සික්ඛාපච්චක්ඛානවිභඞ්ගවණ්ණනා

සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වාති සික්ඛඤ්ච අප්පටික්ඛිපිත්වා දුබ්බලභාවඤ්ච අප්පකාසෙත්වා. යස්මා ච දුබ්බල්‍යෙ ආවිකතෙපි සික්ඛා අප්පච්චක්ඛාතාව හොති, සික්ඛාය පන පච්චක්ඛාතාය දුබ්බල්‍යං ආවිකතමෙව හොති. තස්මා ‘‘දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති ඉමිනා පදෙන න කොචි විසෙසත්ථො ලබ්භති. යථා පන ‘‘දිරත්තතිරත්තං සහසෙය්‍යං කප්පෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ දිරත්තවචනෙන න කොචි විසෙසත්ථො ලබ්භති, කෙවලං ලොකවොහාරවසෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය මුඛාරූළ්හතාය එතං වුත්තං. එවමිදම්පි වොහාරවසෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය මුඛාරූළ්හතාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

යස්මා වා භගවා සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං ධම්මං දෙසෙති, තස්මා ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛායා’’ති ඉමිනා අත්ථං සම්පාදෙත්වා ‘‘දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති ඉමිනා බ්‍යඤ්ජනං සම්පාදෙති. පරිවාරකපදවිරහිතඤ්හි එකමෙව අත්ථපදං වුච්චමානං පරිවාරවිරහිතො රාජා විය, වත්ථාලඞ්කාරවිරහිතො විය ච පුරිසො න සොභති; පරිවාරකෙන පන අත්ථානුලොමෙන සහායපදෙන සද්ධිං තං සොභතීති.

යස්මා වා සික්ඛාපච්චක්ඛානස්ස එකච්චං දුබ්බල්‍යාවිකම්මං අත්ථො හොති, තස්මා තං සන්ධාය ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛායා’’තිපදස්ස අත්ථං විවරන්තො ‘‘දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති ආහ.

තත්ථ සියා යස්මා න සබ්බං දුබ්බල්‍යාවිකම්මං සික්ඛාපච්චක්ඛානං, තස්මා ‘‘දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති පඨමං වත්වා තස්ස අත්ථනියමනත්ථං ‘‘සික්ඛං අප්පච්චක්ඛායා’’ති වත්තබ්බන්ති, තඤ්ච න; කස්මා? අත්ථානුක්කමාභාවතො. ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති හි වුත්තත්තා යං සික්ඛං සමාපන්නො, තං අප්පච්චක්ඛායාති වුච්චමානො අනුක්කමෙනෙව අත්ථො වුත්තො හොති, න අඤ්ඤථා. තස්මා ඉදමෙව පඨමං වුත්තන්ති.

අපිච අනුපටිපාටියාපි එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කථං? ‘‘සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො’’ති එත්ථ යං සික්ඛං සමාපන්නො තං අප්පච්චක්ඛාය යඤ්ච සාජීවං සමාපන්නො තත්ථ දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වාති.

ඉදානි සික්ඛාපච්චක්ඛානදුබ්බල්‍යාවිකම්මානං විසෙසාවිසෙසං සික්ඛාපච්චක්ඛානලක්ඛණඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථි භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අත්ථි භික්ඛවෙතිආදීනි ද්වෙ මාතිකාපදානි; තානි විභජන්තො ‘‘කථඤ්ච භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා – කථන්ති කෙන ආකාරෙන. දුබ්බල්‍යාවිකම්මඤ්චාති දුබ්බල්‍යස්ස ආවිකම්මඤ්ච. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. උක්කණ්ඨිතොති අනභිරතියා ඉමස්මිං සාසනෙ කිච්ඡජීවිකප්පත්තො. අථ වා අජ්ජ යාමි, ස්වෙ යාමි, ඉතො යාමි, එත්ථ යාමීති උද්ධං කණ්ඨං කත්වා විහරමානො, වික්ඛිත්තො අනෙකග්ගොති වුත්තං හොති. අනභිරතොති සාසනෙ අභිරතිවිරහිතො.

සාමඤ්ඤා චවිතුකාමොති සමණභාවතො අපගන්තුකාමො. භික්ඛුභාවන්ති භික්ඛුභාවෙන. කරණත්ථෙ උපයොගවචනං. ‘‘කණ්ඨෙ ආසත්තෙන අට්ටීයෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 162) පන යථාලක්ඛණං කරණවචනෙනෙව වුත්තං. අට්ටීයමානොති අට්ටං පීළිතං දුක්ඛිතං විය අත්තානං ආචරමානො; තෙන වා භික්ඛුභාවෙන අට්ටො කරියමානො පීළියමානොති අත්ථො. හරායමානොති ලජ්ජමානො. ජිගුච්ඡමානොති අසුචිං විය තං ජිගුච්ඡන්තො. ගිහිභාවං පත්ථයමානොතිආදීනි උත්තානත්ථානියෙව. යංනූනාහං බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍යන්ති එත්ථ යංනූනාති පරිවිතක්කදස්සනෙ නිපාතො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සචාහං බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍යං, සාධු වත මෙ සියා’’ති. වදති විඤ්ඤාපෙතීති ඉමමත්ථං එතෙහි වා අඤ්ඤෙහි වා බ්‍යඤ්ජනෙහි වචීභෙදං කත්වා වදති චෙව, යස්ස ච වදති, තං විඤ්ඤාපෙති ජානාපෙති. එවම්පීති උපරිමත්ථසම්පිණ්ඩනත්තො පිකාරො. එවම්පි දුබ්බල්‍යාවිකම්මඤ්චෙව හොති සික්ඛා ච අප්පච්චක්ඛාතා, අඤ්ඤථාපි.

ඉදානි තං අඤ්ඤථාපි දුබ්බල්‍යාවිකම්මං සික්ඛාය ච අප්පච්චක්ඛානං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා පනා’’තිආදිමාහ. තං සබ්බං අත්ථතො උත්තානමෙව. පදතො පනෙත්ථ ආදිතො පට්ඨාය ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍යං, ධම්මං, සඞ්ඝං, සික්ඛං, විනයං, පාතිමොක්ඛං, උද්දෙසං, උපජ්ඣායං, ආචරියං, සද්ධිවිහාරිකං, අන්තෙවාසිකං, සමානුපජ්ඣායකං, සමානාචරියකං, සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්ති ඉමානි චුද්දස පදානි පච්චක්ඛානාකාරෙන වුත්තානි.

ගිහී අස්සන්තිආදීනි ‘‘ගිහී, උපාසකො, ආරාමිකො, සාමණෙරො, තිත්ථියො, තිත්ථියසාවකො, අස්සමණො, අසක්‍යපුත්තියො අස්ස’’න්ති ඉමානි අට්ඨ පදානි ‘‘අස්ස’’න්ති ඉමිනා භාවවිකප්පාකාරෙන වුත්තානි. එවං ‘‘යංනූනාහ’’න්ති ඉමිනා පටිසංයුත්තානි ද්වාවීසති පදානි.

46. යථා ච එතානි, එවං ‘‘යදි පනාහං, අපාහං, හන්දාහං, හොති මෙ’’ති ඉමෙසු එකමෙකෙන පටිසංයුත්තානි ද්වාවීසතීති සබ්බානෙව සතඤ්ච දස ච පදානි හොන්ති.

47. තතො පරං සරිතබ්බවත්ථුදස්සනනයෙන පවත්තානි ‘‘මාතරං සරාමී’’තිආදීනි සත්තරස පදානි. තත්ථ ඛෙත්තන්ති සාලිඛෙත්තාදිං. වත්ථුන්ති තිණපණ්ණසාකඵලාඵලසමුට්ඨානට්ඨානං. සිප්පන්ති කුම්භකාරපෙසකාරසිප්පාදිකං.

48. තතො පරං සකිඤ්චනසපලිබොධභාවදස්සනවසෙන පවත්තානි ‘‘මාතා මෙ අත්ථි, සා මයා පොසෙතබ්බා’’තිආදීනි නව පදානි.

49. තතො පරං සනිස්සයසප්පතිට්ඨභාවදස්සනවසෙන පවත්තානි ‘‘මාතා මෙ අත්ථි, සා මං පොසෙස්සතී’’තිආදීනි සොළස පදානි.

50. තතො පරං එකභත්තඑකසෙය්‍යබ්‍රහ්මචරියානං දුක්කරභාවදස්සනවසෙන පවත්තානි ‘‘දුක්කර’’න්තිආදීනි අට්ඨ පදානි.

තත්ථ දුක්කරන්ති එකභත්තාදීනං කරණෙ දුක්කරතං දස්සෙති. න සුකරන්ති සුකරභාවං පටික්ඛිපති. එවං දුච්චරං න සුචරන්ති එත්ථ. න උස්සහාමීති තත්ථ උස්සාහාභාවං අසක්කුණෙය්‍යතං දස්සෙති. න විසහාමීති අසය්හතං දස්සෙති. න රමාමීති රතියා අභාවං දස්සෙති. නාභිරමාමීති අභිරතියා අභාවං දස්සෙති. එවං ඉමානි ච පඤ්ඤාස, පුරිමානි ච දසුත්තරසතන්ති සට්ඨිසතං පදානි දුබ්බල්‍යාවිකම්මවාරෙ වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

51. සික්ඛාපච්චක්ඛානවාරෙපි ‘‘කථඤ්ච භික්ඛවෙ’’ති ආදි සබ්බං අත්ථතො උත්තානමෙව. පදතො පනෙත්ථාපි ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමි, ධම්මං, සඞ්ඝං, සික්ඛං, විනයං, පාතිමොක්ඛං, උද්දෙසං, උපජ්ඣායං, ආචරියං, සද්ධිවිහාරිකං, අන්තෙවාසිකං, සමානුපජ්ඣායකං, සමානාචරියකං, සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛාමී’’ති ඉමානි චුද්දස පදානි සික්ඛාපච්චක්ඛානවචනසම්බන්ධෙන පවත්තානි. සබ්බපදෙසු ච ‘‘වදති විඤ්ඤාපෙතී’’ති වචනස්ස අයමත්ථො – වචීභෙදං කත්වා වදති, යස්ස ච වදති තං තෙනෙව වචීභෙදෙන ‘‘අයං සාසනං ජහිතුකාමො සාසනතො මුච්චිතුකාමො භික්ඛුභාවං චජිතුකාමො ඉමං වාක්‍යභෙදං කරොතී’’ති විඤ්ඤාපෙති සාවෙති ජානාපෙති.

සචෙ පනායං ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති වත්තුකාමො පදපච්චාභට්ඨං කත්වා ‘‘පච්චක්ඛාමි බුද්ධ’’න්ති වා වදෙය්‍ය. මිලක්ඛභාසාසු වා අඤ්ඤතරභාසාය තමත්ථං වදෙය්‍ය. ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති වත්තුකාමො උප්පටිපාටියා ‘‘ධම්මං පච්චක්ඛාමී’’ති වා ‘‘සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛාමී’’ති වා වදෙය්‍ය, සෙය්‍යථාපි උත්තරිමනුස්සධම්මවිභඞ්ගෙ ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජාමී’’ති වත්තුකාමො ‘‘දුතියං ඣාන’’න්ති වදති, සචෙ යස්ස වදති සො ‘‘අයං භික්ඛුභාවං චජිතුකාමො එතමත්ථං වදතී’’ති එත්තකමත්තම්පි ජානාති, විරද්ධං නාම නත්ථි; ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණං, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. සක්කත්තා වා බ්‍රහ්මත්තා වා චුතසත්තො විය චුතොව හොති සාසනා.

සචෙ පන ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛි’’න්ති වා, ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛිස්සාමී’’ති වා, ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්ති වාති අතීතානාගතපරිකප්පවචනෙහි වදති, දූතං වා පහිණාති, සාසනං වා පෙසෙති, අක්ඛරං වා ඡින්දති, හත්ථමුද්දාය වා තමත්ථං ආරොචෙති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනං පන හත්ථමුද්දායපි සීසං එති. සික්ඛාපච්චක්ඛානං මනුස්සජාතිකසත්තස්ස සන්තිකෙ චිත්තසම්පයුත්තං වචීභෙදං කරොන්තස්සෙව සීසං එති. වචීභෙදං කත්වා විඤ්ඤාපෙන්තොපි ච යදි ‘‘අයමෙව ජානාතූ’’ති එකං නියමෙත්වා ආරොචෙති, තඤ්ච සොයෙව ජානාති, පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. අථ සො න ජානාති, අඤ්ඤො සමීපෙ ඨිතො ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. අථ ද්වින්නං ඨිතට්ඨානෙ ද්වින්නම්පි නියමෙත්වා ‘‘එතෙසං ආරොචෙමී’’ති වදති, තෙසු එකස්මිං ජානන්තෙපි ද්වීසු ජානන්තෙසුපි පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. එවං සම්බහුලෙසුපි වෙදිතබ්බං.

සචෙ පන අනභිරතියා පීළිතො සභාගෙ භික්ඛූ පරිසඞ්කමානො ‘‘යො කොචි ජානාතූ’’ති උච්චසද්දං කරොන්තො ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති වදති, තඤ්ච අවිදූරෙ ඨිතො නවකම්මිකො වා අඤ්ඤො වා සමයඤ්ඤූ පුරිසො සුත්වා ‘‘උක්කණ්ඨිතො අයං සමණො ගිහිභාවං පත්ථෙති, සාසනතො චුතො’’ති ජානාති, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පන අපුබ්බං අචරිමං දුජ්ජානං, සචෙ ආවජ්ජනසමයෙ ජානාති; යථා පකතියා ලොකෙ මනුස්සා වචනං සුත්වා ජානන්ති, පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. අථ අපරභාගෙ ‘‘කිං ඉමිනා වුත්ත’’න්ති කඞ්ඛන්තො චිරෙන ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. ඉදඤ්හි සික්ඛාපච්චක්ඛානඤ්ච උපරි අභූතාරොචනදුට්ඨුල්ලවාචා-අත්තකාමදුට්ඨදොසභූතා-රොචනසික්ඛාපදානි ච එකපරිච්ඡෙදානි. ආවජ්ජනසමයෙ ඤාතෙ එව සීසං එන්ති, ‘‘කිං අයං භණතී’’ති කඞ්ඛතා චිරෙන ඤාතෙ සීසං න එන්ති. යථා චායං ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති පදෙ විනිච්ඡයෙ වුත්තො; එවං සබ්බපදෙසු වෙදිතබ්බො.

යස්මා ච යදා සික්ඛා පච්චක්ඛාතා හොති, තදා ‘‘යංනූනාහං බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්තිආදීනි අවදතාපි දුබ්බල්‍යං ආවිකතමෙව හොති; තස්මා සබ්බෙසං පදානං අවසානෙ වුත්තං – ‘‘එවම්පි, භික්ඛවෙ, දුබ්බල්‍යාවිකම්මඤ්චෙව හොති සික්ඛා ච පච්චක්ඛාතා’’ති.

තතො පරං ගිහීති මං ධාරෙහීති එත්ථ සචෙපි ‘‘ගිහී භවිස්සාමී’’ති වා ‘‘ගිහී හොමී’’ති වා ‘‘ගිහී ජාතොම්හී’’ති වා ‘‘ගිහිම්හී’’ති වා වදති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. සචෙ පන ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය ගිහීති මං ධාරෙහී’’ති වා ‘‘ජානාහී’’ති වා ‘‘සඤ්ජානාහී’’ති වා ‘‘මනසි කරොහී’’ති වා වදති, අරියකෙන වා වදති මිලක්ඛකෙන වා; එවමෙතස්මිං අත්ථෙ වුත්තෙ යස්ස වදති, සචෙ සො ජානාති, පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. එස නයො සෙසෙසුපි ‘‘උපාසකො’’තිආදීසු සත්තසු පදෙසු. එවං ඉමානි ච අට්ඨ, පුරිමානි ච චුද්දසාති ද්වාවීසති පදානි හොන්ති.

52. ඉතො පරං පුරිමානෙව චුද්දස පදානි ‘‘අලං මෙ, කින්නු මෙ, න මමත්ථො, සුමුත්තාහ’’න්ති ඉමෙහි චතූහි යොජෙත්වා වුත්තානි ඡප්පඤ්ඤාස හොන්ති. තත්ථ අලන්ති හොතු, පරියත්තන්ති අත්ථො. කිංනු මෙති කිං මය්හං කිච්චං, කිං කරණීයං, කිං සාධෙතබ්බන්ති අත්ථො. න මමත්ථොති නත්ථි මම අත්ථො. සුමුත්තාහන්ති සුමුත්තො අහං. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව. එවං ඉමානි ච ඡප්පඤ්ඤාස පුරිමානි ච ද්වාවීසතීති අට්ඨසත්තති පදානි සරූපෙනෙව වුත්තානි.

53. යස්මා පන තෙසං වෙවචනෙහිපි සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, තස්මා ‘‘යානි වා පනඤ්ඤානිපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ යානි වා පනඤ්ඤානිපීති පාළියං ‘‘බුද්ධ’’න්තිආදීනි ආගතපදානි ඨපෙත්වා යානි අඤ්ඤානි අත්ථි. බුද්ධවෙවචනානි වාති බුද්ධස්ස වා පරියායනාමානි…පෙ… අසක්‍යපුත්තියස්ස වා. තත්ථ වණ්ණපට්ඨානෙ ආගතං නාමසහස්සං උපාලිගාථාසු (ම. නි. 2.76) නාමසතං අඤ්ඤානි ච ගුණතො ලබ්භමානානි නාමානි ‘‘බුද්ධවෙවචනානී’’ති වෙදිතබ්බානි. සබ්බානිපි ධම්මස්ස නාමානි ධම්මවෙවචනානීති වෙදිතබ්බානි. එස නයො සබ්බත්ථ.

අයං පනෙත්ථ යොජනා – බුද්ධං පච්චක්ඛාමීති න වෙවවචනෙන පච්චක්ඛානං යථාරුතමෙව. ‘‘සම්මාසම්බුද්ධං පච්චක්ඛාමි, අනන්තබුද්ධිං, අනොමබුද්ධිං, බොධිපඤ්ඤාණං, ධීරං, විගතමොහං, පභින්නඛීලං, විජිතවිජයං පච්චක්ඛාමී’’ති එවමාදිබුද්ධවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං.

ධම්මං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං, යථාරුතමෙව. ‘‘ස්වාක්ඛාතං ධම්මං පච්චක්ඛාමි, සන්දිට්ඨිකං, අකාලිකං, එහිපස්සිකං, ඔපනෙය්‍යිකං, පච්චත්තං වෙදිතබ්බං විඤ්ඤූහි ධම්මං පච්චක්ඛාමි. අසඞ්ඛතං ධම්මං පච්චක්ඛාමි; විරාගං, නිරොධං, අමතං ධම්මං පච්චක්ඛාමි, දීඝනිකායං පච්චක්ඛාමි, බ්‍රහ්මජාලං මජ්ඣිමනිකායං, මූලපරියායං, සංයුත්තනිකායං, ඔඝතරණං, අඞ්ගුත්තරනිකායං, චිත්තපරියාදානං, ඛුද්දකනිකායං, ජාතකං, අභිධම්මං, කුසලං ධම්මං, අකුසලං ධම්මං, අබ්‍යාකතං ධම්මං, සතිපට්ඨානං, සම්මප්පධානං, ඉද්ධිපාදං, ඉන්ද්‍රියං, බලං, බොජ්ඣඞ්ගං, මග්ගං, ඵලං, නිබ්බානං පච්චක්ඛාමී’’ති චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සෙසු එකධම්මක්ඛන්ධස්සපි නාමං ධම්මවෙවචනමෙව. එවං ධම්මවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

සඞ්ඝං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘සුප්පටිපන්නං සඞ්ඝං පච්චක්ඛාමි, උජුප්පටිපන්නං, ඤායප්පටිපන්නං, සාමීචිප්පටිපන්නං සඞ්ඝං, චතුපුරිසයුගං සඞ්ඝං, අට්ඨපුරිසපුග්ගලං සඞ්ඝං, ආහුනෙය්‍යං සඞ්ඝං, පාහුනෙය්‍යං, දක්ඛිණෙය්‍යං, අඤ්ජලිකරණීයං, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං සඞ්ඝං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සඞ්ඝවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

සික්ඛං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘භික්ඛුසික්ඛං පච්චක්ඛාමි, භික්ඛුනීසික්ඛං, අධිසීලසික්ඛං, අධිචිත්තසික්ඛං, අධිපඤ්ඤාසික්ඛං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සික්ඛාවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

විනයං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘භික්ඛුවිනයං පච්චක්ඛාමි, භික්ඛුනීවිනයං, පඨමං පාරාජිකං, දුතියං තතියං චතුත්ථං පාරාජිකං, සඞ්ඝාදිසෙසං, ථුල්ලච්චයං, පාචිත්තියං, පාටිදෙසනීයං, දුක්කටං, දුබ්භාසිතං පච්චක්ඛාමී’’ති එවමාදිවිනයවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

පාතිමොක්ඛං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘භික්ඛුපාතිමොක්ඛං භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං පාතිමොක්ඛවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

උද්දෙසං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘භික්ඛුපාතිමොක්ඛුද්දෙසං, භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛුද්දෙසං, පඨමං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං, දුතියං තතියං චතුත්ථං පඤ්චමං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං, සම්මාසම්බුද්ධුද්දෙසං, අනන්තබුද්ධිඋද්දෙසං, අනොමබුද්ධිඋද්දෙසං, බොධිපඤ්ඤාණුද්දෙසං, ධීරුද්දෙසං, විගතමොහුද්දෙසං, පභින්නඛීලුද්දෙසං, විජිතවිජයුද්දෙසං පච්චක්ඛාමී’’ති එවමාදිඋද්දෙසවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

උපජ්ඣායං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යො මං පබ්බාජෙසි, යො මං උපසම්පාදෙසි, යස්ස මූලෙනාහං පබ්බජිතො, යස්ස මූලෙනාහං උපසම්පන්නො, යස්සමූලිකා මය්හං පබ්බජ්ජා, යස්සමූලිකා මය්හං උපසම්පදා තාහං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං උපජ්ඣායවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

ආචරියං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යො මං පබ්බාජෙසි, යො මං අනුස්සාවෙසි, යාහං නිස්සාය වසාමි, යාහං උද්දිසාපෙමි, යාහං පරිපුච්ඡාමි, යො මං උද්දිසති, යො මං පරිපුච්ඡාපෙති තාහං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං ආචරියවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

සද්ධිවිහාරිකං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යාහං පබ්බාජෙසිං, යාහං උපසම්පාදෙසිං, මය්හං මූලෙන යො පබ්බජිතො, මය්හං මූලෙන යො උපසම්පන්නො, මය්හංමූලිකා යස්ස පබ්බජ්ජා, මය්හං මූලිකා යස්ස උපසම්පදා තාහං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සද්ධිවිහාරිකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

අන්තෙවාසිකංපච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යාහං පබ්බාජෙසිං, යාහං අනුස්සාවෙසිං, යො මං නිස්සාය වසති, යො මං උද්දිසාපෙති, යො මං පරිපුච්ඡති, යස්සාහං උද්දිසාමි, යාහං පරිපුච්ඡාපෙමි තං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං අන්තෙවාසිකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

සමානුපජ්ඣායකං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘මය්හං උපජ්ඣායො යං පබ්බාජෙසි, යං උපසම්පාදෙසි, යො තස්ස මූලෙන පබ්බජිතො, යො තස්ස මූලෙන උපසම්පන්නො, යස්ස තම්මූලිකා පබ්බජ්ජා, යස්ස තම්මූලිකා උපසම්පදා තං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සමානුපජ්ඣායකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

සමානාචරියකං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘මය්හං ආචරියො යං පබ්බාජෙසි, යං අනුස්සාවෙසි, යො තං නිස්සාය වසති, යො තං උද්දිසාපෙති පරිපුච්ඡති, යස්ස මෙ ආචරියො උද්දිසති, යං පරිපුච්ඡාපෙති තං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සමානාචරියකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛාමීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘යෙනාහං සද්ධිං අධිසීලං සික්ඛාමි, අධිචිත්තං අධිපඤ්ඤං සික්ඛාමි තං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං සබ්‍රහ්මචාරිවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

ගිහීති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘ආගාරිකොති මං ධාරෙහි, කස්සකො, වාණිජො, ගොරක්ඛො, ඔකල්ලකො, මොළිබද්ධො, කාමගුණිකොති මං ධාරෙහී’’ති එවං ගිහිවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

උපාසකොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘ද්වෙවාචිකො උපාසකොති මං ධාරෙහි, තෙවාචිකො උපාසකො, බුද්ධං සරණගමනිකො, ධම්මං සඞ්ඝං සරණගමනිකො, පඤ්චසික්ඛාපදිකො දසසික්ඛාපදිකො උපාසකොති මං ධාරෙහී’’ති එවං උපාසකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

ආරාමිකොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘කප්පියකාරකොති මං ධාරෙහි, වෙය්‍යාවච්චකරො, අප්පහරිතකාරකො, යාගුභාජකො, ඵලභාජකො, ඛජ්ජකභාජකොති මං ධාරෙහී’’ති එවං ආරාමිකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

සාමණෙරොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘කුමාරකොති මං ධාරෙහි, චෙල්ලකො, චෙටකො, මොළිගල්ලො, සමණුද්දෙසො’ති මං ධාරෙහී’’ති එවං සාමණෙරවෙචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

තිත්ථියොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘නිගණ්ඨොති මං ධාරෙහි, ආජීවකො, තාපසො, පරිබ්බාජකො, පණ්ඩරඞ්ගොති මං ධාරෙහී’’ති එවං තිත්ථියවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

තිත්ථියසාවකොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘නිගණ්ඨසාවකොති මං ධාරෙහි’’ ආජීවක තාපස පරිබ්බාජක පණ්ඩරඞ්ගසාවකොති මං ධාරෙහීති එවං තිත්ථියසාවකවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

අස්සමණොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘දුස්සීලොති මං ධාරෙහි, පාපධම්මො, අසුචිසඞ්කස්සරසමාචාරො, පටිච්ඡන්නකම්මන්තො, අස්සමණො සමණපටිඤ්ඤො, අබ්‍රහ්මචාරී බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො, අන්තොපූති, අවස්සුතො, කසම්බුජාතො, කොණ්ඨො’ති මං ධාරෙහී’’ති එවං අස්සමණවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

අසක්‍යපුත්තියොති මං ධාරෙහීති න වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං. ‘‘න සම්මාසම්බුද්ධපුත්තොති මං ධාරෙහි, න අනන්තබුද්ධිපුත්තො, න අනොමබුද්ධිපුත්තො, න බොධිපඤ්ඤාණපුත්තො, න ධීරපුත්තො, න විගතමොහපුත්තො, න පභින්නඛීලපුත්තො, න විජිතවිජයපුත්තොති මං ධාරෙහී’’ති එවමාදිඅසක්‍යපුත්තියවෙවචනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති.

තෙහි ආකාරෙහි තෙහි ලිඞ්ගෙහි තෙහි නිමිත්තෙහීති තෙහි ‘‘බුද්ධවෙවචනානි වා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තෙහි බුද්ධාදීනං වෙවචනෙහි. වෙවචනානි හි සික්ඛාපච්චක්ඛානස්ස කාරණත්තා ආකාරානි, බුද්ධාදීනං සණ්ඨානදීපනත්තා සික්ඛාපච්චක්ඛානසණ්ඨානත්තා එව වා ලිඞ්ගානි, සික්ඛාපච්චක්ඛානස්ස සඤ්ජානනහෙතුතො මනුස්සානං තිලකාදීනි විය නිමිත්තානීති වුච්චන්ති. එවං ඛො භික්ඛවෙති ඉතො පරං අඤ්ඤස්ස සික්ඛාපච්චක්ඛානකාරණස්ස අභාවතො නියමෙන්තො ආහ. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො, එවමෙව දුබ්බල්‍යාවිකම්මඤ්චෙව හොති සික්ඛාපච්චක්ඛානඤ්ච, න ඉතො පරං කාරණමත්ථීති.

54. එවං සික්ඛාපච්චක්ඛානලක්ඛණං දස්සෙත්වා අප්පච්චක්ඛානෙ අසම්මොහත්ථං තස්සෙව ච සික්ඛාපච්චක්ඛානලක්ඛණස්ස පුග්ගලාදිවසෙන විපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අප්පච්චක්ඛාතා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යෙහි ආකාරෙහීතිආදි වුත්තනයමෙව. උම්මත්තකොති යක්ඛුම්මත්තකො වා පිත්තුම්මත්තකො වා යො කොචි විපරීතසඤ්ඤො, සො සචෙ පච්චක්ඛාති, අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා. උම්මත්තකස්සාති තාදිසස්සෙව උම්මත්තකස්ස; තාදිසස්ස හි සන්තිකෙ සචෙ පකතත්තො සික්ඛං පච්චක්ඛාති, උම්මත්තකො න ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. ඛිත්තචිත්තොති යක්ඛුම්මත්තකො වුච්චති. පුරිමපදෙ පන උම්මත්තකසාමඤ්ඤෙන වුත්තං ‘‘යක්ඛුම්මත්තකො වා පිත්තුම්මත්තකො වා’’ති. උභින්නම්පි විසෙසො අනාපත්තිවාරෙ ආවි භවිස්සති. එවං ඛිත්තචිත්තො සික්ඛං පච්චක්ඛාති, අප්පච්චක්ඛාතාව හොති. තස්ස සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතාපි තම්හි අජානන්තෙ අප්පච්චක්ඛාතාව හොති.

වෙදනාට්ටොති බලවතියා දුක්ඛවෙදනාය ඵුට්ඨො මුච්ඡාපරෙතො; තෙන විලපන්තෙන පච්චක්ඛාතාපි අප්පච්චක්ඛාතාව හොති. තස්ස සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතාපි තම්හි අජානන්තෙ අප්පච්චක්ඛාතා හොති.

දෙවතාය සන්තිකෙති භුම්මදෙවතං ආදිං කත්වා යාව අකනිට්ඨදෙවතාය සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතාපි අප්පච්චක්ඛාතාව හොති. තිරච්ඡානගතස්සාති නාගමාණවකස්ස වා සුපණ්ණමාණවකස්ස වා කින්නර-හත්ථි-මක්කටාදීනං වා යස්ස කස්සචි සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතාපි අප්පච්චක්ඛාතාව හොති. තත්‍ර උම්මත්තකාදීනං සන්තිකෙ අජානනභාවෙන අප්පච්චක්ඛාතාති ආහ. දෙවතාය සන්තිකෙ අතිඛිප්පං ජානනභාවෙන. දෙවතා නාම මහාපඤ්ඤා තිහෙතුකපටිසන්ධිකා අතිඛිප්පං ජානන්ති, චිත්තඤ්ච නාමෙතං ලහුපරිවත්තං. තස්මා චිත්තලහුකස්ස පුග්ගලස්ස චිත්තවසෙනෙව ‘‘මා අතිඛිප්පං විනාසො අහොසී’’ති දෙවතාය සන්තිකෙ සික්ඛාපච්චක්ඛානං පටික්ඛිපි.

මනුස්සෙසු පන නියමො නත්ථි. යස්ස කස්සචි සභාගස්ස වා විසභාගස්ස වා ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා විඤ්ඤුස්ස සන්තිකෙ පච්චක්ඛාතා පච්චක්ඛාතාව හොති. සචෙ පන සො න ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතාව හොතීති එතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අරියකෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අරියකං නාම අරියවොහාරො, මාගධභාසා. මිලක්ඛකං නාම යො කොචි අනරියකො අන්ධදමිළාදි. සො ච න පටිවිජානාතීති භාසන්තරෙ වා අනභිඤ්ඤතාය, බුද්ධසමයෙ වා අකොවිදතාය ‘‘ඉදං නාම අත්ථං එස භණතී’’ති නප්පටිවිජානාති. දවායාති සහසා අඤ්ඤං භණිතුකාමො සහසා ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’ති භණති. රවායාති රවාභඤ්ඤෙන, ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං භණන්තො. පුරිමෙන කො විසෙසොති චෙ? පුරිමං පණ්ඩිතස්සාපි සහසාවසෙන අඤ්ඤභණනං. ඉදං පන මන්දත්තා මොමූහත්තා අපකතඤ්ඤුත්තා පක්ඛලන්තස්ස ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤභණනං.

අසාවෙතුකාමො සාවෙතීති ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පාළිං වාචෙති පරිපුච්ඡති උග්ගණ්හාති සජ්ඣායං කරොති වණ්ණෙති, අයං වුච්චති ‘‘අසාවෙතුකාමො සාවෙතී’’ති. සාවෙතුකාමො න සාවෙතීති දුබ්බලභාවං ආවිකත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛන්තො වචීභෙදං න කරොති, අයං වුච්චති ‘‘සාවෙතුකාමො න සාවෙතී’’ති. අවිඤ්ඤුස්ස සාවෙතීති මහල්ලකස්ස වා පොත්ථකරූපසදිසස්ස, ගරුමෙධස්ස වා සමයෙ අකොවිදස්ස, ගාමදාරකානං වා අවිඤ්ඤුතං පත්තානං සාවෙති. විඤ්ඤුස්ස න සාවෙතීති පණ්ඩිතස්ස ඤාතුං සමත්ථස්ස න සාවෙති. සබ්බසො වා පනාති ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’තිආදීසු යෙන යෙන පරියායෙන සික්ඛා පච්චක්ඛාතා හොති, තතො එකම්පි වචීභෙදං කත්වා න සාවෙති. එවං ඛොති අප්පච්චක්ඛානලක්ඛණං නියමෙති. අයං හෙත්ථ අත්ථො – ‘‘එවමෙව සික්ඛා අප්පච්චක්ඛාතා හොති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’ති.

සික්ඛාපච්චක්ඛානවිභඞ්ගං නිට්ඨිතං.