා වා අක්ඛරානි න පඤ්ඤායන්ති තථා කත්වා මුච්චති. සචෙ සො පරස්ස පොත්ථකො හොති, උද්දිස්ස ලිඛිතො වා හොති අනුද්දිස්ස ලිඛිතො වා, ගහිතට්ඨානෙ ඨපෙත්වා මුච්චති. සචෙ මූලෙන කීතො හොති, පොත්ථකස්සාමිකානං පොත්ථකං, යෙසං හත්ථතො මූලං ගහිතං, තෙසං මූලං දත්වා මුච්චති. සචෙ සම්බහුලා ‘‘මරණවණ්ණං ලිඛිස්සාමා’’ති එකජ්ඣාසයා හුත්වා එකො තාලරුක්ඛං ආරොහිත්වා පණ්ණං ඡින්දති, එකො ආහරති, එකො පොත්ථකං කරොති, එකො ලිඛති, එකො සචෙ කණ්ටකලෙඛා හොති, මසිං මක්ඛෙති, මසිං මක්ඛෙත්වා තං පොත්ථකං සජ්ජෙත්වා සබ්බෙව සභායං වා ආපණෙ වා යත්ථ වා පන ලෙඛාදස්සනකොතූහලකා බහූ සන්නිපතන්ති, තත්ථ ඨපෙන්ති. තං වාචෙත්වා සචෙපි එකො මරති, සබ්බෙසං පාරාජිකං. සචෙ බහුකා මරන්ති, වුත්තසදිසොව නයො. විප්පටිසාරෙ පන උප්පන්නෙ තං පොත්ථකං සචෙපි මඤ්ජූසායං ගොපෙන්ති, අඤ්ඤො ච තං දිස්වා නීහරිත්වා පුන බහූනං දස්සෙති, නෙව මුච්චන්ති. තිට්ඨතු මඤ්ජූසා, සචෙපි තං පොත්ථකං නදියං වා සමුද්දෙ වා ඛිපන්ති වා ධොවන්ති වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩං වා ඡින්දන්ති, අග්ගිම්හි වා ඣාපෙන්ති, යාව සඞ්ඝට්ටිතෙපි දුද්ධොතෙ වා දුජ්ඣාපිතෙ වා පත්තෙ අක්ඛරානි පඤ්ඤායන්ති, තාව න මුච්චන්ති. යථා පන අක්ඛරානි න පඤ්ඤායන්ති තථෙව කතෙ මුච්චන්තීති.

ඉදානි ථාවරපයොගස්ස විභාගදස්සනත්ථං වුත්තෙසු ඔපාතාදිමාතිකානිද්දෙසෙසු මනුස්සං උද්දිස්ස ඔපාතං ඛනතීති ‘‘ඉත්ථන්නාමො පතිත්වා මරිස්සතී’’ති කඤ්චි මනුස්සං උද්දිසිත්වා යත්ථ සො එකතො විචරති, තත්ථ ආවාටං ඛනති, ඛනන්තස්ස තාව සචෙපි ජාතපථවියා ඛනති, පාණාතිපාතස්ස පයොගත්තා පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. යං උද්දිස්ස ඛනති, තස්ස දුක්ඛුප්පත්තියා ථුල්ලච්චයං, මරණෙන පාරාජිකං. අඤ්ඤස්මිං පතිත්වා මතෙ අනාපත්ති. සචෙ අනුද්දිස්ස ‘‘යො කොචි මරිස්සතී’’ති ඛතො හොති, යත්තකා පතිත්වා මරන්ති, තත්තකා පාණාතිපාතා. ආනන්තරියවත්ථූසු ච ආනන්තරියං ථුල්ලච්චයපාචිත්තියවත්ථූසු ථුල්ලච්චයපාචිත්තියානි.

බහූ තත්ථ චෙතනා; කතමාය පාරාජිකං හොතීති? මහාඅට්ඨකථායං තාව වුත්තං – ‘‘ආවාටං ගම්භීරතො ච ආයාමවිත්ථාරතො ච ඛනිත්වා පමාණෙ ඨපෙත්වා තච්ඡෙත්වා පුඤ්ඡිත්වා පංසුපච්ඡිං උද්ධරන්තස්ස සන්නිට්ඨාපිකා අත්ථසාධකචෙතනා මග්ගානන්තරඵලසදිසා. සචෙපි වස්සසතස්ස අච්චයෙන පතිත්වා අවස්සං මරණකසත්තො හොති, සන්නිට්ඨාපකචෙතනායමෙව පාරාජික’’න්ති. මහාපච්චරියං පන සඞ්ඛෙපට්ඨකථායඤ්ච – ‘‘ඉමස්මිං ආවාටෙ පතිත්වා මරිස්සතීති එකස්මිම්පි කුද්දාලප්පහාරෙ දින්නෙ සචෙ කොචි තත්ථ පක්ඛලිතො පතිත්වා මරති, පාරාජිකමෙව. සුත්තන්තිකත්ථෙරා පන සන්නිට්ඨාපකචෙතනං ගණ්හන්තී’’ති වුත්තං.

එකො ‘‘ඔපාතං ඛනිත්වා අසුකං නාම ආනෙත්වා ඉධ පාතෙත්වා මාරෙහී’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙති, සො තං පාතෙත්වා මාරෙති, උභින්නං පාරාජිකං. අඤ්ඤං පාතෙත්වා මාරෙති, සයං පතිත්වා මරති, අඤ්ඤො අත්තනො ධම්මතාය පතිත්වා මරති, සබ්බත්ථ විසඞ්කෙතො හොති, මූලට්ඨො මුච්චති. ‘‘අසුකො අසුකං ආනෙත්වා ඉධ මාරෙස්සතී’’ති ඛතෙපි එසෙව නයො. මරිතුකාමා ඉධ මරිස්සන්තීති ඛනති, එකස්ස මරණෙ පාරාජිකං. බහුන්නං මරණෙ අකුසලරාසි, මාතාපිතූනං මරණෙ ආනන්තරියං, ථුල්ලච්චයපාචිත්තියවත්ථූසු ථුල්ලච්චයපාචිත්තියානි.

‘‘යෙ කෙචි මාරෙතුකාමා, තෙ ඉධ පාතෙත්වා මාරෙස්සන්තී’’ති ඛනති, තත්ථ පාතෙත්වා මාරෙන්ති, එකස්මිං මතෙ පාරාජිකං, බහූසු අකුසලරාසි, ආනන්තරියාදිවත්ථූසු ආනන්තරියාදීනි. ඉධෙව අරහන්තාපි සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. පුරිමනයෙ පන ‘‘තෙසං මරිතුකාමතාය පතනං නත්ථී’’ති තෙ න සඞ්ගය්හන්ති. ද්වීසුපි නයෙසු අත්තනො ධම්මතාය පතිත්වා මතෙ විසඞ්කෙතො. ‘‘යෙ කෙචි අත්තනො වෙරිකෙ එත්ථ පාතෙත්වා මාරෙස්සන්තී’’ති ඛනති, තත්ථ ච වෙරිකා වෙරිකෙ පාතෙත්වා මාරෙන්ති, එකස්මිං මාරිතෙ පාරාජිකං, බහූසු අකුසලරාසි, මාතරි වා පිතරි වා අරහන්තෙ වා වෙරිකෙහි ආනෙත්වා තත්ථ මාරිතෙ ආනන්තරියං. අත්තනො ධම්මතාය පතිත්වා මතෙසු විසඞ්කෙතො.

යො පන ‘‘මරිතුකාමා වා අමරිතුකාමා වා මාරෙතුකාමා වා අමාරෙතුකාමා වා යෙ කෙචි එත්ථ පතිතා වා පාතිතා වා මරිස්සන්තී’’ති සබ්බථාපි අනුද්දිස්සෙව ඛනති. යො යො මරති තස්ස තස්ස මරණෙන යථානුරූපං කම්මඤ්ච ඵුසති, ආපත්තිඤ්ච ආපජ්ජති. සචෙ ගබ්භිනී පතිත්වා සගබ්භා මරති, ද්වෙ පාණාතිපාතා. ගබ්භොයෙව විනස්සති, එකො. ගබ්භො න විනස්සති, මාතා මරති, එකොයෙව. චොරෙහි අනුබද්ධො පතිත්වා මරති, ඔපාතඛනකස්සෙව පාරාජිකං. චොරා තත්ථ පාතෙත්වා මාරෙන්ති, පාරාජිකමෙව. තත්ථ පතිතං බහි නීහරිත්වා මාරෙන්ති, පාරාජිකමෙව. කස්මා? ඔපාතෙ පතිතප්පයොගෙන ගහිතත්තා. ඔපාතතො නික්ඛමිත්වා තෙනෙව ආබාධෙන මරති, පාරාජිකමෙව. බහූනි වස්සානි අතික්කමිත්වා පුන කුපිතෙන තෙනෙවාබාධෙන මරති, පාරාජිකමෙව. ඔපාතෙ පතනප්පච්චයා උප්පන්නරොගෙන ගිලානස්සෙව අඤ්ඤො රොගො උප්පජ්ජති, ඔපාතරොගො බලවතරො හොති, තෙන මතෙපි ඔපාතඛණකො න මුච්චති. සචෙ පච්ඡා උප්පන්නරොගො බලවා හොති, තෙන මතෙ මුච්චති. උභොහි මතෙ න මුච්චති. ඔපාතෙ ඔපපාතිකමනුස්සො නිබ්බත්තිත්වා උත්තරිතුං අසක්කොන්තො මරති, පාරාජිකමෙව. මනුස්සං උද්දිස්ස ඛතෙ යක්ඛාදීසු පතිත්වා මතෙසු අනාපත්ති. යක්ඛාදයො උද්දිස්ස ඛතෙ මනුස්සාදීසු මරන්තෙසුපි එසෙව නයො. යක්ඛාදයො උද්දිස්ස ඛනන්තස්ස පන ඛනනෙපි තෙසං දුක්ඛුප්පත්තියම්පි දුක්කටමෙව. මරණෙ වත්ථුවසෙන ථුල්ලච්චයං වා පාචිත්තියං වා. අනුද්දිස්ස ඛතෙ ඔපාතෙ යක්ඛරූපෙන වා පෙතරූපෙන වා පතති, තිරච්ඡානරූපෙන මරති, පතනරූපං පමාණං, තස්මා ථුල්ලච්චයන්ති උපතිස්සත්ථෙරො. මරණරූපං පමාණං, තස්මා පාචිත්තියන්ති ඵුස්සදෙවත්ථෙරො. තිරච්ඡානරූපෙන පතිත්වා යක්ඛපෙතරූපෙන මතෙපි එසෙව නයො.

ඔපාතඛනකො ඔපාතං අඤ්ඤස්ස වික්කිණාති වා මුධා වා දෙති, යො යො පතිත්වා මරති, තප්පච්චයා තස්සෙව ආපත්ති ච කම්මබන්ධො ච. යෙන ලද්ධො සො නිද්දොසො. අථ සොපි ‘‘එවං පතිතා උත්තරිතුං අසක්කොන්තා නස්සිස්සන්ති, සුඋද්ධරා වා න භවිස්සන්තී’’ති තං ඔපාතං ගම්භීරතරං වා උත්තානතරං වා දීඝතරං වා රස්සතරං වා විත්ථතතරං වා සම්බාධතරං වා කරොති, උභින්නම්පි ආපත්ති ච කම්මබන්ධො ච. බහූ මරන්තීති විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ ඔපාතං පංසුනා පූරෙති, සචෙ කොචි පංසුම්හි පතිත්වා මරති, පූරෙත්වාපි මූලට්ඨො න මුච්චති. දෙවෙ වස්සන්තෙ කද්දමො හොති, තත්ථ ලග්ගිත්වා මතෙපි. රුක්ඛො වා පතන්තො වාතො වා වස්සොදකං වා පංසුං හරති, කන්දමූලත්ථං වා පථවිං ඛනන්තා තත්ථ ආවාටං කරොන්ති. තත්ථ සචෙ කොචි ලග්ගිත්වා වා පතිත්වා වා මරති, මූලට්ඨො න මුච්චති. තස්මිං පන ඔකාසෙ මහන්තං තළාකං වා පොක්ඛරණිං වා කාරෙත්වා චෙතියං වා පතිට්ඨාපෙත්වා බොධිං වා රොපෙත්වා ආවාසං වා සකටමග්ගං වා කාරෙත්වා මුච්චති. යදාපි ථිරං කත්වා පූරිතෙ ඔපාතෙ රුක්ඛාදීනං මූලානි මූලෙහි සංසිබ්බිතානි හොන්ති, ජාතපථවී ජාතා, තදාපි මුච්චති. සචෙපි නදී ආගන්ත්වා ඔපාතං හරති, එවම්පි මුච්චතීති. අයං තාව ඔපාතකථා.

ඔපාතස්සෙව පන අනුලොමෙසු පාසාදීසුපි යො තාව පාසං ඔඩ්ඩෙති ‘‘එත්ථ බජ්ඣිත්වා සත්තා මරිස්සන්තී’’ති අවස්සං බජ්ඣනකසත්තානං වසෙන හත්ථා මුත්තමත්තෙ පාරාජිකානන්තරියථුල්ලච්චයපාචිත්තියානි වෙදිතබ්බානි. උද්දිස්ස කතෙ යං උද්දිස්ස ඔඩ්ඩිතො, තතො අඤ්ඤෙසං බන්ධනෙ අනාපත්ති. පාසෙ මූලෙන වා මුධා වා දින්නෙපි මූලට්ඨස්සෙව කම්මබන්ධො. සචෙ යෙන ලද්ධො සො උග්ගලිතං වා පාසං සණ්ඨපෙති, පස්සෙන වා ගච්ඡන්තෙ දිස්වා වතිං කත්වා සම්මුඛෙ පවෙසෙති, ථද්ධතරං වා පාසයට්ඨිං ඨපෙති, දළ්හතරං වා පාසරජ්ජුං බන්ධති, ථිරතරං වා ඛාණුකං වා ආකොටෙති, උභොපි න මුච්චන්ති. සචෙ විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ පාසං උග්ගලාපෙත්වා ගච්ඡති, තං දිස්වා පුන අඤ්ඤෙ සණ්ඨපෙන්ති, බද්ධා බද්ධා මරන්ති, මූලට්ඨො න මුච්චති.

සචෙ පන තෙන පාසයට්ඨි සයං අකතා හොති, ගහිතට්ඨානෙ ඨපෙත්වා මුච්චති. තත්ථජාතකයට්ඨිං ඡින්දිත්වා මුච්චති. සයං කතයට්ඨිං පන ගොපෙන්තොපි න මුච්චති. යදි හි තං අඤ්ඤො ගණ්හිත්වා පාසං සණ්ඨපෙති, තප්පච්චයා මරන්තෙසු මූලට්ඨො න මුච්චති. සචෙ තං ඣාපෙත්වා අලාතං කත්වා ඡඩ්ඩෙති, තෙන අලාතෙන පහාරං ලද්ධා මරන්තෙසුපි න මුච්චති. සබ්බසො පන ඣාපෙත්වා වා නාසෙත්වා වා මුච්චති, පාසරජ්ජුම්පි අඤ්ඤෙහි ච වට්ටිතං ගහිතට්ඨානෙ ඨපෙත්වා මුච්චති. රජ්ජුකෙ ලභිත්වා සයං වට්ටිතං උබ්බට්ටෙත්වා වාකෙ ලභිත්වා වට්ටිතං හීරං හීරං කත්වා මුච්චති. අරඤ්ඤතො පන සයං වාකෙ ආහරිත්වා වට්ටිතං ගොපෙන්තොපි න මුච්චති. සබ්බසො පන ඣාපෙත්වා වා නාසෙත්වා වා මුච්චති.

අදූහලං සජ්ජෙන්තො චතූසු පාදෙසු අදූහලමඤ්චං ඨපෙත්වා පාසාණෙ ආරොපෙති, පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. සබ්බසජ්ජං කත්වා හත්ථතො මුත්තමත්තෙ අවස්සං අජ්ඣොත්ථරිතබ්බකසත්තානං වසෙන උද්දිස්සකානුද්දිස්සකානුරූපෙන පාරාජිකාදීනි වෙදිතබ්බානි. අදූහලෙ මූලෙන වා මුධා වා දින්නෙපි මූලට්ඨස්සෙව කම්මබද්ධො. සචෙ යෙන ලද්ධං සො පතිතං වා උක්ඛිපති, අඤ්ඤෙපි පාසාණෙ ආරොපෙත්වා ගරුකතරං වා කරොති, පස්සෙන වා ගච්ඡන්තෙ දිස්වා වතිං කත්වා අදූහලෙ පවෙසෙති, උභොපි න මුච්චන්ති. සචෙපි විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ අදූහලං පාතෙත්වා ගච්ඡති, තං දිස්වා අඤ්ඤො සණ්ඨපෙති, මූලට්ඨො න මුච්චති. පාසාණෙ පන ගහිතට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අදූහලපාදෙ ච පාසයට්ඨියං වුත්තනයෙන ගහිතට්ඨානෙ වා ඨපෙත්වා ඣාපෙත්වා වා මුච්චති.

සූලං රොපෙන්තස්සාපි සබ්බසජ්ජං කත්වා හත්ථතො මුත්තමත්තෙ සූලමුඛෙ පතිත්වා අවස්සං මරණකසත්තානං වසෙන උද්දිස්සානුද්දිස්සානුරූපතො පාරාජිකාදීනි වෙදිතබ්බානි. සූලෙ මූලෙන වා මුධා වා දින්නෙපි මූලට්ඨස්සෙව කම්මබද්ධො. සචෙ යෙන ලද්ධං සො ‘‘එකප්පහාරෙනෙව මරිස්සන්තී’’ති තිඛිණතරං වා කරොති, ‘‘දුක්ඛං මරිස්සන්තී’’ති කුණ්ඨතරං වා කරොති, ‘‘උච්ච’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා නීචතරං වා ‘‘නීච’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා උච්චතරං වා පුන රොපෙති, වඞ්කං වා උජුකං අතිඋජුකං වා ඊසකං පොණං කරොති, උභොපි න මුච්චන්ති. සචෙ පන ‘‘අට්ඨානෙ ඨිත’’න්ති අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ ඨපෙති, තං චෙ මාරණත්ථාය ආදිතො පභුති පරියෙසිත්වා කතං හොති, මූලට්ඨො න මුච්චති. අපරියෙසිත්වා පන කතමෙව ලභිත්වා රොපිතෙ මූලට්ඨො මුච්චති. විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ පාසයට්ඨියං වුත්තනයෙන ගහිතට්ඨානෙ වා ඨපෙත්වා ඣාපෙත්වා වා මුච්චති.

177. අපස්සෙනෙ සත්ථං වාති එත්ථ අපස්සෙනං නාම නිච්චපරිභොගො මඤ්චො වා පීඨං වා අපස්සෙනඵලකං වා දිවාට්ඨානෙ නිසීදන්තස්ස අපස්සෙනකත්ථම්භො වා තත්ථජාතකරුක්ඛො වා චඞ්කමෙ අපස්සාය තිට්ඨන්තස්ස ආලම්බනරුක්ඛො වා ආලම්බනඵලකං වා සබ්බම්පෙතං අපස්සයනීයට්ඨෙන අපස්සෙනං නාම; තස්මිං අපස්සෙනෙ යථා අපස්සයන්තං විජ්ඣති වා ඡින්දති වා තථා කත්වා වාසිඵරසුසත්තිආරකණ්ටකාදීනං අඤ්ඤතරං සත්ථං ඨපෙති, දුක්කටං. ධුවපරිභොගට්ඨානෙ නිරාසඞ්කස්ස නිසීදතො වා නිපජ්ජතො වා අපස්සයන්තස්ස වා සත්ථසම්ඵස්සපච්චයා දුක්ඛුප්පත්තියා ථුල්ලච්චයං, මරණෙන පාරාජිකං. තං චෙ අඤ්ඤොපි තස්ස වෙරිභික්ඛු විහාරචාරිකං චරන්තො දිස්වා ‘‘ඉමස්ස මඤ්ඤෙ මරණත්ථාය ඉදං නිඛිත්තං, සාධු සුට්ඨු මරතූ’’ති අභිනන්දන්තො ගච්ඡති, දුක්කටං. සචෙ පන සොපි තත්ථ ‘‘එවං කතෙ සුකතං භවිස්සතී’’ති තිඛිණතරාදිකරණෙන කිඤ්චි කම්මං කරොති, තස්සාපි පාරාජිකං. සචෙ පන ‘‘අට්ඨානෙ ඨිත’’න්ති උද්ධරිත්වා අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ ඨපෙති තදත්ථමෙව කත්වා ඨපිතෙ මූලට්ඨො න මුච්චති. පාකතිකං ලභිත්වා ඨපිතං හොති, මුච්චති. තං අපනෙත්වා අඤ්ඤං තිඛිණතරං ඨපෙති මූලට්ඨො මුච්චතෙව.

විසමක්ඛනෙපි යාව මරණාභිනන්දනෙ දුක්කටං තාව එසෙව නයො. සචෙ පන සොපි ඛුද්දකං විසමණ්ඩලන්ති සල්ලක්ඛෙත්වා මහන්තතරං වා කරොති, මහන්තං වා ‘‘අතිරෙකං හොතී’’ති ඛුද්දකං කරොති, තනුකං වා බහලං; බහලං වා තනුකං කරොති, අග්ගිනා තාපෙත්වා හෙට්ඨා වා උපරි වා සඤ්චාරෙති, තස්සාපි පාරාජිකං. ‘‘ඉදං අඨානෙ ඨිත’’න්ති සබ්බමෙව තච්ඡෙත්වා පුඤ්ඡිත්වා අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ ඨපෙති, අත්තනා භෙසජ්ජානි යොජෙත්වා කතෙ මූලට්ඨො න මුච්චති, අත්තනා අකතෙ මුච්චති. සචෙ පන සො ‘‘ඉදං විසං අතිපරිත්ත’’න්ති අඤ්ඤම්පි ආනෙත්වා පක්ඛිපති, යස්ස විසෙන මරති, තස්ස පාරාජිකං. සචෙ උභින්නම්පි සන්තකෙන මරති, උභින්නම්පි පාරාජිකං. ‘‘ඉදං විසං නිබ්බිස’’න්ති තං අපනෙත්වා අත්තනො විසමෙව ඨපෙති, තස්සෙව පාරාජිකං මූලට්ඨො මුච්චති.

දුබ්බලං වා කරොතීති මඤ්චපීඨං අටනියා හෙට්ඨාභාගෙ ඡින්දිත්වා විදලෙහි වා රජ්ජුකෙහි වා යෙහි වීතං හොති, තෙ වා ඡින්දිත්වා අප්පාවසෙසමෙව කත්වා හෙට්ඨා ආවුධං නික්ඛිපති ‘‘එත්ථ පතිත්වා මරිස්සතී’’ති. අපස්සෙනඵලකාදීනම්පි චඞ්කමෙ ආලම්බනරුක්ඛඵලකපරියොසානානං පරභාගං ඡින්දිත්වා හෙට්ඨා ආවුධං නික්ඛිපති, සොබ්භාදීසු මඤ්චං වා පීඨං වා අපස්සෙනඵලකං වා ආනෙත්වා ඨපෙති, යථා තත්ථ නිසින්නමත්තො වා අපස්සිතමත්තො වා පතති, සොබ්භාදීසු වා සඤ්චරණසෙතු හොති, තං දුබ්බලං කරොති; එවං කරොන්තස්ස කරණෙ දුක්කටං. ඉතරස්ස දුක්ඛුප්පත්තියා ථුල්ලච්චයං, මරණෙ පාරාජිකං. භික්ඛුං ආනෙත්වා සොබ්භාදීනං තටෙ ඨපෙති ‘‘දිස්වා භයෙන කම්පෙන්තො පතිත්වා මරිස්සතී’’ති දුක්කටං. සො තත්ථෙව පතති, දුක්ඛුප්පත්තියා ථුල්ලච්චයං, මරණෙ පාරාජිකං. සයං වා පාතෙති, අඤ්ඤෙන වා පාතාපෙති, අඤ්ඤො අවුත්තො වා අත්තනො ධම්මතාය පාතෙති, අමනුස්සො පාතෙති, වාතප්පහාරෙන පතති, අත්තනො ධම්මතාය පතත්ති, සබ්බත්ථ මරණෙ පාරාජිකං. කස්මා? තස්ස පයොගෙන සොබ්භාදිතටෙ ඨිතත්තා.

උපනික්ඛිපනං නාම සමීපෙ නික්ඛිපනං. තත්ථ ‘‘යො ඉමිනා අසිනා මතො සො ධනං වා ලභතී’’තිආදිනා නයෙන මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙත්වා ‘‘ඉමිනා මරණත්ථිකා මරන්තු, මාරණත්ථිකා මාරෙන්තූ’’ති වා වත්වා අසිං උපනික්ඛිපති, තස්ස උපනික්ඛිපනෙ දුක්කටං. මරිතුකාමො වා තෙන අත්තානං පහරතු, මාරෙතුකාමො වා අඤ්ඤං පහරතු, උභයථාපි පරස්ස දුක්ඛුප්පත්තියා උපනික්ඛෙපකස්ස ථුල්ලච්චයං, මරණෙ පාරාජිකං. අනුද්දිස්ස නික්ඛිත්තෙ බහූනං මරණෙ අකුසලරාසි. පාරාජිකාදිවත්ථූසු පාරාජිකාදීනි. විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ අසිං ගහිතට්ඨානෙ ඨපෙත්වා මුච්චති. කිණිත්වා ගහිතො හොති, අසිස්සාමිකානං අසිං, යෙසං හත්ථතො මූලං ගහිතං, තෙසං මූලං දත්වා මුච්චති. සචෙ ලොහපිණ්ඩිං වා ඵාලං වා කුදාලං වා ගහෙත්වා අසි කාරාපිතො හොති, යං භණ්ඩං ගහෙත්වා කාරිතො, තදෙව කත්වා මුච්චති. සචෙ කුදාලං ගහෙත්වා කාරිතං විනාසෙත්වා ඵාලං කරොති, ඵාලෙන පහාරං ලභිත්වා මරන්තෙසුපි පාණාතිපාතතො න මුච්චති. සචෙ පන ලොහං සමුට්ඨාපෙත්වා උපනික්ඛිපනත්ථමෙව කාරිතො හොති, අරෙන ඝංසිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං කත්වා විප්පකිණ්ණෙ මුච්චති. සචෙපි සංවණ්ණනාපොත්ථකො විය බහූහි එකජ්ඣාසයෙහි කතො හොති, පොත්ථකෙ වුත්තනයෙනෙව කම්මබන්ධවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. එස නයො සත්තිභෙණ්ඩීසු. ලගුළෙ පාසයට්ඨිසදිසො විනිච්ඡයො. තථා පාසාණෙ. සත්ථෙ අසිසදිසොව. විසං වාති විසං උපනික්ඛිපන්තස්ස වත්ථුවසෙන උද්දිස්සානුද්දිස්සානුරූපතො පාරාජිකාදිවත්ථූසු පාරාජිකාදීනි වෙදිතබ්බානි. කිණිත්වා ඨපිතෙ පුරිමනයෙන පටිපාකතිකං කත්වා මුච්චති. සයං භෙසජ්ජෙහි යොජිතෙ අවිසං කත්වා මුච්චති. රජ්ජුයා පාසරජ්ජුසදිසොව විනිච්ඡයො.

භෙසජ්ජෙ – යො භික්ඛු වෙරිභික්ඛුස්ස පජ්ජරකෙ වා විසභාගරොගෙ වා උප්පන්නෙ අසප්පායානිපි සප්පිආදීනි සප්පායානීති මරණාධිප්පායො දෙති, අඤ්ඤං වා කිඤ්චි කන්දමූලඵලං තස්ස එවං භෙසජ්ජදානෙ දුක්කටං. පරස්ස දුක්ඛුප්පත්තියං මරණෙ ච ථුල්ලච්චයපාරාජිකානි, ආනන්තරියවත්ථුම්හි ආනන්තරියන්ති වෙදිතබ්බං.

178. රූපූපහාරෙ – උපසංහරතීති පරං වා අමනාපරූපං තස්ස සමීපෙ ඨපෙති, අත්තනා වා යක්ඛපෙතාදිවෙසං ගහෙත්වා තිට්ඨති, තස්ස උපසංහාරමත්තෙ දුක්කටං. පරස්ස තං රූපං දිස්වා භයුප්පත්තියං ථුල්ලච්චයං, මරණෙ පාරාජිකං. සචෙ පන තදෙව රූපං එකච්චස්ස මනාපං හොති, අලාභකෙන ච සුස්සිත්වා මරති, විසඞ්කෙතො. මනාපියෙපි එසෙව නයො. තත්ථ පන විසෙසෙන ඉත්ථීනං පුරිසරූපං පුරිසානඤ්ච ඉත්ථිරූපං මනාපං තං අලඞ්කරිත්වා උපසංහරති, දිට්ඨමත්තකමෙව කරොති, අතිචිරං පස්සිතුම්පි න දෙති, ඉතරො අලාභකෙන සුස්සිත්වා මරති, පාරාජිකං. සචෙ උත්තසිත්වා මරති, විසඞ්කෙතො. අථ පන උත්තසිත්වා වා අලාභකෙන වාති අවිචාරෙත්වා ‘‘කෙවලං පස්සිත්වා මරිස්සතී’’ති උපසංහරති, උත්තසිත්වා වා සුස්සිත්වා වා මතෙ පාරාජිකමෙව. එතෙනෙවූපායෙන සද්දූපහාරාදයොපි වෙදිතබ්බා. කෙවලඤ්හෙත්ථ අමනුස්සසද්දාදයො උත්‍රාසජනකා අමනාපසද්දා, පුරිසානං ඉත්ථිසද්දමධුරගන්ධබ්බසද්දාදයො චිත්තස්සාදකරා මනාපසද්දා. හිමවන්තෙ විසරුක්ඛානං මූලාදිගන්ධා කුණපගන්ධා ච අමනාපගන්ධා, කාළානුසාරීමූලගන්ධාදයො මනාපගන්ධා. පටිකූලමූලරසාදයො අමනාපරසා, අප්පටිකූලමූලරසාදයො මනාපරසා. විසඵස්සමහාකච්ඡුඵස්සාදයො අමනාපඵොට්ඨබ්බා, චීනපටහංසපුප්ඵතූලිකඵස්සාදයො මනාපඵොට්ඨබ්බාති වෙදිතබ්බා.

ධම්මූපහාරෙ – ධම්මොති දෙසනාධම්මො වෙදිතබ්බො. දෙසනාවසෙන වා නිරයෙ ච සග්ගෙ ච විපත්තිසම්පත්තිභෙදං ධම්මාරම්මණමෙව. නෙරයිකස්සාති භින්නසංවරස්ස කතපාපස්ස නිරයෙ නිබ්බත්තනාරහස්ස සත්තස්ස පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකරණාදිනිරයකථං කථෙති. තං චෙ සුත්වා සො උත්තසිත්වා මරති, කථිකස්ස පාරාජිකං. සචෙ පන සො සුත්වාපි අත්තනො ධම්මතාය මරති, අනාපත්ති. ‘‘ඉදං සුත්වා එවරූපං පාපං න කරිස්සති ඔරමිස්සති විරමිස්සතී’’ති නිරයකථං කථෙති, තං සුත්වා ඉතරො උත්තසිත්වා මරති, අනාපත්ති. සග්ගකථන්ති දෙවනාටකාදීනං නන්දනවනාදීනඤ්ච සම්පත්තිකථං; තං සුත්වා ඉතරො සග්ගාධිමුත්තො සීඝං තං සම්පත්තිං පාපුණිතුකාමො සත්ථාහරණවිසඛාදනආහාරුපච්ඡෙද-අස්සාසපස්සාසසන්නිරුන්ධනාදීහි දුක්ඛං උප්පාදෙති, කථිකස්ස ථුල්ලච්චයං, මරති පාරාජිකං. සචෙ පන සො සුත්වාපි යාවතායුකං ඨත්වා අත්තනො ධම්මතාය මරති, අනාපත්ති. ‘‘ඉමං සුත්වා පුඤ්ඤානි කරිස්සතී’’ති කථෙති, තං සුත්වා ඉතරො අධිමුත්තො කාලංකරොති, අනාපත්ති.

179. ආචික්ඛනායං – පුට්ඨො භණතීති ‘‘භන්තෙ කථං මතො ධනං වා ලභති සග්ගෙ වා උපපජ්ජතී’’ති එවං පුච්ඡිතො භණති.

අනුසාසනියං – අපුට්ඨොති එවං අපුච්ඡිතො සාමඤ්ඤෙව භණති.

සඞ්කෙතකම්මනිමිත්තකම්මානි අදින්නාදානකථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

එවං නානප්පකාරතො ආපත්තිභෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි අනාපත්තිභෙදං දස්සෙන්තො ‘‘අනාපත්ති අසඤ්චිච්චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අසඤ්චිච්චාති ‘‘ඉමිනා උපක්කමෙන ඉමං මාරෙමී’’ති අචෙතෙත්වා. එවඤ්හි අචෙතෙත්වා කතෙන උපක්කමෙන පරෙ මතෙපි අනාපත්ති, වක්ඛති ච ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු අසඤ්චිච්චා’’ති. අජානන්තස්සාති ‘‘ඉමිනා අයං මරිස්සතී’’ති අජානන්තස්ස උපක්කමෙන පරෙ මතෙපි අනාපත්ති, වක්ඛති ච විසගතපිණ්ඩපාතවත්ථුස්මිං ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු අජානන්තස්සා’’ති. නමරණාධිප්පායස්සාති මරණං අනිච්ඡන්තස්ස. යෙන හි උපක්කමෙන පරො මරති, තෙන උපක්කමෙන තස්මිං මාරිතෙපි නමරණාධිප්පායස්ස අනාපත්ති. වක්ඛති ච ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු නමරණාධිප්පායස්සා’’ති. උම්මත්තකාදයො පුබ්බෙ වුත්තනයා එව. ඉධ පන ආදිකම්මිකා අඤ්ඤමඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපිතභික්ඛූ, තෙසං අනාපත්ති. අවසෙසානං මරණවණ්ණසංවණ්ණනකාදීනං ආපත්තියෙවාති.

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමුට්ඨානාදීසු – ඉදං සික්ඛාපදං තිසමුට්ඨානං; කායචිත්තතො ච වාචාචිත්තතො ච කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති. කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනං. සචෙපි හි සිරිසයනං ආරූළ්හො රජ්ජසම්පත්තිසුඛං අනුභවන්තො රාජා ‘‘චොරො දෙව ආනීතො’’ති වුත්තෙ ‘‘ගච්ඡථ නං මාරෙථා’’ති හසමානොව භණති, දොමනස්සචිත්තෙනෙව භණතීති වෙදිතබ්බො. සුඛවොකිණ්ණත්තා පන අනුප්පබන්ධාභාවා ච දුජ්ජානමෙතං පුථුජ්ජනෙහීති.