විනීතවත්ථුවණ්ණනා

මක්කටී වජ්ජිපුත්තා ච…පෙ… වුඩ්ඪපබ්බජිතො මිගොති ඉදං කිං? ඉමා විනීතවත්ථූනං භගවතා සයං විනිච්ඡිතානං තෙසං තෙසං වත්ථූනං උද්දානගාථා නාම. තානි වත්ථූනි ‘‘සුඛං විනයධරා උග්ගණ්හිස්සන්තී’’ති ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි ඨපිතානි. වත්ථුගාථා පන ධරමානෙයෙව භගවති උපාලිත්ථෙරෙන ඨපිතා ‘‘ඉමිනා ලක්ඛණෙන ආයතිං විනයධරා විනයං විනිච්ඡිනිස්සන්තී’’ති. තස්මා එත්ථ වුත්තලක්ඛණං සාධුකං සල්ලක්ඛෙත්වා පඨමසික්ඛාපදං විනිච්ඡිනිතබ්බං. දුතියාදීනඤ්ච විනීතවත්ථූසු වුත්තලක්ඛණෙන දුතියාදීනි. විනීතවත්ථූනි හි සිප්පිකානං පටිච්ඡන්නකරූපානි විය විනයධරානං පටිච්ඡන්නකවත්ථූනි හොන්තීති.

67. තත්ථ පුරිමානි ද්වෙ වත්ථූනි අනුපඤ්ඤත්තියංයෙව වුත්තත්ථානි. තතියෙ වත්ථුම්හි ගිහිලිඞ්ගෙනාති ගිහිවෙසෙන ඔදාතවත්ථො හුත්වා. චතුත්ථෙ නත්ථි කිඤ්චි වත්තබ්බං. තතො පරෙසු සත්තසු වත්ථූසු කුසචීරන්ති කුසෙ ගන්ථෙත්වා කතචීරං. වාකචීරං නාම තාපසානං වක්කලං. ඵලකචීරං නාම ඵලකසණ්ඨානානි ඵලකානි සිබ්බිත්වා කතචීරං. කෙසකම්බලොති කෙසෙහි තන්තෙ වායිත්වා කතකම්බලො. වාලකම්බලොති චමරවාලෙහි වායිත්වා කතකම්බලො. උලූකපක්ඛිකන්ති උලූකසකුණස්ස පක්ඛෙහි කතනිවාසනං. අජිනක්ඛිපන්ති සලොමං සඛුරං අජිනමිගචම්මං. ද්වාදසමෙ වත්ථුම්හි සාරත්තොති කායසංසග්ගරාගෙන සාරත්තො; තං රාගං ඤත්වා භගවා ‘‘ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති ආහ.

68. තෙරසමෙ වත්ථුම්හි උප්පලවණ්ණාති සා ථෙරී සාවත්ථියං සෙට්ඨිධීතා සතසහස්සකප්පෙ අභිනීහාරසම්පන්නා. තස්සා පකතියාපි අතිදස්සනීයා නීලුප්පලවණ්ණා කායච්ඡවි, අබ්භන්තරෙ පන කිලෙසසන්තාපස්ස අභාවෙන අතිවිය විරොචති. සා තායෙව වණ්ණපොක්ඛරතාය ‘‘උප්පලවණ්ණා’’ති නාමං ලභි. පටිබද්ධචිත්තොති ගිහිකාලතො පට්ඨාය රත්තචිත්තො; සො කිර තස්සා ඤාතිදාරකො හොති. අථ ඛොති අනන්තරත්ථෙ නිපාතො; මඤ්චකෙ නිසින්නානන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. දිවා බාහිරතො ආගන්ත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නානඤ්හි පඨමං අන්ධකාරං හොති. සො යාවස්සා තං අන්ධකාරං න නස්සති, තාවදෙව එවමකාසීති අත්ථො. දූසෙසීති පධංසෙසි. ථෙරී පන අනවජ්ජා අත්තනො සමණසඤ්ඤං පච්චුපට්ඨපෙත්වා අසාදියන්තී නිසීදි අසද්ධම්මාධිප්පායෙන පරාමට්ඨා අග්ගික්ඛන්ධ-සිලාථම්භ-ඛදිරසාරඛාණුකා විය. සොපි අත්තනො මනොරථං පූරෙත්වා ගතො. තස්සා ථෙරියා දස්සනපථං විජහන්තස්සෙව අයං මහාපථවී සිනෙරුපබ්බතං ධාරෙතුං සමත්ථාපි තං පාපපුරිසං බ්‍යාමමත්තකළෙවරං ධාරෙතුං අසක්කොන්තී විය භිජ්ජිත්වා විවරමදාසි. සො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව අවීචිජාලානං ඉන්ධනභාවං අගමාසි. භගවා තං සුත්වා ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, අසාදියන්තියා’’ති වත්වා ථෙරිං සන්ධාය ධම්මපදෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

‘‘වාරි පොක්ඛරපත්තෙව, ආරග්ගෙරිව සාසපො;

යො න ලිම්පති කාමෙසු, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 401);

69. චුද්දසමෙ වත්ථුම්හි ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභූතන්ති රත්තිභාගෙ නිද්දං ඔක්කන්තස්ස පුරිසසණ්ඨානං මස්සුදාඨිකාදි සබ්බං අන්තරහිතං ඉත්ථිසණ්ඨානං උප්පන්නං. තමෙව උපජ්ඣං තමෙව උපසම්පදන්ති පුබ්බෙ ගහිතඋපජ්ඣායමෙව පුබ්බෙ කතඋපසම්පදමෙව අනුජානාමි. පුන උපජ්ඣා න ගහෙතබ්බා; උපසම්පදා න කාතබ්බාති අත්ථො. තානියෙව වස්සානීති භික්ඛුඋපසම්පදතො පභුති යාව වස්සගණනා, තංයෙව වස්සගණනං අනුජානාමි. න ඉතො පට්ඨාය වස්සගණනා කාතබ්බාති අත්ථො. භික්ඛුනීහි සඞ්ගමිතුන්ති භික්ඛුනීහි සද්ධිං සඞ්ගමිතුං සඞ්ගන්තුං සමඞ්ගී භවිතුං අනුජානාමීති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – අප්පතිරූපං දානිස්සා භික්ඛූනං මජ්ඣෙ වසිතුං, භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා භික්ඛුනීහි සද්ධිං වසතූති. යා ආපත්තියො භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි සාධාරණාති යා දෙසනාගාමිනියො වා වුට්ඨානගාමිනියො වා ආපත්තියො භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි සද්ධිං සාධාරණා. තා ආපත්තියො භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ වුට්ඨාතුන්ති තා සබ්බාපි භික්ඛුනීහි කාතබ්බං විනයකම්මං කත්වා භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ වුට්ඨාතුං අනුජානාමීති අත්ථො. තාහි ආපත්තීහි අනාපත්තීති යා පන භික්ඛූනං භික්ඛුනීහි අසාධාරණා සුක්කවිස්සට්ඨි-ආදිකා ආපත්තියො, තාහි අනාපත්ති. ලිඞ්ගපරිවත්තනෙන තා ආපත්තියො වුට්ඨිතාව හොන්ති. පුන පකතිලිඞ්ගෙ උප්පන්නෙපි තාහි ආපත්තීහි තස්ස අනාපත්තියෙවාති අයං තාවෙත්ථ පාළිවිනිච්ඡයො.

අයං පන පාළිමුත්තො ඔක්කන්තිකවිනිච්ඡයො – ඉමෙසු තාව ද්වීසු ලිඞ්ගෙසු පුරිසලිඞ්ගං උත්තමං, ඉත්ථිලිඞ්ගං හීනං; තස්මා පුරිසලිඞ්ගං බලවඅකුසලෙන අන්තරධායති. ඉත්ථිලිඞ්ගං දුබ්බලකුසලෙන පතිට්ඨාති. ඉත්ථිලිඞ්ගං පන අන්තරධායන්තං දුබ්බලඅකුසලෙන අන්තරධායති. පුරිසලිඞ්ගං බලවකුසලෙන පතිට්ඨාති. එවං උභයම්පි අකුසලෙන අන්තරධායති, කුසලෙන පටිලබ්භති.

තත්ථ සචෙ ද්වින්නං භික්ඛූනං එකතො සජ්ඣායං වා ධම්මසාකච්ඡං වා කත්වා එකාගාරෙ නිපජ්ජිත්වා නිද්දං ඔක්කන්තානං එකස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභවති, උභින්නම්පි සහසෙය්‍යාපත්ති හොති. සො චෙ පටිබුජ්ඣිත්වා අත්තනො තං විප්පකාරං දිස්වා දුක්ඛී දුම්මනො රත්තිභාගෙයෙව ඉතරස්ස ආරොචෙය්‍ය, තෙන සමස්සාසෙතබ්බො – ‘‘හොතු, මා චින්තයිත්ථ. වට්ටස්සෙවෙසො දොසො. සම්මාසම්බුද්ධෙන ද්වාරං දින්නං, භික්ඛු වා හොතු භික්ඛුනී වා, අනාවටො ධම්මො අවාරිතො සග්ගමග්ගො’’ති. සමස්සාසෙත්වා ච එවං වත්තබ්බං – ‘‘තුම්හෙහි භික්ඛුනුපස්සයං ගන්තුං වට්ටති. අත්ථි වො කාචි සන්දිට්ඨා භික්ඛුනියො’’ති. සචස්සා හොන්ති තාදිසා භික්ඛුනියො අත්ථීති, නො චෙ හොන්ති නත්ථීති වත්වා සො භික්ඛු වත්තබ්බො – ‘‘මම සඞ්ගහං කරොථ; ඉදානි මං පඨමං භික්ඛුනුපස්සයං නෙථා’’ති. තෙන භික්ඛුනා තං ගහෙත්වා තස්සා වා සන්දිට්ඨානං අත්තනො වා සන්දිට්ඨානං භික්ඛුනීනං සන්තිකං ගන්තබ්බං. ගච්ඡන්තෙන ච න එකකෙන ගන්තබ්බං. චතූහි පඤ්චහි භික්ඛූහි සද්ධිං ජොතිකඤ්ච කත්තරදණ්ඩඤ්ච ගහෙත්වා සංවිදහනං පරිමොචෙත්වා ‘‘මයං අසුකං නාම ඨානං ගච්ඡාමා’’ති ගන්තබ්බං. සචෙ බහිගාමෙ දූරෙ විහාරො හොති, අන්තරාමග්ගෙ ගාමන්තර-නදීපාර-රත්තිවිප්පවාස-ගණඔහීයනාපත්තීහි අනාපත්ති. භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා තා භික්ඛුනියො වත්තබ්බා – ‘‘අසුකං නාම භික්ඛුං ජානාථා’’ති? ‘‘ආම, අය්‍යා’’ති. ‘‘තස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභූතං, සඞ්ගහං දානිස්ස කරොථා’’ති. තා චෙ ‘‘සාධු, අය්‍යා, ඉදානි මයම්පි සජ්ඣායිස්සාම, ධම්මං සොස්සාම, ගච්ඡථ තුම්හෙ’’ති වත්වා සඞ්ගහං කරොන්ති, ආරාධිකා ච හොන්ති සඞ්ගාහිකා ලජ්ජිනියො, තා කොපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න ගන්තබ්බං. ගච්ඡති චෙ, ගාමන්තර-නදීපාර-රත්තිවිප්පවාස-ගණඔහීයනාපත්තීහි න මුච්චති. සචෙ පන ලජ්ජිනියො හොන්ති, න සඞ්ගාහිකායො; අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං ලබ්භති. සචෙපි අලජ්ජිනියො හොන්ති, සඞ්ගහං පන කරොන්ති; තාපි පරිච්චජිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං ලබ්භති. සචෙ ලජ්ජිනියො ච සඞ්ගාහිකා ච, ඤාතිකා න හොන්ති, ආසන්නගාමෙ පන අඤ්ඤා ඤාතිකායො හොන්ති පටිජග්ගනිකා, තාසම්පි සන්තිකං ගන්තුං වට්ටතීති වදන්ති. ගන්ත්වා සචෙ භික්ඛුභාවෙපි නිස්සයපටිපන්නො, පතිරූපාය භික්ඛුනියා සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බො. මාතිකා වා විනයො වා උග්ගහිතො සුග්ගහිතො, පුන උග්ගණ්හනකාරණං නත්ථි. සචෙ භික්ඛුභාවෙ පරිසාවචරො, තස්ස සන්තිකෙයෙව උපසම්පන්නා සූපසම්පන්නා. අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ නිස්සයො ගහෙතබ්බො. පුබ්බෙ තං නිස්සාය වසන්තෙහිපි අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙයෙව නිස්සයො ගහෙතබ්බො. පරිපුණ්ණවස්සසාමණෙරෙනාපි අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙයෙව උපජ්ඣා ගහෙතබ්බා.

යං පනස්ස භික්ඛුභාවෙ අධිට්ඨිතං තිචීවරඤ්ච පත්තො ච, තං අධිට්ඨානං විජහති, පුන අධිට්ඨාතබ්බං. සඞ්කච්චිකා ච උදකසාටිකා ච ගහෙතබ්බා. යං අතිරෙකචීවරං වා අතිරෙකපත්තො වා විනයකම්මං කත්වා ඨපිතො හොති, තං සබ්බම්පි විනයකම්මං විජහති, පුන කාතබ්බං. පටිග්ගහිතතෙලමධුඵාණිතාදීනිපි පටිග්ගහණං විජහන්ති. සචෙ පටිග්ගහණතො සත්තමෙ දිවසෙ ලිඞ්ගං පරිවත්තති, පුන පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං වට්ටති. යං පන භික්ඛුකාලෙ අඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො සන්තකං පටිග්ගහිතං, තං පටිග්ගහණං න විජහති. යං උභින්නං සාධාරණං අවිභජිත්වා ඨපිතං, තං පකතත්තො රක්ඛති. යං පන විභත්තං එතස්සෙව සන්තකං, තං පටිග්ගහණං විජහති. වුත්තම්පි චෙතං පරිවාරෙ –

‘‘තෙලං මධුං ඵාණිතඤ්චාපි සප්පිං;

සාමං ගහෙත්වාන නික්ඛිපෙය්‍ය;

අවීතිවත්තෙ සත්තාහෙ;

සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තස්ස ආපත්ති;

පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 480);

ඉදඤ්හි ලිඞ්ගපරිවත්තනං සන්ධාය වුත්තං. පටිග්ගහණං නාම ලිඞ්ගපරිවත්තනෙන, කාලංකිරියාය, සික්ඛාපච්චක්ඛානෙන, හීනායාවත්තනෙන, අනුපසම්පන්නස්ස දානෙන, අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන, අච්ඡින්දිත්වා ගහණෙන ච විජහති. තස්මා සචෙපි හරීතකඛණ්ඩම්පි පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතමත්ථි, සබ්බමස්ස පටිග්ගහණං විජහති. භික්ඛුවිහාරෙ පන යංකිඤ්චිස්සා සන්තකං පටිග්ගහෙත්වා වා අප්පටිග්ගහෙත්වා වා ඨපිතං, සබ්බස්ස සාව ඉස්සරා, ආහරාපෙත්වා ගහෙතබ්බං. යං පනෙත්ථ ථාවරං තස්සා සන්තකං සෙනාසනං වා උපරොපකා වා, තෙ යස්සිච්ඡති තස්ස දාතබ්බා. තෙරසසු සම්මුතීසු යා භික්ඛුකාලෙ ලද්ධා සම්මුති, සබ්බා සා පටිප්පස්සම්භති. පුරිමිකාය සෙනාසනග්ගාහො පටිප්පස්සම්භති. සචෙ පච්ඡිමිකාය සෙනාසනෙ ගහිතෙ ලිඞ්ගං පරිවත්තති, භික්ඛුනිසඞ්ඝො චස්සා උප්පන්නං ලාභං දාතුකාමො හොති, අපලොකෙත්වා දාතබ්බො. සචෙ භික්ඛුනීහි සාධාරණාය පටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා පරිවසන්තස්ස ලිඞ්ගං පරිවත්තති, පක්ඛමානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ මානත්තං චරන්තස්ස පරිවත්තති, පුන පක්ඛමානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ චිණ්ණමානත්තස්ස පරිවත්තති, භික්ඛුනීහි අබ්භානකම්මං කාතබ්බං. සචෙ අකුසලවිපාකෙ පරික්ඛීණෙ පක්ඛමානත්තකාලෙ පුනදෙව ලිඞ්ගං පරිවත්තති, ඡාරත්තං මානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ චිණ්ණෙ පක්ඛමානත්තෙ පරිවත්තති, භික්ඛූහි අබ්භානකම්මං කාතබ්බන්ති.

අනන්තරෙ භික්ඛුනියා ලිඞ්ගපරිවත්තනවත්ථුම්හි ඉධ වුත්තනයෙනෙව සබ්බො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – සචෙපි භික්ඛුනිකාලෙ ආපන්නා සඤ්චරිත්තාපත්ති පටිච්ඡන්නා හොති, පරිවාසදානං නත්ථි, ඡාරත්තං මානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ පක්ඛමානත්තං චරන්තියා ලිඞ්ගං පරිවත්තති, න තෙනත්ථො, ඡාරත්තං මානත්තමෙව දාතබ්බං. සචෙ චිණ්ණමානත්තාය පරිවත්තති, පුන මානත්තං අදත්වා භික්ඛූහි අබ්භෙතබ්බො. අථ භික්ඛූහි මානත්තෙ අදින්නෙ පුන ලිඞ්ගං පරිවත්තති, භික්ඛුනීහි පක්ඛමානත්තමෙව දාතබ්බං. අථ ඡාරත්තං මානත්තං චරන්තස්ස පුන පරිවත්තති, පක්ඛමානත්තමෙව දාතබ්බං. චිණ්ණමානත්තස්ස පන ලිඞ්ගපරිවත්තෙ ජාතෙ භික්ඛුනීහි අබ්භානකම්මං කාතබ්බං. පුන පරිවත්තෙ ච ලිඞ්ගෙ භික්ඛුනිභාවෙ ඨිතායපි යා ආපත්තියො පුබ්බෙ පටිප්පස්සද්ධා, තා සුප්පටිප්පස්සද්ධා එවාති.

70. ඉතො පරානි ‘‘මාතුයා මෙථුනං ධම්ම’’න්තිආදීනි චත්තාරි වත්ථූනි උත්තානත්ථානියෙව.

71. මුදුපිට්ඨිකවත්ථුම්හි සො කිර භික්ඛු නටපුබ්බකො. තස්ස සිප්පකොසල්ලත්ථං පරිකම්මකතා පිට්ඨි මුදුකා අහොසි. තස්මා එවං කාතුං අසක්ඛි.

ලම්බීවත්ථුම්හි තස්ස භික්ඛුස්ස අඞ්ගජාතං දීඝං හොති ලම්බති, තස්මා ලම්බීති වුත්තො.

ඉතො පරානි ද්වෙ වණවත්ථූනි උත්තානානෙව. ලෙපචිත්තවත්ථුම්හි ලෙපචිත්තං නාම චිත්තකම්මරූපං.

දාරුධීතලිකවත්ථුම්හි දාරුධීතලිකා නාම කට්ඨරූපං. යථා ච ඉමෙසු ද්වීසු එවං අඤ්ඤෙසුපි දන්තරූප-පොත්ථකරූප-ලොහරූපාදීසු අනුපාදින්නකෙසු ඉත්ථිරූපෙසු නිමිත්තෙ මෙථුනරාගෙන උපක්කමන්තස්ස අසුචි මුච්චතු වා මා වා, දුක්කටමෙව. කායසංසග්ගරාගෙන උපක්කමන්තස්සාපි තථෙව දුක්කටං. මොචනරාගෙන පන උපක්කමන්තස්ස මුත්තෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, අමුත්තෙ ථුල්ලච්චයන්ති.

72. සුන්දරවත්ථුම්හි අයං සුන්දරො නාම රාජගහෙ කුලදාරකො සද්ධාය පබ්බජිතො; අත්තභාවස්ස අභිරූපතාය ‘‘සුන්දරො’’ති නාමං ලභි. තං රථිකාය ගච්ඡන්තං දිස්වා සමුප්පන්නඡන්දරාගා සා ඉත්ථී ඉමං විප්පකාරං අකාසි. ථෙරො පන අනාගාමී. තස්මා සො න සාදියි. අඤ්ඤෙසං පන අවිසයො එසො.

ඉතො පරෙසු චතූසු වත්ථූසු තෙ භික්ඛූ ජළා දුම්මෙධා මාතුගාමස්ස වචනං ගහෙත්වා තථා කත්වා පච්ඡා කුක්කුච්චායිංසු.

73. අක්ඛායිතාදීනි තීණි වත්ථූනි උත්තානත්ථානෙව. ද්වීසු ඡින්නසීසවත්ථූසු අයං විනිච්ඡයො – වට්ටකතෙ මුඛෙ විවටෙ අඞ්ගජාතං පවෙසෙන්තො සචෙ හෙට්ඨා වා උපරි වා උභයපස්සෙහි වා ඡුපන්තං පවෙසෙති, පාරාජිකං. චතූහිපි පස්සෙහි අඡුපන්තං පවෙසෙත්වා අබ්භන්තරෙ තාලුකං ඡුපති, පාරාජිකමෙව. චත්තාරි පස්සානි තාලුකඤ්ච අඡුපන්තො ආකාසගතමෙව කත්වා පවෙසෙති ච නීහරති ච, දුක්කටං. යදි පන දන්තා සුඵුසිතා, අන්තොමුඛෙ ඔකාසො නත්ථි, දන්තා ච බහි ඔට්ඨමංසෙන පටිච්ඡන්නා, තත්ථ වාතෙන අසම්ඵුට්ඨං අල්ලොකාසං තිලඵලමත්තම්පි පවෙසෙන්තස්ස පාරාජිකමෙව. උප්පාටිතෙ පන ඔට්ඨමංසෙ දන්තෙසුයෙව උපක්කමන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. යොපි දන්තො බහි නික්ඛමිත්වා තිට්ඨති, න සක්කා ඔට්ඨෙහි පිදහිතුං. තත්ථ උපක්කමන්තෙපි බහි නික්ඛන්තජිව්හාය උපක්කමන්තෙපි ථුල්ලච්චයමෙව. ජීවමානකසරීරෙපි බහි නික්ඛන්තජිව්හාය ථුල්ලච්චයමෙව. යදි පන බහිජිව්හාය පලිවෙඨෙත්වා අන්තොමුඛං පවෙසෙති, පාරාජිකමෙව. උපරිගීවාය ඡින්නසීසස්සපි අධොභාගෙන අඞ්ගජාතං පවෙසෙත්වා තාලුකං ඡුපන්තස්ස පාරාජිකමෙව.

අට්ඨිකවත්ථුම්හි සුසානං ගච්ඡන්තස්සාපි දුක්කටං. අට්ඨිකානි සඞ්කඩ්ඪන්තස්සාපි, නිමිත්තෙ මෙථුනරාගෙන උපක්කමන්තස්සාපි, කායසංසග්ගරාගෙන උපක්කමන්තස්සාපි, මුච්චතු වා මා වා, දුක්කටමෙව. මොචනරාගෙන පන උපක්කමන්තස්ස මුච්චන්තෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, අමුච්චන්තෙ ථුල්ලච්චයමෙව.

නාගීවත්ථුම්හි නාගමාණවිකා වා හොතු කින්නරීආදීනං වා අඤ්ඤතරා, සබ්බත්ථ පාරාජිකං.

යක්ඛීවත්ථුම්හි සබ්බාපි දෙවතා යක්ඛීයෙව.

පෙතීවත්ථුම්හි නිජ්ඣාමතණ්හිකාදිපෙතියො අල්ලීයිතුම්පි න සක්කා. විමානපෙතියො පන අත්ථි; යාසං කාළපක්ඛෙ අකුසලං විපච්චති, ජුණ්හපක්ඛෙ දෙවතා විය සම්පත්තිං අනුභොන්ති. එවරූපාය පෙතියා වා යක්ඛියා වා සචෙ දස්සන-ගහණ-ආමසන-ඵුසන-ඝට්ටනානි පඤ්ඤායන්ති, පාරාජිකං. අථාපි දස්සනං නත්ථි, ඉතරානි පඤ්ඤායන්ති, පාරාජිකමෙව. අථ දස්සනගහණානි න පඤ්ඤායන්ති, ආමසනඵුසනඝට්ටනෙහි පඤ්ඤායමානෙහි තං පුග්ගලං විසඤ්ඤං කත්වා අත්තනො මනොරථං පූරෙත්වා ගච්ඡති, අයං අවිසයො නාම. තස්මා එත්ථ අවිසයත්තා අනාපත්ති. පණ්ඩකවත්ථු පාකටමෙව.

උපහතින්ද්‍රියවත්ථුම්හි උපහතින්ද්‍රියොති උපහතකායප්පසාදො ඛාණුකණ්ටකමිව සුඛං වා දුක්ඛං වා න වෙදයති. අවෙදයන්තස්සාපි සෙවනචිත්තවසෙන ආපත්ති.

ඡුපිතමත්තවත්ථුස්මිං යො ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිස්සාමී’’ති මාතුගාමං ගණ්හිත්වා මෙථුනෙ විරජ්ජිත්වා විප්පටිසාරී හොති, දුක්කටමෙවස්ස හොති. මෙථුනධම්මස්ස හි පුබ්බපයොගා හත්ථග්ගාහාදයො යාව සීසං න පාපුණාති, තාව දුක්කටෙ තිට්ඨන්ති. සීසෙ පත්තෙ පාරාජිකං හොති. පඨමපාරාජිකස්ස හි දුක්කටමෙව සාමන්තං. ඉතරෙසං තිණ්ණං ථුල්ලච්චයං. අයං පන භික්ඛු මෙථුනධම්මෙ විරජ්ජිත්වා කායසංසග්ගං සාදියීති වෙදිතබ්බො. තෙනාහ භගවා – ‘‘ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’ති.

74. භද්දියවත්ථුස්මිං භද්දියං නාම තං නගරං. ජාතියාවනං නාම ජාතිපුප්ඵගුම්බානං උස්සන්නතාය එවං ලද්ධනාමං; තං තස්ස නගරස්ස උපචාරෙ වනං හොති. සො තත්ථ නිපන්නො තෙන වාතුපත්ථම්භෙන මහානිද්දං ඔක්කමි. එකරසං භවඞ්ගමෙව වත්තති. කිලින්නං පස්සිත්වාති අසුචිකිලිට්ඨං පස්සිත්වා.

75. ඉතො පරානි සාදියනපටිසංයුත්තානි චත්තාරි වත්ථූනි, අජානනවත්ථු චාති පඤ්ච උත්තානත්ථානෙව.

76. ද්වීසු අසාදියනවත්ථූසු සහසා වුට්ඨාසීති ආසීවිසෙන දට්ඨො විය අග්ගිනා දඩ්ඪො විය ච තුරිතං වුට්ඨාසි. අක්කමිත්වා පවත්තෙසීති අප්පමත්තො භික්ඛු ආරද්ධවිපස්සකො උපට්ඨිතස්සති ඛිප්පං වුට්ඨහන්තොව අක්කමිත්වා භූමියං වට්ටෙන්තො පරිවට්ටෙන්තො විහෙඨෙන්තො පාතෙසි. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන හි එවරූපෙසු ඨානෙසු චිත්තං රක්ඛිතබ්බං. අයඤ්ච තෙසං අඤ්ඤතරො සඞ්ගාමසීසයොධො භික්ඛු.

77. ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නවත්ථුම්හි දිවා පටිසල්ලීයන්තෙනාති දිවා නිපජ්ජන්තෙන. ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතුන්ති ද්වාරං පිදහිත්වා නිපජ්ජිතුං. එත්ථ ච කිඤ්චාපි පාළියං ‘‘අයං නාම ආපත්තී’’ති න වුත්තා. විවරිත්වා නිපන්නදොසෙන පන උප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දිවා පටිසල්ලීයන්තෙන ද්වාරං සංවරිත්වා පටිසල්ලීයිතු’’න්ති වුත්තත්තා අසංවරිත්වා පටිසල්ලීයන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. භගවතො හි අධිප්පායං ඤත්වා උපාලිත්ථෙරාදීහි අට්ඨකථා ඨපිතා. ‘‘අත්ථාපත්ති දිවා ආපජ්ජති නො රත්ති’’න්ති (පරි. 323) ඉමිනාපි චෙතං සිද්ධං.

කීදිසං පන ද්වාරං සංවරිතබ්බං, කීදිසං න සංවරිතබ්බං? රුක්ඛපදරවෙළුපදරකිලඤ්ජපණ්ණාදීනං යෙන කෙනචි කවාටං කත්වා හෙට්ඨා උදුක්ඛලෙ උපරි උත්තරපාසකෙ ච පවෙසෙත්වා කතං පරිවත්තකද්වාරමෙව සංවරිතබ්බං. අඤ්ඤං ගොරූපානං වජෙසු විය රුක්ඛසූචිකණ්ටකද්වාරං, ගාමථකනකං චක්කලකයුත්තද්වාරං, ඵලකෙසු වා කිටිකාසු වා ද්වෙ තීණි චක්කලකානි යොජෙත්වා කතං සංසරණකිටිකද්වාරං, ආපණෙසු විය කතං උග්ඝාටනකිටිකද්වාරං, ද්වීසු තීසු ඨානෙසු වෙණුසලාකා ගොප්ඵෙත්වා පණ්ණකුටීසු කතං සලාකහත්ථකද්වාරං, දුස්සසාණිද්වාරන්ති එවරූපං ද්වාරං න සංවරිතබ්බං. පත්තහත්ථස්ස කවාටප්පණාමනෙ පන එකං දුස්සසාණිද්වාරමෙව අනාපත්තිකරං, අවසෙසානි පණාමෙන්තස්ස ආපත්ති. දිවා පටිසල්ලීයන්තස්ස පන පරිවත්තකද්වාරමෙව ආපත්තිකරං, සෙසානි සංවරිත්වා වා අසංවරිත්වා වා නිපන්නස්ස ආපත්ති නත්ථි. සංවරිත්වා පන නිපජ්ජිතබ්බං, එතං වත්තං.

පරිවත්තකද්වාරං පන කිත්තකෙන සංවුතං හොති? සූචිඝටිකාදීසු දින්නාසු සංවුතමෙව හොති. අපිච ඛො සූචිමත්තෙපි දින්නෙ වට්ටති. ඝටිකමත්තෙපි දින්නෙ වට්ටති. ද්වාරබාහං ඵුසිත්වා පිහිතමත්තෙපි වට්ටති. ඊසකං අඵුසිතෙපි වට්ටති. සබ්බන්තිමෙන විධිනා යාවතා සීසං නප්පවිසති තාවතා අඵුසිතෙපි වට්ටතීති. සචෙ බහූනං වළඤ්ජනට්ඨානං හොති, භික්ඛුං වා සාමණෙරං වා ‘‘ද්වාරං, ආවුසො, ජග්ගාහී’’ති වත්වාපි නිපජ්ජිතුං වට්ටති. අථ භික්ඛූ චීවරකම්මං වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි කරොන්තා නිසින්නා හොන්ති, ‘‘එතෙ ද්වාරං ජග්ගිස්සන්තී’’ති ආභොගං කත්වාපි නිපජ්ජිතුං වට්ටති. කුරුන්දට්ඨකථායං පන ‘‘උපාසකම්පි ආපුච්ඡිත්වා වා, ‘එස ජග්ගිස්සතී’ති ආභොගං කත්වා වා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. කෙවලං භික්ඛුනිං වා මාතුගාමං වා ආපුච්ඡිතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. අථ ද්වාරස්ස උදුක්ඛලං වා උත්තරපාසකො වා භින්නො වා හොති අට්ඨපිතො වා, සංවරිතුං න සක්කොති, නවකම්මත්ථං වා පන ඉට්ඨකපුඤ්ජො වා මත්තිකාදීනං වා රාසි අන්තොද්වාරෙ කතො හොති, අට්ටං වා බන්ධන්ති, යථා සංවරිතුං න සක්කොති; එවරූපෙ අන්තරායෙ සති අසංවරිත්වාපි නිපජ්ජිතුං වට්ටති. යදි පන කවාටං නත්ථි, ලද්ධකප්පමෙව. උපරි සයන්තෙන නිස්සෙණිං ආරොපෙත්වා නිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ නිස්සෙණිමත්ථකෙ ථකනකං හොති, ථකෙත්වාපි නිපජ්ජිතබ්බං. ගබ්භෙ නිපජ්ජන්තෙන ගබ්භද්වාරං වා පමුඛද්වාරං වා යංකිඤ්චි සංවරිත්වා නිපජ්ජිතුං වට්ටති. සචෙ එකකුට්ටකෙ ගෙහෙ ද්වීසු පස්සෙසු ද්වාරානි කත්වා වළඤ්ජන්ති, ද්වෙපි ද්වාරානි ජග්ගිතබ්බානි.

තිභූමකෙපි පාසාදෙ ද්වාරං ජග්ගිතබ්බමෙව. සචෙ භික්ඛාචාරා පටික්කම්ම ලොහපාසාදසදිසං පාසාදං බහූ භික්ඛූ දිවාවිහාරත්ථං පවිසන්ති, සඞ්ඝත්ථෙරෙන ද්වාරපාලස්ස ‘‘ද්වාරං ජග්ගාහී’’ති වත්වා වා ‘‘ද්වාරජග්ගනං එතස්ස භාරො’’ති ආභොගං කත්වා වා පවිසිත්වා නිපජ්ජිතබ්බං. යාව සඞ්ඝනවකෙන එවමෙව කත්තබ්බං. පුරෙ පවිසන්තානං ‘‘ද්වාරජග්ගනං නාම පච්ඡිමානං භාරො’’ති එවං ආභොගං කාතුම්පි වට්ටති. අනාපුච්ඡා වා ආභොගං වා අකත්වා අන්තොගබ්භෙ වා අසංවුතද්වාරෙ බහි වා නිපජ්ජන්තානං ආපත්ති. ගබ්භෙ වා බහි වා නිපජ්ජනකාලෙපි ‘‘ද්වාරජග්ගනං නාම මහාද්වාරෙ ද්වාරපාලස්ස භාරො’’ති ආභොගං කත්වා නිපජ්ජිතුං වට්ටතියෙව. ලොහපාසාදාදීසු ආකාසතලෙ නිපජ්ජන්තෙනාපි ද්වාරං සංවරිතබ්බමෙව.

අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – ඉදං දිවාපටිසල්ලීයනං යෙන කෙනචි පරික්ඛිත්තෙ සද්වාරබන්ධෙ ඨානෙ කථිතං. තස්මා අබ්භොකාසෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා මණ්ඩපෙ වා යත්ථ කත්ථචි සද්වාරබන්ධෙ නිපජ්ජන්තෙන ද්වාරං සංවරිත්වාව නිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ මහාපරිවෙණං හොති, මහාබොධියඞ්ගණලොහපාසාදඞ්ගණසදිසං බහූනං ඔසරණට්ඨානං, යත්ථ ද්වාරං සංවුතම්පි සංවුතට්ඨානෙ න තිට්ඨති, ද්වාරං අලභන්තා පාකාරං ආරුහිත්වාපි විචරන්ති, තත්ථ සංවරණකිච්චං නත්ථි. රත්තිං ද්වාරං විවරිත්වා නිපන්නො අරුණෙ උග්ගතෙ උට්ඨහති, අනාපත්ති. සචෙ පබුජ්ඣිත්වා පුන සුපති, ආපත්ති. යො පන ‘‘අරුණෙ උග්ගතෙ වුට්ඨහිස්සාමී’’ති පරිච්ඡින්දිත්වාව ද්වාරං අසංවරිත්වා රත්තිං නිපජ්ජති, යථාපරිච්ඡෙදමෙව ච න වුට්ඨාති, තස්ස ආපත්තියෙව. මහාපච්චරියං පන ‘‘එවං නිපජ්ජන්තො අනාදරියදුක්කටාපි න මුච්චතී’’ති වුත්තං.

යො පන බහුදෙව රත්තිං ජග්ගිත්වා අද්ධානං වා ගන්ත්වා දිවා කිලන්තරූපො මඤ්චෙ නිසින්නො පාදෙ භූමිතො අමොචෙත්වාව නිද්දාවසෙන නිපජ්ජති, තස්ස අනාපත්ති. සචෙ ඔක්කන්තනිද්දො අජානන්තොපි පාදෙ මඤ්චකං ආරොපෙති, ආපත්තියෙව. නිසීදිත්වා අපස්සාය සුපන්තස්ස අනාපත්ති. යොපි ච ‘‘නිද්දං විනොදෙස්සාමී’’ති චඞ්කමන්තො පතිත්වා සහසාව වුට්ඨාති, තස්සාපි අනාපත්ති. යො පන පතිත්වා තත්ථෙව සයති, න වුට්ඨාති, තස්ස ආපත්ති.

කො මුච්චති, කො න මුච්චතීති? මහාපච්චරියං තාව ‘‘එකභඞ්ගෙන නිපන්නකොයෙව මුච්චති. පාදෙ පන භූමිතො මොචෙත්වා නිපන්නො යක්ඛගහිතකොපි විසඤ්ඤීභූතොපි න මුච්චතී’’ති වුත්තං. කුරුන්දට්ඨකථායං පන ‘‘බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතොව මුච්චතී’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘යො චඞ්කමන්තො මුච්චිත්වා පතිතො තත්ථෙව සුපති, තස්සාපි අවිසයත්තා ආපත්ති න දිස්සති. ආචරියා පන එවං න කථයන්ති. තස්මා ආපත්තියෙවාති මහාපදුමත්ථෙරෙන වුත්තං. ද්වෙ පන ජනා ආපත්තිතො මුච්චන්තියෙව, යො ච යක්ඛගහිතකො, යො ච බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතො’’ති.

78. භාරුකච්ඡකවත්ථුම්හි අනාපත්ති සුපිනන්තෙනාති යස්මා සුපිනන්තෙ අවිසයත්තා එවං හොති, තස්මා උපාලිත්ථෙරො භගවතා අවිනිච්ඡිතපුබ්බම්පි ඉමං වත්ථුං නයග්ගාහෙන විනිච්ඡිනි. භගවාපි ච සුත්වා ‘‘සුකථිතං, භික්ඛවෙ, උපාලිනා; අපදෙ පදං කරොන්තො විය, ආකාසෙ පදං දස්සෙන්තො විය උපාලි ඉමං පඤ්හං කථෙසී’’ති වත්වා ථෙරං එතදග්ගෙ ඨපෙසි – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’ති (අ. නි. 1.219, 228). ඉතො පරානි සුපබ්බාදීනි වත්ථූනි උත්තානත්ථානෙව.

80. භික්ඛුනීසම්පයොජනාදීසු තෙ ලිච්ඡවිකුමාරකා ඛිඩ්ඩාපසුතා අත්තනො අනාචාරෙන එවං අකංසු. තතො පට්ඨාය ච ලිච්ඡවීනං විනාසො එව උදපාදි.

82. වුඩ්ඪපබ්බජිතවත්ථුම්හි දස්සනං අගමාසීති අනුකම්පාය ‘‘තං දක්ඛිස්සාමී’’ති ගෙහං අගමාසි. අථස්ස සා අත්තනො ච දාරකානඤ්ච නානප්පකාරෙහි අනාථභාවං සංවණ්ණෙසි. අනපෙක්ඛඤ්ච නං ඤත්වා කුපිතා ‘‘එහි විබ්භමාහී’’ති බලක්කාරෙන අග්ගහෙසි. සො අත්තානං මොචෙතුං පටික්කමන්තො ජරාදුබ්බලතාය උත්තානො පරිපති. තතො සා අත්තනො මනං අකාසි. සො පන භික්ඛු අනාගාමී සමුච්ඡින්නකාමරාගො තස්මා න සාදියීති.

83. මිගපොතකවත්ථු උත්තානත්ථමෙවාති.

විනීතවත්ථු නිට්ඨිතං.

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

පඨමපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තත්‍රිදං සමන්තපාසාදිකාය සමන්තපාසාදිකත්තස්මිං –

ආචරියපරම්පරතො, නිදානවත්ථුප්පභෙදදීපනතො;

පරසමයවිවජ්ජනතො, සකසමයවිසුද්ධිතො චෙව.

බ්‍යඤ්ජනපරිසොධනතො, පදත්ථතො පාළියොජනක්කමතො;

සික්ඛාපදනිච්ඡයතො, විභඞ්ගනයභෙදදස්සනතො.

සම්පස්සතං න දිස්සති, කිඤ්චි අපාසාදිකං යතො එත්ථ;

විඤ්ඤූනමයං තස්මා, සමන්තපාසාදිකාත්වෙව.

සංවණ්ණනා පවත්තා, විනයස්ස විනෙය්‍යදමනකුසලෙන;

වුත්තස්ස ලොකනාථෙන, ලොකමනුකම්පමානෙනාති.

පඨමපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.