මූලපඤ්ඤත්තිවණ්ණනා

55. ඉදානි ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’තිආදීනං අත්ථදස්සනත්ථං ‘‘මෙථුනධම්මො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මෙථුනධම්මො නාමාති ඉදං නිද්දිසිතබ්බස්ස මෙථුනධම්මස්ස උද්දෙසපදං. අසද්ධම්මොති අසතං නීචජනානං ධම්මො. ගාමධම්මොති ගාමවාසීනං සෙවනධම්මො. වසලධම්මොති වසලානං ධම්මො; කිලෙසවස්සනතො වා සයමෙව වසලො ධම්මොති වසලධම්මො. දුට්ඨුල්ලන්ති දුට්ඨුඤ්ච කිලෙසෙහි දුට්ඨත්තා, ථූලඤ්ච අනිපුණභාවතොති දුට්ඨුල්ලං. ඉතො පට්ඨාය ච තීසු පදෙසු ‘‘යො සො’’ති ඉදං පරිවත්තෙත්වා ‘‘යං ත’’න්ති කත්වා යොජෙතබ්බං – ‘‘යං තං දුට්ඨුල්ලං, යං තං ඔදකන්තිකං, යං තං රහස්ස’’න්ති. එත්ථ ච යස්මා තස්ස කම්මස්ස පරිවාරභූතං දස්සනම්පි ගහණම්පි ආමසනම්පි ඵුසනම්පි ඝට්ටනම්පි දුට්ඨුල්ලං, තස්මාපි තං කම්මං දුට්ඨුල්ලං. යං තං දුට්ඨුල්ලං සො මෙථුනධම්මො. උදකං අස්ස අන්තෙ සුද්ධත්ථං ආදීයතීති උදකන්තං, උදකන්තමෙව ඔදකන්තිකං; යං තං ඔදකන්තිකං, සො මෙථුනධම්මො. රහො පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ කත්තබ්බතාය රහස්සං. යං තං රහස්සං, සො මෙථුනධම්මොති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා.

ද්වයෙන ද්වයෙන සමාපජ්ජිතබ්බතො ද්වයංද්වයසමාපත්ති. තත්ථ යොජනා – ‘‘යා සා ද්වයංද්වයසමාපත්ති සො මෙථුනධම්මො නාමා’’ති. ඉධ පන තං සබ්බං එකජ්ඣං නිගමෙන්තො ආහ ‘‘එසො මෙථුනධම්මො නාමා’’ති. කිං කාරණා වුච්චති මෙථුනධම්මොති? උභින්නං රත්තානං සාරත්තානං අවස්සුතානං පරියුට්ඨිතානං උභින්නං සදිසානං ධම්මොති, තං කාරණා වුච්චති මෙථුනධම්මොති.

පටිසෙවති නාමාති ඉදං ‘‘පටිසෙවෙය්‍යා’’ති එත්ථ යෙනාකාරෙන පටිසෙවෙය්‍යාති වුච්චති, තස්සාකාරස්ස දස්සනත්ථං මාතිකාපදං. යො නිත්තෙන නිමිත්තන්තිආදීසු යො භික්ඛු ඉත්ථියා නිමිත්තෙන අත්තනො නිමිත්තං, ඉත්ථියා අඞ්ගජාතෙන අත්තනො අඞ්ගජාතං සබ්බන්තිමෙන පමාණෙන එකතිලබීජමත්තම්පි වාතෙන අසම්ඵුට්ඨෙ අල්ලොකාසෙ පවෙසෙති, එසො පටිසෙවති නාම; එත්තකෙන සීලභෙදං පාපුණාති, පාරාජිකො හොති.

එත්ථ ච ඉත්ථිනිමිත්තෙ චත්තාරි පස්සානි, වෙමජ්ඣඤ්චාති පඤ්ච ඨානානි ලබ්භන්ති. පුරිසනිමිත්තෙ චත්තාරි පස්සානි, මජ්ඣං, උපරිචාති ඡ. තස්මා ඉත්ථිනිමිත්තෙ හෙට්ඨා පවෙසෙන්තොපි පාරාජිකො හොති. උපරිතො පවෙසෙන්තොපි, උභොහි පස්සෙහි පවෙසෙන්තොපි චත්තාරි ඨානානි මුඤ්චිත්වා මජ්ඣෙන පවෙසෙන්තොපි පාරාජිකො හොති. පුරිසනිමිත්තං පන හෙට්ඨාභාගෙන ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි පාරාජිකො හොති. උපරිභාගෙන ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි, උභොහි පස්සෙහි ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි, මජ්ඣෙනෙව ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි සමඤ්ඡිතඞ්ගුලිං විය මජ්ඣිමපබ්බපිට්ඨියා සඞ්කොචෙත්වා උපරිභාගෙන ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි පාරාජිකො හොති. තත්ථ තුලාදණ්ඩසදිසං පවෙසෙන්තස්සාපි චත්තාරි පස්සානි, මජ්ඣඤ්චාති පඤ්ච ඨානානි; සඞ්කොචෙත්වා පවෙසෙන්තස්සාපි චත්තාරි පස්සානි, උපරිභාගමජ්ඣඤ්චාති පඤ්ච ඨානානි – එවං සබ්බානිපි පුරිසනිමිත්තෙ දස ඨානානි හොන්ති.

නිමිත්තෙ ජාතං අනට්ඨකායප්පසාදං චම්මඛීලං වා පිළකං වා පවෙසෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. නට්ඨකායප්පසාදං මතචම්මං වා සුක්ඛපිළකං වා පවෙසෙති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. මෙථුනස්සාදෙන ලොමං වා අඞ්ගුලි-අඞ්ගුට්ඨබීජාදීනි වා පවෙසෙන්තස්සාපි දුක්කටමෙව. අයඤ්ච මෙථුනකථා නාම යස්මා දුට්ඨුල්ලා කථා අසබ්භිකථා, තස්මා එතං වා අඤ්ඤං වා විනයෙ ඊදිසං ඨානං කථෙන්තෙන පටික්කූලමනසිකාරඤ්ච සමණසඤ්ඤඤ්ච හිරොත්තප්පඤ්ච පච්චුපට්ඨපෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධෙ ගාරවං උප්පාදෙත්වා අසමකාරුණිකස්ස ලොකනාථස්ස කරුණාගුණං ආවජ්ජෙත්වා කථෙතබ්බං. සො හි නාම භගවා සබ්බසො කාමෙහි විනිවත්තමානසොපි සත්තානුද්දයාය ලොකානුකම්පාය සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනත්ථාය ඊදිසං කථං කථෙසි. ‘‘අහො සත්ථු කරුණාගුණො’’ති එවං ලොකනාථස්ස කරුණාගුණං ආවජ්ජෙත්වා කථෙතබ්බං.

අපිච යදි භගවා සබ්බාකාරෙන ඊදිසං කථං න කථෙය්‍ය, කො ජානෙය්‍ය ‘‘එත්තකෙසු

ඨානෙසු පාරාජිකං, එත්තකෙසු ථුල්ලච්චයං, එත්තකෙසු දුක්කට’’න්ති. තස්මා සුණන්තෙනපි කථෙන්තෙනපි බීජකෙන මුඛං අපිධාය දන්තවිදංසකං හසමානෙන න නිසීදිතබ්බං. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙනාපි ඊදිසං කථිත’’න්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා ගබ්භිතෙන හිරොත්තප්පසම්පන්නෙන සත්ථුපටිභාගෙන හුත්වා කථෙතබ්බන්ති.

මූලපඤ්ඤත්තං නිට්ඨිතං.

අනුපඤ්ඤත්තිවාරෙ – අන්තමසොති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන. තිරච්ඡානගතායපීති පටිසන්ධිවසෙන තිරච්ඡානෙසු ගතායපි. පගෙව මනුස්සිත්ථියාති පඨමතරං මනුස්සජාතිකාය ඉත්ථියා. පාරාජිකවත්ථුභූතා එව චෙත්ථ තිරච්ඡානගතිත්ථී තිරච්ඡානගතාති ගහෙතබ්බා, න සබ්බා. තත්‍රායං පරිච්ඡෙදො –

අපදානං අහි මච්ඡා, ද්විපදානඤ්ච කුක්කුටී;

චතුප්පදානං මජ්ජාරී, වත්ථු පාරාජිකස්සිමාති.

තත්ථ අහිග්ගහණෙන සබ්බාපි අජගරගොනසාදිභෙදා දීඝජාති සඞ්ගහිතා. තස්මා දීඝජාතීසු යත්ථ තිණ්ණං මග්ගානං අඤ්ඤතරස්මිං සක්කා තිලඵලමත්තම්පි පවෙසෙතුං, සා පාරාජිකවත්ථු. අවසෙසා දුක්කටවත්ථූති වෙදිතබ්බා. මච්ඡග්ගහණෙන සබ්බාපි මච්ඡකච්ඡපමණ්ඩූකාදිභෙදා ඔදකජාති සඞ්ගහිතා. තත්‍රාපි දීඝජාතියං වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – පතඞ්ගමුඛමණ්ඩූකා නාම හොන්ති තෙසං මුඛසණ්ඨානං මහන්තං, ඡිද්දං අප්පකං, තත්ථ පවෙසනං නප්පහොති; මුඛසණ්ඨානං පන වණසඞ්ඛෙපං ගච්ඡති, තස්මා තං ථුල්ලච්චයවත්ථූති වෙදිතබ්බං. කුක්කුටිග්ගහණෙන සබ්බාපි කාකකපොතාදිභෙදා පක්ඛිජාති සඞ්ගහිතා. තත්‍රාපි වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච වෙදිතබ්බං. මජ්ජාරිග්ගහණෙන සබ්බාපි රුක්ඛසුනඛ-මුඞ්ගුස-ගොධාදිභෙදා චතුප්පදජාති සඞ්ගහිතා. තත්‍රාපි වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච වෙදිතබ්බං.

පාරාජිකොති පරාජිතො, පරාජයං ආපන්නො. අයඤ්හි පාරාජිකසද්දො සික්ඛාපදාපත්තිපුග්ගලෙසු වත්තති. තත්ථ ‘‘අට්ඨානමෙතං, ආනන්ද, අනවකාසො යං තථාගතො වජ්ජීනං වා වජ්ජිපුත්තකානං වා කාරණා සාවකානං පාරාජිකං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං සමූහනෙය්‍යා’’ති (පාරා. 43) එවං සික්ඛාපදෙ වත්තමානො වෙදිතබ්බො. ‘‘ආපත්තිං ත්වං, භික්ඛු, ආපන්නො පාරාජික’’න්ති (පාරා. 67) එවං ආපත්තියං. ‘‘න මයං පාරාජිකා, යො අවහටො සො පාරාජිකො’’ති (පාරා. 155) එවං පුග්ගලෙ වත්තමානො වෙදිතබ්බො. ‘‘පාරාජිකෙන ධම්මෙන අනුද්ධංසෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 384) පන ධම්මෙ වත්තතීති වදන්ති. යස්මා පන තත්ථ ධම්මොති කත්ථචි ආපත්ති, කත්ථචි සික්ඛාපදමෙව අධිප්පෙතං, තස්මා සො විසුං න වත්තබ්බො. තත්ථ සික්ඛාපදං යො තං අතික්කමති, තං පරාජෙති, තස්මා ‘‘පාරාජික’’න්ති වුච්චති. ආපත්ති පන යො නං අජ්ඣාපජ්ජති, තං පරාජෙති, තස්මා ‘‘පාරාජිකා’’ති වුච්චති. පුග්ගලො යස්මා පරාජිතො පරාජයමාපන්නො, තස්මා ‘‘පාරාජිකො’’ති වුච්චති. එතමෙව හි අත්ථං සන්ධාය පරිවාරෙපි –

‘‘පාරාජිකන්ති යං වුත්තං, තං සුණොහි යථාතථං;

චුතො පරද්ධො භට්ඨො ච, සද්ධම්මා හි නිරඞ්කතො;

සංවාසොපි තහිං නත්ථි, තෙනෙතං ඉති වුච්චතී’’ති වුත්තං. (පරි. 339);

අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ‘‘තං සික්ඛාපදං වීතික්කමන්තො ආපත්තිඤ්ච ආපන්නො පුග්ගලො චුතො හොතීති සබ්බං යොජෙතබ්බං. තෙන වුච්චතීති යෙන කාරණෙන අස්සමණො හොති අසක්‍යපුත්තියො පරිභට්ඨො ඡින්නො පරාජිතො සාසනතො, තෙන වුච්චති. කින්ති? ‘‘පාරාජිකො හොතී’’ති.

සහ වසන්ති එත්ථාති සංවාසො, තං දස්සෙතුං ‘‘සංවාසො නාමා’’ති වත්වා ‘‘එකකම්ම’’න්තිආදිමාහ. තත්‍රායං සද්ධිං යොජනාය වණ්ණනා – චතුබ්බිධම්පි සඞ්ඝකම්මං සීමාපරිච්ඡින්නෙහි පකතත්තෙහි භික්ඛූහි එකතො කත්තබ්බත්තා එකකම්මං නාම. තථා පඤ්චවිධොපි පාතිමොක්ඛුද්දෙසො එකතො උද්දිසිතබ්බත්තා එකුද්දෙසො නාම. පඤ්ඤත්තං පන සික්ඛාපදං සබ්බෙහිපි ලජ්ජීපුග්ගලෙහි සමං සික්ඛිතබ්බභාවතො සමසික්ඛතා නාම. එත්ථ යස්මා සබ්බෙපි ලජ්ජිනො එතෙසු කම්මාදීසු සහ වසන්ති, න එකොපි තතො බහිද්ධා සන්දිස්සති, තස්මා තානි සබ්බානිපි ගහෙත්වා ‘‘එසො සංවාසො නාමා’’ති ආහ. සො ච වුත්තප්පකාරො සංවාසො තෙන පුග්ගලෙන සද්ධිං නත්ථි, තෙන කාරණෙන සො පාරාජිකො පුග්ගලො අසංවාසොති වුච්චතීති.

56. එවං උද්දිට්ඨසික්ඛාපදං පදානුක්කමෙන විභජිත්වා ඉදානි යං තං ‘‘පටිසෙවෙය්‍යා’’ති එත්ථ යෙනාකාරෙන පටිසෙවෙය්‍යාති වුච්චති, තස්සාකාරස්ස දස්සනත්ථං ‘‘පටිසෙවති නාමා’’ති ඉදං මාතිකාපදං ඨපෙත්වා ‘‘නිමිත්තෙන නිමිත්තං අඞ්ගජාතෙන අඞ්ගජාත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ යස්මා න කෙවලං ඉත්ථියා එව නිමිත්තං පාරාජිකවත්ථු, න ච මනුස්සිත්ථියා එව, සුවණ්ණරජතාදිමයානඤ්ච ඉත්ථීනම්පි නිමිත්තං වත්ථුමෙව න හොති; තස්මා යං යං වත්ථු හොති, තං තං දස්සෙතුං ‘‘තිස්සො ඉත්ථියො’’තිආදිනා නයෙන යෙසං නිමිත්තානි වත්ථූනි හොන්ති, තෙ සත්තෙ වත්වා ‘‘මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ’’තිආදිනා නයෙන තානි වත්ථූනි ආහ.

තත්ථ තිස්සො ඉත්ථියො, තයො උභතොබ්‍යඤ්ජනකා, තයො පණ්ඩකා, තයො පුරිසාති පාරාජිකවත්ථූනං නිමිත්තානං නිස්සයා ද්වාදස සත්තා හොන්ති. තෙසු ඉත්ථිපුරිසා පාකටා එව. පණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකභෙදො පබ්බජ්ජාඛන්ධකවණ්ණනායං පාකටො භවිස්සති.

මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගෙ මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තස්සාති එත්ථ ච මනුස්සිත්ථියා තීසු මග්ගෙසූති අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං සබ්බත්ථ. සබ්බෙ එව චෙතෙ මනුස්සිත්ථියා තයො මග්ගා, අමනුස්සිත්ථියා තයො, තිරච්ඡානගතිත්ථියා තයොති නව; මනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකාදීනං නව; මනුස්සපණ්ඩකාදීනං ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ; තථා මනුස්සපුරිසාදීනන්ති සමතිංස මග්ගා හොන්ති. එතෙසු නිමිත්තසඞ්ඛාතෙසු යත්ථ කත්ථචි අත්තනො අඞ්ගජාතං තිලඵලමත්තම්පි පවෙසෙත්වා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවන්තො පාරාජිකං ආපජ්ජති.