2. දුතියපාරාජිකං

දුතියං අදුතියෙන, යං ජිනෙන පකාසිතං;

පාරාජිකං තස්ස දානි, පත්තො සංවණ්ණනාක්කමො.

යස්මා තස්මා සුවිඤ්ඤෙය්‍යං, යං පුබ්බෙ ච පකාසිතං;

තං සබ්බං වජ්ජයිත්වාන, හොති සංවණ්ණනා අයං.

ධනියවත්ථුවණ්ණනා

84. තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා රාජගහෙ විහරති ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙති තත්ථ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ, තඤ්හි මන්ධාතු-මහාගොවින්දාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ‘‘රාජගහ’’න්ති වුච්චති. අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙ වණ්ණයන්ති. කිං තෙහි! නාමමෙතං තස්ස නගරස්ස. තං පනෙතං බුද්ධකාලෙ ච චක්කවත්තිකාලෙ ච නගරං හොති. සෙසකාලෙ සුඤ්ඤං හොති යක්ඛපරිග්ගහිතං, තෙසං වසන්තවනං හුත්වා තිට්ඨති. එවං ගොචරගාමං දස්සෙත්වා නිවාසනට්ඨානමාහ – ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙති. සො ච ගිජ්ඣා තස්ස කූටෙසු වසිංසු, ගිජ්ඣසදිසානි වා තස්ස කූටානි; තස්මා ගිජ්ඣකූටොති වුච්චතීති වෙදිතබ්බො.

සම්බහුලාති විනයපරියායෙන තයො ජනා සම්බහුලාති වුච්චන්ති, තතො පරං සඞ්ඝො. සුත්තන්තපරියායෙන තයො තයො එව, තතො පට්ඨාය සම්බහුලා. ඉධ පන තෙ සුත්තන්තපරියායෙන සම්බහුලාති වෙදිතබ්බා. සන්දිට්ඨාති නාතිවිස්සාසිකා න දළ්හමිත්තා; තත්ථ තත්ථ සඞ්ගම්ම දිට්ඨත්තා හි තෙ සන්දිට්ඨාති වුච්චන්ති. සම්භත්තාති අතිවිස්සාසිකා දළ්හමිත්තා; තෙ හි සුට්ඨු භත්තා භජමානා එකසම්භොගපරිභොගාති කත්වා ‘‘සම්භත්තා’’ති වුච්චන්ති. ඉසිගිලිපස්සෙති ඉසිගිලි නාම පබ්බතො, තස්ස පස්සෙ. පුබ්බෙ කිර පඤ්චසතමත්තා පච්චෙකබුද්ධා කාසිකොසලාදීසු ජනපදෙසු පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං තස්මිං පබ්බතෙ සන්නිපතිත්වා සමාපත්තියා වීතිනාමෙන්ති. මනුස්සා තෙ පවිසන්තෙව පස්සන්ති න නික්ඛමන්තෙ. තතො ආහංසු – ‘‘අයං පබ්බතො ඉමෙ ඉසයො ගිලතී’’ති. තදුපාදාය තස්ස ‘‘ඉසිගිලි’’ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි, තස්ස පස්සෙ පබ්බතපාදෙ.

තිණකුටියො කරිත්වාති තිණච්ඡදනා සද්වාරබන්ධා කුටියො කත්වා. වස්සං උපගච්ඡන්තෙන හි නාලකපටිපදං පටිපන්නෙනාපි පඤ්චන්නං ඡදනානං අඤ්ඤතරෙන ඡන්නෙයෙව සද්වාරබන්ධෙ සෙනාසනෙ උපගන්තබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං. යො උපගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 204). තස්මා වස්සකාලෙ සචෙ සෙනාසනං ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ ලභති, හත්ථකම්මං පරියෙසිත්වාපි කාතබ්බං. හත්ථකම්මං අලභන්තෙන සාමම්පි කාතබ්බං. න ත්වෙව අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං. අයමනුධම්මතා. තස්මා තෙ භික්ඛූ තිණකුටියො කරිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනි පරිච්ඡින්දිත්වා කතිකවත්තානි ච ඛන්ධකවත්තානි ච අධිට්ඨාය තීසු සික්ඛාසු සික්ඛමානා වස්සං උපගච්ඡිංසු.

ආයස්මාපි ධනියොති න කෙවලං තෙ ථෙරාව ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස ආදිකම්මිකො ආයස්මා ධනියොපි. කුම්භකාරපුත්තොති කුම්භකාරස්ස පුත්තො; තස්ස හි නාමං ධනියො, පිතා කුම්භකාරො, තෙන වුත්තං – ‘‘ධනියො කුම්භකාරපුත්තො’’ති. වස්සං උපගච්ඡීති තෙහි ථෙරෙහි සද්ධිං එකට්ඨානෙයෙව තිණකුටිකං කරිත්වා වස්සං උපගච්ඡි. වස්සංවුත්ථාති පුරිමිකාය උපගතා මහාපවාරණාය පවාරිතා පාටිපදදිවසතො පට්ඨාය ‘‘වුත්ථවස්සා’’ති වුච්චන්ති. එවං වස්සංවුත්ථා හුත්වා.

තිණකුටියො භින්දිත්වාති න දණ්ඩමුග්ගරාදීහි චුණ්ණවිචුණ්ණං කත්වා, වත්තසීසෙන පන තිණඤ්ච දාරුවල්ලි-ආදීනි ච ඔරොපෙත්වාති අත්ථො. යෙන හි විහාරපච්චන්තෙ කුටි කතා හොති, තෙන සචෙ ආවාසිකා භික්ඛූ හොන්ති, තෙ ආපුච්ඡිතබ්බා. ‘‘සචෙ ඉමං කුටිං පටිජග්ගිත්වා කොචි වසිතුං උස්සහති, තස්ස දෙථා’’ති වත්වා පක්කමිතබ්බං. යෙන අරඤ්ඤෙ වා කතා හොති, පටිජග්ගනකං වා න ලභති, තෙන ‘‘අඤ්ඤෙසම්පි පරිභොගං භවිස්සතී’’ති පටිසාමෙත්වා ගන්තබ්බං. තෙ පන භික්ඛූ අරඤ්ඤෙ කුටියො කත්වා පටිජග්ගනකං අලභන්තා තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච පටිසාමෙත්වා සඞ්ගොපෙත්වාති අත්ථො. යථා ච ඨපිතං තං උපචිකාහි න ඛජ්ජති, අනොවස්සකඤ්ච හොති, තථා ඨපෙත්වා ‘‘ඉදං ඨානං ආගන්ත්වා වසිතුකාමානං සබ්‍රහ්මචාරීනං උපකාරාය භවිස්සතී’’ති ගමියවත්තං පූරෙත්වා.

ජනපදචාරිකං පක්කමිංසූති අත්තනො අත්තනො චිත්තානුකූලං ජනපදං අගමංසු. ආයස්මා පන ධනියො කුම්භකාරපුත්තො තත්ථෙව වස්සං වසීතිආදි උත්තානත්ථමෙව. යාවතතියකන්ති යාවතතියවාරං. අනවයොති අනුඅවයො, සන්ධිවසෙන උකාරලොපො. අනු අනු අවයො, යං යං කුම්භකාරෙහි කත්තබ්බං නාම අත්ථි, සබ්බත්ථ අනූනො පරිපුණ්ණසිප්පොති අත්ථො. සකෙති අත්තනො සන්තකෙ. ආචරියකෙති ආචරියකම්මෙ. කුම්භකාරකම්මෙති කුම්භකාරානං කම්මෙ; කුම්භකාරෙහි කත්තබ්බකම්මෙති අත්ථො. එතෙන සකං ආචරියකං සරූපතො දස්සිතං හොති. පරියොදාතසිප්පොති පරිසුද්ධසිප්පො. අනවයත්තෙපි සති අඤ්ඤෙහි අසදිසසිප්පොති වුත්තං හොති.

සබ්බමත්තිකාමයන්ති පිට්ඨසඞ්ඝාටකකවාටසූචිඝටිකවාතපානකවාටමත්තං ඨපෙත්වා අවසෙසං භිත්තිඡදනිට්ඨකථම්භාදිභෙදං සබ්බං ගෙහසම්භාරං මත්තිකාමයමෙව කත්වාති අත්ථො. තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච ගොමයඤ්ච සඞ්කඩ්ඪිත්වා තං කුටිකං පචීති තං සබ්බමත්තිකාමයං කත්වා පාණිකාය ඝංසිත්වා සුක්ඛාපෙත්වා තෙලතම්බමත්තිකාය පරිමජ්ජිත්වා අන්තො ච බහි ච තිණාදීහි පූරෙත්වා යථා පක්කා සුපක්කා හොති, එවං පචි. එවං පක්කා ච පන සා අහොසි කුටිකා. අභිරූපාති සුරූපා. පාසාදිකාති පසාදජනිකා. ලොහිතිකාති ලොහිතවණ්ණා. කිඞ්කණිකසද්දොති කිඞ්කණිකජාලස්ස සද්දො. යථා කිර නානාරතනෙහි කතස්ස කිඞ්කණිකජාලස්ස සද්දො හොති, එවං තස්සා කුටිකාය වාතපානන්තරිකාදීහි පවිට්ඨෙන වාතෙන සමාහතාය සද්දො අහොසි. එතෙනස්සා අන්තො ච බහි ච සුපක්කභාවො දස්සිතො හොති. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘කිඞ්කණිකා’’ති කංසභාජනං, තස්මා යථා අභිහතස්ස කංසභාජනස්ස සද්දො, එවමස්සා වාතප්පහතාය සද්දො අහොසී’’ති වුත්තං.

85. කිං එතං, භික්ඛවෙති එත්ථ ජානන්තොව භගවා කථාසමුට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුන්ති සබ්බමත්තිකාමයාය කුටිකාය කරණභාවං ආදිතො පට්ඨාය භගවතො ආරොචෙසුං. කථඤ්හි නාම සො, භික්ඛවෙ…පෙ… කුටිකං කරිස්සතීති ඉදං අතීතත්ථෙ අනාගතවචනං; අකාසීති වුත්තං හොති. තස්ස ලක්ඛණං සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බං. න හි නාම, භික්ඛවෙ, තස්ස මොඝපුරිසස්ස පාණෙසු අනුද්දයා අනුකම්පා අවිහෙසා භවිස්සතීති එත්ථ අනුද්දයාති අනුරක්ඛණා; එතෙන මෙත්තාපුබ්බභාගං දස්සෙති. අනුකම්පාති පරදුක්ඛෙන චිත්තකම්පනා. අවිහෙසාති අවිහිංසනා; එතෙහි කරුණාපුබ්බභාගං දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘භික්ඛවෙ, තස්ස මොඝපුරිසස්ස පථවීඛණනචික්ඛල්ලමද්දනඅග්ගිදානෙසු බහූ ඛුද්දානුඛුද්දකෙ පාණෙ බ්‍යාබාධෙන්තස්ස විනාසෙන්තස්ස තෙසු පාණෙසු මෙත්තාකරුණානං පුබ්බභාගමත්තාපි අනුද්දයා අනුකම්පා අවිහෙසා න හි නාම භවිස්සති අප්පමත්තකාපි නාම න භවිස්සතී’’ති. මා පච්ඡිමා ජනතා පාණෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජීති පච්ඡිමො ජනසමූහො පාණෙසු පාතබ්‍යභාවං මා ආපජ්ජි. ‘‘බුද්ධකාලෙපි භික්ඛූහි එවං කතං, ඊදිසෙසු ඨානෙසු පාණාතිපාතං කරොන්තානං නත්ථි දොසො’’ති මඤ්ඤිත්වා ඉමස්ස දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජමානා පච්ඡිමා ජනතා මා පාණෙසු පාතබ්‍යෙ ඝංසිතබ්බෙ එවං මඤ්ඤීති වුත්තං හොති.

එවං ධනියං ගරහිත්වා න ච, භික්ඛවෙ, සබ්බමත්තිකාමයා කුටිකා කාතබ්බාති ආයතිං තාදිසාය කුටිකාය කරණං පටික්ඛිපි; පටික්ඛිපිත්වා ච ‘‘යො කරෙය්‍ය ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති සබ්බමත්තිකාමයකුටිකාකරණෙ ආපත්තිං ඨපෙසි. තස්මා යොපි පථවීඛණනාදිනා පාණෙසු පාතබ්‍යතං අනාපජ්ජන්තො තාදිසං කුටිකං කරොති, සොපි දුක්කටං ආපජ්ජති. පථවීඛණනාදීහි පන පාණෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්තො යං යං වත්ථුං වීතික්කමති, තත්ථ තත්ථ වුත්තමෙව ආපත්තිං ආපජ්ජති. ධනියත්ථෙරස්ස ආදිකම්මිකත්තා අනාපත්ති. සෙසානං සික්ඛාපදං අතික්කමිත්වා කරොන්තානම්පි කතං ලභිත්වා තත්ථ වසන්තානම්පි දුක්කටමෙව. දබ්බසම්භාරමිස්සකා පන යථා වා තථා වා මිස්සා හොතු, වට්ටති. සුද්ධමත්තිකාමයාව න වට්ටති. සාපි ඉට්ඨකාහි ගිඤ්ජකාවසථසඞ්ඛෙපෙන කතා වට්ටති. එවං භන්තෙති ඛො…පෙ… තං කුටිං භින්දිංසූති භගවතො වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කට්ඨෙහි ච පාසාණෙහි ච තං කුටිකං විකිරන්තා භින්දිංසු.

අථ ඛො ආයස්මා ධනියොතිආදිම්හි අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – ධනියො එකපස්සෙ දිවාවිහාරං නිසින්නො තෙන සද්දෙන ආගන්ත්වා තෙ භික්ඛූ ‘‘කිස්ස මෙ තුම්හෙ, ආවුසො, කුටිං භින්දථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘භගවා භෙදාපෙතී’’ති සුත්වා සුබ්බචතාය සම්පටිච්ඡි.

කස්මා පන භගවා ඉමිනා අතිමහන්තෙන උස්සාහෙන අත්තනො වසනත්ථං කතං කුටිකං භෙදාපෙසි, නනු එතස්සෙත්ථ වයකම්මම්පි අත්ථීති? කිඤ්චාපි අත්ථි, අථ ඛො නං භගවා අකප්පියාති භින්දාපෙසි, තිත්ථියධජොති භින්දාපෙසි. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤානිපි කාරණානි වුත්තානි – සත්තානුද්දයාය, පත්තචීවරගුත්තත්ථාය, සෙනාසනබාහුල්ලපඅසෙධනායාතිආදීනි. තස්මා ඉදානිපි යො භික්ඛු බහුස්සුතො විනයඤ්ඤූ අඤ්ඤං භික්ඛුං අකප්පියං පරික්ඛාරං ගහෙත්වා විචරන්තං දිස්වා තං ඡින්දාපෙය්‍ය වා භින්දාපෙය්‍ය වා අනුපවජ්ජො, සො නෙව චොදෙතබ්බො න සාරෙතබ්බො; න තං ලබ්භා වත්තුං ‘‘මම පරික්ඛාරො තයා නාසිතො, තං මෙ දෙහී’’ති.

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො

තත්‍රායං පාළිමුත්තකො කප්පියාකප්පියපරික්ඛාරවිනිච්ඡයො – කෙචි තාලපණ්ණච්ඡත්තං අන්තො වා බහි වා පඤ්චවණ්ණෙන සුත්තෙන සිබ්බන්තා වණ්ණමට්ඨං කරොන්ති, තං න වට්ටති. එකවණ්ණෙන පන නීලෙන වා පීතකෙන වා යෙන කෙනචි සුත්තෙන අන්තො වා බහි වා සිබ්බිතුං ඡත්තදණ්ඩග්ගාහකං සලාකපඤ්ජරං වා විනන්ධිතුං වට්ටති. තඤ්ච ඛො ථිරකරණත්ථං, න වණ්ණමට්ඨත්ථාය. ඡත්තපණ්ණකෙසු මකරදන්තකං වා අඩ්ඪචන්දකං වා ඡින්දිතුං න වට්ටති. ඡත්තදණ්ඩෙ ගෙහථම්භෙසු විය ඝටකො වා වාළරූපකං වා න වට්ටති. සචෙපි සබ්බත්ථ ආරග්ගෙන ලෙඛා දින්නා හොති, සාපි න වට්ටති. ඝටකම්පි වාළරූපම්පි භින්දිත්වා ධාරෙතබ්බං. ලෙඛාපි ඝංසිත්වා වා අපනෙතබ්බා, සුත්තකෙන වා දණ්ඩො වෙඨෙතබ්බො. දණ්ඩබුන්දෙ පන අහිච්ඡත්තකසණ්ඨානං වට්ටති. වාතප්පහාරෙන අචලනත්ථං ඡත්තමණ්ඩලිකං රජ්ජුකෙහි ගාහෙත්වා දණ්ඩෙ බන්ධන්ති, තස්මිං බන්ධනට්ඨානෙ වලයමිව උක්කිරිත්වා ලෙඛං ඨපෙන්ති, සා වට්ටති.

චීවරමණ්ඩනත්ථාය නානාසුත්තකෙහි සතපදීසදිසං සිබ්බන්තා ආගන්තුකපට්ටං ඨපෙන්ති, අඤ්ඤම්පි යංකිඤ්චි සූචිකම්මවිකාරං කරොන්ති, පට්ටමුඛෙ වා පරියන්තෙ වා වෙණිං වා සඞ්ඛලිකං වා, එවමාදි සබ්බං න වට්ටති, පකතිසූචිකම්මමෙව වට්ටති. ගණ්ඨිකපට්ටකඤ්ච පාසකපට්ටඤ්ච අට්ඨකොණම්පි සොළසකොණම්පි කරොන්ති, තත්ථ අග්ඝියගයමුග්ගරාදීනි දස්සෙන්ති, කක්කටක්ඛීනි උක්කිරන්ති, සබ්බං න වට්ටති, චතුකොණමෙව වට්ටති. කොණසුත්තපිළකා ච චීවරෙ රත්තෙ දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා වට්ටන්ති. කඤ්ජිකපිට්ඨඛලිආදීසු චීවරං පක්ඛිපිතුං න වට්ටති. චීවරකම්මකාලෙ පන හත්ථමලසූචිමලාදීනං ධොවනත්ථං කිලිට්ඨකාලෙ ච ධොවනත්ථං වට්ටති. ගන්ධං වා ලාඛං වා තෙලං වා රජනෙ පක්ඛිපිතුං න වට්ටති.

චීවරං රජිත්වා සඞ්ඛෙන වා මණිනා වා යෙන කෙනචි න ඝට්ටෙතබ්බං. භූමියං ජාණුකානි නිහන්ත්වා හත්ථෙහි ගහෙත්වා දොණියම්පි න ඝංසිතබ්බං. දොණියං වා ඵලකෙ වා ඨපෙත්වා අන්තෙ ගාහාපෙත්වා හත්ථෙහි පහරිතුං පන වට්ටති; තම්පි මුට්ඨිනා න කාතබ්බං. පොරාණකත්ථෙරා පන දොණියම්පි න ඨපෙසුං. එකො ගහෙත්වා තිට්ඨති; අපරො හත්ථෙ කත්වා හත්ථෙන පහරති. චීවරස්ස කණ්ණසුත්තකං න වට්ටති, රජිතකාලෙ ඡින්දිතබ්බං. යං පන ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කණ්ණසුත්තක’’න්ති (මහාව. 344) එවං අනුඤ්ඤාතං, තං අනුවාතෙ පාසකං කත්වා බන්ධිතබ්බං රජනකාලෙ ලග්ගනත්ථාය. ගණ්ඨිකෙපි සොභාකරණත්ථං ලෙඛා වා පිළකා වා න වට්ටති, නාසෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

පත්තෙ වා ථාලකෙ වා ආරග්ගෙන ලෙඛං කරොන්ති, අන්තො වා බහි වා න වට්ටති. පත්තං භමං ආරොපෙත්වා මජ්ජිත්වා පචන්ති – ‘‘මණිවණ්ණං කරිස්සාමා’’ති, න වට්ටති; තෙලවණ්ණො පන වට්ටති. පත්තමණ්ඩලෙ භිත්තිකම්මං න වට්ටති, මකරදන්තකං පන වට්ටති.

ධමකරණඡත්තකස්ස උපරි වා හෙට්ඨා වා ධමකරණකුච්ඡියං වා ලෙඛා න වට්ටති, ඡත්තමුඛවට්ටියං පනස්ස ලෙඛා වට්ටති.

කායබන්ධනස්ස සොභනත්ථං තහිං තහිං දිගුණං සුත්තං කොට්ටෙන්ති, කක්කටච්ඡීනි උට්ඨපෙන්ති, න වට්ටති. උභොසු පන අන්තෙසු දසාමුඛස්ස ථිරභාවාය දිගුණං කොට්ටෙතුං වට්ටති. දසාමුඛෙ පන ඝටකං වා මකරමුඛං වා දෙඩ්ඩුභසීසං වා යංකිඤ්චි විකාරරූපං කාතුං න වට්ටති. තත්ථ තත්ථ අච්ඡීනි දස්සෙත්වා මාලාකම්මලතාකම්මාදීනි වා කත්වා කොට්ටිතකායබන්ධනම්පි න වට්ටති. උජුකමෙව පන මච්ඡකණ්ටකං වා ඛජ්ජුරිපත්තකං වා මට්ඨපට්ටිකං වා කත්වා කොට්ටිතුං වට්ටති. කායබන්ධනස්ස දසා එකා වට්ටති, ද්වෙ තීණි චත්තාරිපි වට්ටන්ති; තතො පරං න වට්ටන්ති. රජ්ජුකකායබන්ධනං එකමෙව වට්ටති. පාමඞ්ගසණ්ඨානං පන එකම්පි න වට්ටති. දසා පන පාමඞ්ගසණ්ඨානාපි වට්ටති. බහුරජ්ජුකෙ එකතො කත්වා එකෙන නිරන්තරං වෙඨෙත්වා කතං බහුරජ්ජුකන්ති න වත්තබ්බං, තං වට්ටති.

කායබන්ධනවිධෙ අට්ඨමඞ්ගලාදිකං යංකිඤ්චි විකාරරූපං න වට්ටති, පරිච්ඡෙදලෙඛාමත්තං වට්ටති. විධකස්ස උභොසු අන්තෙසු ථිරකරණත්ථාය ඝටකං කරොන්ති, අයම්පි වට්ටති.

අඤ්ජනියං ඉත්ථිපුරිසචතුප්පදසකුණරූපං වා මාලාකම්ම-ලතාකම්මමකරදන්තක-ගොමුත්තකඅඩ්ඪචන්දකාදිභෙදං වා විකාරරූපං න වට්ටති. ඝංසිත්වා වා ඡින්දිත්වා වා යථා වා න පඤ්ඤායති, තථා සුත්තෙන වෙඨෙත්වා වළඤ්ජෙතබ්බා. උජුකමෙව පන චතුරංසා වා අට්ඨංසා වා සොළසංසා වා අඤ්ජනී වට්ටති. හෙට්ඨතො පිස්සා ද්වෙ වා තිස්සො වා වට්ටලෙඛායො වට්ටන්ති. ගීවායම්පිස්සා පිධානකබන්ධනත්ථං එකා වට්ටලෙඛා වට්ටති.

අඤ්ජනිසලාකායපි වණ්ණමට්ඨකම්මං න වට්ටති. අඤ්ජනිත්ථවිකායම්පි යංකිඤ්චි නානාවණ්ණෙන සුත්තෙන වණ්ණමට්ඨකම්මං න වට්ටති. එසෙව නයො කුඤ්චිකාකොසකෙපි. කුඤ්චිකාය වණ්ණමට්ඨකම්මං න වට්ටති, තථා සිපාටිකායං. එකවණ්ණසුත්තෙන පනෙත්ථ යෙන කෙනචි සිබ්බිතුං වට්ටති.

ආරකණ්ටකෙපි වට්ටමණිකං වා අඤ්ඤං වා වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති. ගීවායං පන පරිච්ඡෙදලෙඛා වට්ටති. පිප්ඵලිකෙපි මණිකං වා පිළකං වා යංකිඤ්චි උට්ඨපෙතුං න වට්ටති. දණ්ඩකෙ පන පරිච්ඡෙදලෙඛා වට්ටති. නඛච්ඡෙදනං වලිතකංයෙව කරොන්ති, තස්මා තං වට්ටති. උත්තරාරණියං වා අධරාරණියං වා අරණිධනුකෙ වා උපරිපෙල්ලනදණ්ඩකෙ වා මාලාකම්මාදිකං යංකිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති, පෙල්ලනදණ්ඩකස්ස පන වෙමජ්ඣෙ මණ්ඩලං හොති, තත්ථ පරිච්ඡෙදලෙඛාමත්තං වට්ටති. සූචිසණ්ඩාසං කරොන්ති, යෙන සූචිං ඩංසාපෙත්වා ඝංසන්ති, තත්ථ මකරමුඛාදිකං යංකිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති, සූචිඩංසනත්ථං පන මුඛමත්තං හොති, තං වට්ටති.

දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසියම්පි යංකිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති, උජුකමෙව කප්පියලොහෙන උභොසු වා පස්සෙසු චතුරංසං වා අට්ඨංසං වා බන්ධිතුං වට්ටති. කත්තරදණ්ඩෙපි යංකිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං න වට්ටති, හෙට්ඨා එකා වා ද්වෙ වා වට්ටලෙඛා උපරි අහිච්ඡත්තකමකුළමත්තඤ්ච වට්ටති.

තෙලභාජනෙසු විසාණෙ වා නාළියං වා අලාබුකෙ වා ආමණ්ඩසාරකෙ වා ඨපෙත්වා ඉත්ථිරූපං පුරිසරූපඤ්ච අවසෙසං සබ්බම්පි වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති.

මඤ්චපීඨෙ භිසිබිම්බොහනෙ භූමත්ථරණෙ පාදපුඤ්ඡනෙ චඞ්කමනභිසියා සම්මුඤ්ජනියං කචවරඡඩ්ඩනකෙ රජනදොණිකාය පානීයඋළුඞ්කෙ පානීයඝටෙ පාදකථලිකාය ඵලකපීඨකෙ වලයාධාරකෙ දණ්ඩාධාරකෙපත්තපිධානෙ තාලවණ්ටෙ වීජනෙති – එතෙසු සබ්බං මාලාකම්මාදිවණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති. සෙනාසනෙ පන ද්වාරකවාටවාතපානකවාටාදීසු සබ්බරතනමයම්පි වණ්ණමට්ඨකම්මං වට්ටති.

සෙනාසනෙ කිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථි, අඤ්ඤත්‍ර විරුද්ධසෙනාසනා. විරුද්ධසෙනාසනං නාම අඤ්ඤෙසං සීමාය රාජවල්ලභෙහි කතසෙනාසනං වුච්චති, තස්මා යෙ තාදිසං සෙනාසනං කරොන්ති, තෙ වත්තබ්බා – ‘‘මා අම්හාකං සීමාය සෙනාසනං කරොථා’’ති. අනාදියිත්වා කරොන්තියෙව, පුනපි වත්තබ්බා – ‘‘මා එවං අකත්ථ, මා අම්හාකං උපොසථපවාරණානං අන්තරායමකත්ථ, මා සාමග්ගිං භින්දිත්ථ, තුම්හාකං සෙනාසනං කතම්පි කතට්ඨානෙ න ඨස්සතී’’ති. සචෙ බලක්කාරෙන කරොන්තියෙව, යදා තෙසං ලජ්ජිපරිසා උස්සන්නා හොති, සක්කා ච හොති ලද්ධුං ධම්මිකො විනිච්ඡයො, තදා තෙසං පෙසෙතබ්බං – ‘‘තුම්හාකං ආවාසං හරථා’’ති. සචෙ යාව තතියං පෙසිතෙ හරන්ති, සාධු; නො චෙ හරන්ති, ඨපෙත්වා බොධිඤ්ච චෙතියඤ්ච අවසෙසසෙනාසනානි භින්දිතබ්බානි, නො ච ඛො අපරිභොගං කරොන්තෙහි, පටිපාටියා පන ඡදන-ගොපානසී-ඉට්ඨකාදීනි අපනෙත්වා තෙසං පෙසෙතබ්බං – ‘‘තුම්හාකං දබ්බසම්භාරෙ හරථා’’ති. සචෙ හරන්ති, සාධු; නො චෙ හරන්ති, අථ තෙසු දබ්බසම්භාරෙසු හිමවස්සවාතාතපාදීහි පූතිභූතෙසු වා චොරෙහි වා හටෙසු අග්ගිනා වා දඩ්ඪෙසු සීමසාමිකා භික්ඛූ අනුපවජ්ජා, න ලබ්භා චොදෙතුං ‘‘තුම්හෙහි අම්හාකං දබ්බසම්භාරා නාසිතා’’ති වා ‘‘තුම්හාකං ගීවා’’ති වා. යං පන සීමසාමිකෙහි භික්ඛූහි කතං, තං සුකතමෙව හොතීති.

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො නිට්ඨිතො.

86. එවං භින්නාය පන කුටිකාය ධනියස්ස පරිවිතක්කඤ්ච පුන කුටිකරණත්ථාය උස්සාහඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘අථ ඛො ආයස්මතො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දාරුගහෙ ගණකොති රඤ්ඤො දාරුභණ්ඩාගාරෙ දාරුගොපකො. දෙවගහදාරූනීති දෙවෙන ගහිතදාරූනි. රාජපටිග්ගහිතභූතානි දාරූනීති අත්ථො. නගරපටිසඞ්ඛාරිකානීති නගරස්ස පටිසඞ්ඛාරූපකරණානි. ආපදත්ථාය නික්ඛිත්තානීති අග්ගිදාහෙන වා පුරාණභාවෙන වා පටිරාජූපරුන්ධනාදිනා වා ගොපුරට්ටාලකරාජන්තෙපුරහත්ථිසාලාදීනං විපත්ති ආපදාති වුච්චති. තදත්ථං නික්ඛිත්තානීති වුත්තං හොති. ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡෙදාපෙත්වාති අත්තනො කුටියා පමාණං සල්ලක්ඛෙත්වා කිඤ්චි අග්ගෙ කිඤ්චි මජ්ඣෙ කිඤ්චි මූලෙ ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරොන්තො ඡෙදාපෙසි.

87. වස්සකාරොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං. මගධමහාමත්තොති මගධරට්ඨෙ මහාමත්තො, මහතියා ඉස්සරියමත්තාය සමන්නාගතො, මගධරඤ්ඤො වා මහාමත්තො; මහාඅමච්චොති වුත්තං හොති. අනුසඤ්ඤායමානොති තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා පච්චවෙක්ඛමානො. භණෙති ඉස්සරානං නීචට්ඨානිකපුරිසාලපනං. බන්ධං ආණාපෙසීති බ්‍රාහ්මණො පකතියාපි තස්මිං ඉස්සාපකතොව. සො රඤ්ඤො ‘‘ආණාපෙහී’’ති වචනං සුත්වා යස්මා ‘‘පක්කොසාපෙහී’’ති රඤ්ඤො න වුත්තං, තස්මා ‘‘නං හත්ථෙසු ච පාදෙසු ච බන්ධං කත්වා ආණාපෙස්සාමී’’ති බන්ධං ආණාපෙසි. අද්දස ඛො ආයස්මා ධනියොති කථං අද්දස? සො කිර අත්තනා ලෙසෙන දාරූනං හටභාවං ඤත්වා ‘‘නිස්සංසයං එස දාරූනං කාරණා රාජකුලතො වධං වා බන්ධං වා පාපුණිස්සති, තදා නං අහමෙව මොචෙස්සාමී’’ති නිච්චකාලං තස්ස පවත්තිං සුණන්තොයෙව විචරති. තස්මා තඛණඤ්ඤෙව ගන්ත්වා අද්දස. තෙන වුත්තං – ‘‘අද්දස ඛො ආයස්මා ධනියො’’ති. දාරූනං කිච්චාති දාරූනං කාරණා. පුරාහං හඤ්ඤාමීති අහං පුරා හඤ්ඤාමි; යාව අහං න හඤ්ඤාමි, තාව ත්වං එය්‍යාසීති අත්ථො.

88. ඉඞ්ඝ, භන්තෙ, සරාපෙහීති එත්ථ ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. පඨමාභිසිත්තොති අභිසිත්තො හුත්වා පඨමං. එවරූපිං වාචං භාසිතාති ‘‘දින්නඤ්ඤෙව සමණබ්‍රාහ්මණානං තිණකට්ඨොදකං පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති ඉමං එවරූපිං වාචං අභිසිත්තො හුත්වා පඨමමෙව යං ත්වං අභාසි, තං සයමෙව භාසිත්වා ඉදානි සරසි, න සරසීති වුත්තං හොති. රාජානො කිර අභිසිත්තමත්තායෙව ධම්මභෙරිං චරාපෙන්ති – ‘‘දින්නඤ්ඤෙව සමණබ්‍රාහ්මණානං තිණකට්ඨොදකං පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති තං සන්ධාය එස වදති. තෙසං මයා සන්ධාය භාසිතන්ති තෙසං අප්පමත්තකෙපි කුක්කුච්චායන්තානං සමිතබාහිතපාපානං සමණබ්‍රාහ්මණානං තිණකට්ඨොදකහරණං සන්ධාය මයා එතං භාසිතං; න තුම්හාදිසානන්ති අධිප්පායො. තඤ්ච ඛො අරඤ්ඤෙ අපරිග්ගහිතන්ති තඤ්ච තිණකට්ඨොදකං යං අරඤ්ඤෙ අපරිග්ගහිතං හොති; එතං සන්ධාය මයා භාසිතන්ති දීපෙති.

ලොමෙන ත්වං මුත්තොසීති එත්ථ ලොමමිව ලොමං, කිං පන තං? පබ්බජ්ජාලිඞ්ගං. කිං වුත්තං හොති? යථා නාම ධුත්තා ‘‘මංසං ඛාදිස්සාමා’’ති මහග්ඝලොමං එළකං ගණ්හෙය්‍යුං. තමෙනං අඤ්ඤො විඤ්ඤුපුරිසො දිස්වා ‘‘ඉමස්ස එළකස්ස මංසං කහාපණමත්තං අග්ඝති. ලොමානි පන ලොමවාරෙ ලොමවාරෙ අනෙකෙ කහාපණෙ අග්ඝන්තී’’ති ද්වෙ අලොමකෙ එළකෙ දත්වා ගණ්හෙය්‍ය. එවං සො එළකො විඤ්ඤුපුරිසමාගම්ම ලොමෙන මුච්චෙය්‍ය. එවමෙව ත්වං ඉමස්ස කම්මස්ස කතත්තා වධබන්ධනාරහො. යස්මා පන අරහද්ධජො සබ්භි අවජ්ඣරූපො, ත්වඤ්ච සාසනෙ පබ්බජිතත්තා යං පබ්බජ්ජාලිඞ්ගභූතං අරහද්ධජං ධාරෙසි. තස්මා ත්වං ඉමිනා පබ්බජ්ජාලිඞ්ගලොමෙන එළකො විය විඤ්ඤුපුරිසමාගම්ම මුත්තොසීති.

මනුස්සා උජ්ඣායන්තීති රඤ්ඤො පරිසති භාසමානස්ස සම්මුඛා ච පරම්මුඛා ච සුත්වා තත්ථ තත්ථ මනුස්සා උජ්ඣායන්ති, අවජ්ඣායන්ති, අවජානන්තා තං ඣායන්ති ඔලොකෙන්ති ලාමකතො වා චින්තෙන්තීති අත්ථො. ඛිය්‍යන්තීති තස්ස අවණ්ණං කථෙන්ති පකාසෙන්ති. විපාචෙන්තීති විත්ථාරිකං කරොන්ති, සබ්බත්ථ පත්ථරන්ති; අයඤ්ච අත්ථො සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බො. අයං පනෙත්ථ යොජනා – ‘‘අලජ්ජිනො ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා’’තිආදීනි චින්තෙන්තා උජ්ඣායන්ති. ‘‘නත්ථි ඉමෙසං සාමඤ්ඤ’’න්තිආදීනි භණන්තා ඛිය්‍යන්ති. ‘‘අපගතා ඉමෙ සාමඤ්ඤා’’තිආදීනි තත්ථ තත්ථ විත්ථාරෙන්තා විපාචෙන්තීති. එතෙන නයෙන ඉමෙසං පදානං ඉතො පරම්පි තත්ථ තත්ථ ආගතපදානුරූපෙන යොජනා වෙදිතබ්බා. බ්‍රහ්මචාරිනොති සෙට්ඨචාරිනො. සාමඤ්ඤන්ති සමණභාවො. බ්‍රහ්මඤ්ඤන්ති සෙට්ඨභාවො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

රඤ්ඤො දාරූනීතිආදිම්හි ‘‘අදින්නං ආදියිස්සතී’’ති අයං උජ්ඣායනත්ථො. යං පනෙතං අදින්නං ආදියි, තං දස්සෙතුං ‘‘රඤ්ඤො දාරූනී’’ති වුත්තං. ඉති වචනභෙදෙ අසම්මුය්හන්තෙහි අත්ථො වෙදිතබ්බො. පුරාණවොහාරිකො මහාමත්තොති භික්ඛුභාවතො පුරාණෙ ගිහිකාලෙ විනිච්ඡයවොහාරෙ නියුත්තත්තා ‘‘වොහාරිකො’’ති සඞ්ඛං ගතො මහාඅමච්චො.

අථ ඛො භගවා තං භික්ඛුං එතදවොචාති භගවා සාමංයෙව ලොකවොහාරම්පි ජානාති, අතීතබුද්ධානං පඤ්ඤත්තිම්පි ජානාති – ‘‘පුබ්බෙපි බුද්ධා එත්තකෙන පාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්ති, එත්තකෙන ථුල්ලච්චයං, එත්තකෙන දුක්කට’’න්ති. එවං සන්තෙපි සචෙ අඤ්ඤෙහි ලොකවොහාරවිඤ්ඤූහි සද්ධිං අසංසන්දිත්වා පාදමත්තෙන පාරාජිකං පඤ්ඤපෙය්‍ය, තෙනස්ස සියුං වත්තාරො ‘‘සීලසංවරො නාම එකභික්ඛුස්සපි අප්පමෙය්‍යො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යො මහාපථවී-සමුද්ද-ආකාසානි විය අතිවිත්ථිණ්ණො, කථඤ්හි නාම භගවා පාදමත්තකෙන නාසෙසී’’ති! තතො තථාගතස්ස ඤාණබලං අජානන්තා සික්ඛාපදං කොපෙය්‍යුං, පඤ්ඤත්තම්පි සික්ඛාපදං යථාඨානෙ න තිට්ඨෙය්‍ය. ලොකවොහාරවිඤ්ඤූහි පන සද්ධිං සංසන්දිත්වා පඤ්ඤත්තෙ සො උපවාදො න හොති. අඤ්ඤදත්ථු එවං වත්තාරො හොන්ති – ‘‘ඉමෙහි නාම අගාරිකාපි පාදමත්තෙන චොරං හනන්තිපි බන්ධන්තිපි පබ්බාජෙන්තිපි. කස්මා භගවා පබ්බජිතං න නාසෙස්සති; යෙන පරසන්තකං තිණසලාකමත්තම්පි න ගහෙතබ්බ’’න්ති! තථාගතස්ස ච ඤාණබලං ජානිස්සන්ති. පඤ්ඤත්තම්පි ච සික්ඛාපදං අකුප්පං භවිස්සති, යථාඨානෙ ඨස්සති. තස්මා ලොකවොහාරවිඤ්ඤූහි සද්ධිං සංසන්දිත්වා පඤ්ඤපෙතුකාමො සබ්බාවන්තං පරිසං අනුවිලොකෙන්තො අථ ඛො භගවා අවිදූරෙ නිසින්නං දිස්වා තං භික්ඛුං එතදවොච ‘‘කිත්තකෙන ඛො භික්ඛු රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො චොරං ගහෙත්වා හනති වා බන්ධති වා පබ්බාජෙති වා’’ති.

තත්ථ මාගධොති මගධානං ඉස්සරො. සෙනියොති සෙනාය සම්පන්නො. බිම්බිසාරොති තස්ස නාමං. පබ්බාජෙති වාති රට්ඨතො නික්ඛාමෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. පඤ්චමාසකො පාදොති තදා රාජගහෙ වීසතිමාසකො කහාපණො හොති, තස්මා පඤ්චමාසකො පාදො. එතෙන ලක්ඛණෙන සබ්බජනපදෙසු කහාපණස්ස චතුත්ථො භාගො ‘‘පාදො’’ති වෙදිතබ්බො. සො ච ඛො පොරාණස්ස නීලකහාපණස්ස වසෙන, න ඉතරෙසං රුද්‍රදාමකාදීනං. තෙන හි පාදෙන අතීතබුද්ධාපි පාරාජිකං පඤ්ඤපෙසුං, අනාගතාපි පඤ්ඤපෙස්සන්ති. සබ්බබුද්ධානඤ්හි පාරාජිකවත්ථුම්හි වා පාරාජිකෙ වා නානත්තං නත්ථි. ඉමානෙව චත්තාරි පාරාජිකවත්ථූනි. ඉමානෙව චත්තාරි පාරාජිකානි. ඉතො ඌනං වා අතිරෙකං වා නත්ථි. තස්මා භගවාපි ධනියං විගරහිත්වා පාදෙනෙව දුතියපාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්තො ‘‘යො පන භික්ඛු අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාත’’න්තිආදිමාහ.

එවං මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන දළ්හං කත්වා දුතියපාරාජිකෙ පඤ්ඤත්තෙ අපරම්පි අනුපඤ්ඤත්තත්ථාය රජකභණ්ඩිකවත්ථු උදපාදි, තස්සුප්පත්තිදීපනත්ථමෙතං වුත්තං – ‘‘එවඤ්චිදං භගවතා භික්ඛූනං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං හොතී’’ති. තස්සත්ථො ච අනුපඤ්ඤත්තිසම්බන්ධො ච පඨමපාරාජිකවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යථා ච ඉධ, එවං ඉතො පරෙසු සබ්බසික්ඛාපදෙසු. යං යං පුබ්බෙ වුත්තං, තං තං සබ්බං වජ්ජෙත්වා උපරූපරි අපුබ්බමෙව වණ්ණයිස්සාම. යදි හි යං යං වුත්තනයං, තං තං පුනපි වණ්ණයිස්සාම, කදා වණ්ණනාය අන්තං ගමිස්සාම! තස්මා යං යං පුබ්බෙ වුත්තං, තං තං සබ්බං සාධුකං උපසල්ලක්ඛෙත්වා තත්ථ තත්ථ අත්ථො ච යොජනා ච වෙදිතබ්බා. අපුබ්බං පන යංකිඤ්චි අනුත්තානත්ථං, තං සබ්බං මයමෙව වණ්ණයිස්සාම.

ධනියවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

90. රජකත්ථරණං ගන්ත්වාති රජකතිත්ථං ගන්ත්වා; තඤ්හි යස්මා තත්ථ රජකා වත්ථානි අත්ථරන්ති, තස්මා රජකත්ථරණන්ති වුච්චති. රජකභණ්ඩිකන්ති රජකානං භණ්ඩිකං; රජකා සායන්හසමයෙ නගරං පවිසන්තා බහූනි වත්ථානි එකෙකං භණ්ඩිකං බන්ධන්ති. තතො එකං භණ්ඩිකං තෙසං පමාදෙන අපස්සන්තානං අවහරිත්වා ථෙනෙත්වාති අත්ථො.

පදභාජනීයවණ්ණනා

92. ගාමොනාමාති එවමාදි ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’’ති එත්ථ වුත්තස්ස ගාමස්ස ච අරඤ්ඤස්ස ච පභෙදදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ යස්මිං ගාමෙ එකා එව කුටි, එකං ගෙහං සෙය්‍යථාපි මලයජනපදෙ; අයං එකකුටිකො ගාමො නාම. එතෙන නයෙන අපරෙපි වෙදිතබ්බා. අමනුස්සොනාම යො සබ්බසො වා මනුස්සානං අභාවෙන යක්ඛපරිග්ගහභූතො; යතො වා මනුස්සා කෙනචි කාරණෙන පුනපි ආගන්තුකාමා එව අපක්කන්තා. පරික්ඛිත්තොනාම ඉට්ඨකපාකාරං ආදිං කත්වා අන්තමසො කණ්ටකසාඛාහිපි පරික්ඛිත්තො. ගොනිසාදිනිවිට්ඨොනාම වීථිසන්නිවෙසාදිවසෙන අනිවිසිත්වා යථා ගාවො තත්ථ තත්ථ ද්වෙ තයො නිසීදන්ති, එවං තත්ථ තත්ථ ද්වෙ තීණි ඝරානි කත්වා නිවිට්ඨො. සත්ථොති ජඞ්ඝසත්ථසකටසත්ථාදීසු යො කොචි. ඉමස්මිඤ්ච සික්ඛාපදෙ නිගමොපි නගරම්පි ගාමග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

ගාමූපචාරොතිආදි අරඤ්ඤපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං. ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්සාති යස්ස ගාමස්ස අනුරාධපුරස්සෙව ද්වෙ ඉන්දඛීලා, තස්ස අබ්භන්තරිමෙ ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්ස; තස්ස හි බාහිරො ඉන්දඛීලො ආභිධම්මිකනයෙන අරඤ්ඤසඞ්ඛෙපං ගච්ඡති. යස්ස පන එකො, තස්ස ගාමද්වාරබාහානං වෙමජ්ඣෙ ඨිතස්ස. යත්‍රාපි හි ඉන්දඛීලො නත්ථි, තත්‍ර ගාමද්වාරබාහානං වෙමජ්ඣමෙව ‘‘ඉන්දඛීලො’’ති වුච්චති. තෙන වුත්තං – ‘‘ගාමද්වාරබාහානං වෙමජ්ඣෙ ඨිතස්සා’’ති. මජ්ඣිමස්සාති ථාමමජ්ඣිමස්ස, නො පමාණමජ්ඣිමස්ස, නෙව අප්පථාමස්ස, න මහාථාමස්ස; මජ්ඣිමථාමස්සාති වුත්තං හොති. ලෙඩ්ඩුපාතොති යථා මාතුගාමො කාකෙ උඩ්ඩාපෙන්තො උජුකමෙව හත්ථං උක්ඛිපිත්වා ලෙඩ්ඩුං ඛිපති, යථා ච උදකුක්ඛෙපෙ උදකං ඛිපන්ති, එවං අඛිපිත්වා යථා තරුණමනුස්සා අත්තනො බලං දස්සෙන්තා බාහං පසාරෙත්වා ලෙඩ්ඩුං ඛිපන්ති, එවං ඛිත්තස්ස ලෙඩ්ඩුස්ස පතනට්ඨානං. පතිතො පන ලුඨිත්වා යත්ථ ගච්ඡති, තං න ගහෙතබ්බං.

අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතොති එත්ථ පන නිබ්බකොසස්ස උදකපාතට්ඨානෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සුප්පපාතො වා මුසලපාතො වා ඝරූපචාරො නාම. තස්මිං ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො ගාමූපචාරොති කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තං. මහාපච්චරියම්පි තාදිසමෙව. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘ඝරං නාම, ඝරූපචාරො නාම, ගාමො නාම, ගාමූපචාරො නාමා’’ති මාතිකං ඨපෙත්වා නිබ්බකොසස්ස උදකපාතට්ඨානබ්භන්තරං ඝරං නාම. යං පන ද්වාරෙ ඨිතො මාතුගාමො භාජනධොවනඋදකං ඡඩ්ඩෙති, තස්ස පතනට්ඨානඤ්ච මාතුගාමෙනෙව අන්තොගෙහෙ ඨිතෙන පකතියා බහි ඛිත්තස්ස සුප්පස්ස වා සම්මුඤ්ජනියා වා පතනට්ඨානඤ්ච, ඝරස්ස පුරතො ද්වීසු කොණෙසු සම්බන්ධිත්වා මජ්ඣෙ රුක්ඛසූචිද්වාරං ඨපෙත්වා ගොරූපානං පවෙසනනිවාරණත්ථං කතපරික්ඛෙපො ච අයං සබ්බොපි ඝරූපචාරො නාම. තස්මිං ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතබ්භන්තරං ගාමො නාම. තතො අඤ්ඤස්ස ලෙඩ්ඩුපාතස්ස අබ්භන්තරං ගාමූපචාරො නාමාති වුත්තං. ඉදමෙත්ථ පමාණං. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථ යො යො අට්ඨකථාවාදො වා ථෙරවාදො වා පච්ඡා වුච්චති සො පමාණතො දට්ඨබ්බො.

යඤ්චෙතං මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං, තං පාළියා විරුද්ධමිව දිස්සති. පාළියඤ්හි – ‘‘ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. අට්ඨකථායං පන තං ලෙඩ්ඩුපාතං ගාමසඞ්ඛෙපං කත්වා තතො පරං ගාමූපචාරො වුත්තොති? වුච්චතෙ – සච්චමෙව පාළියං වුත්තං, අධිප්පායො පනෙත්ථ වෙදිතබ්බො. සො ච අට්ඨකථාචරියානමෙව විදිතො. තස්මා යථා ‘‘ඝරූපචාරෙ ඨිතස්සා’’ති එත්ථ ඝරූපචාරලක්ඛණං පාළියං අවුත්තම්පි අට්ඨකථායං වුත්තවසෙන ගහිතං. එවං සෙසම්පි ගහෙතබ්බං.

තත්‍රායං නයො – ඉධ ගාමො නාම දුවිධො හොති – පරික්ඛිත්තො ච අපරික්ඛිත්තො ච. තත්‍ර පරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපොයෙව පරිච්ඡෙදො. තස්මා තස්ස විසුං පරිච්ඡෙදං අවත්වා ‘‘ගාමූපචාරො නාම පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති පාළියං වුත්තං. අපරික්ඛිත්තස්ස පන ගාමස්ස ගාමපරිච්ඡෙදො වත්තබ්බො. තස්මා තස්ස ගාමපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති වුත්තං. ගාමපරිච්ඡෙදෙ ච දස්සිතෙ ගාමූපචාරලක්ඛණං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කා ඤාතුන්ති පුන ‘‘තත්ථ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති න වුත්තං. යො පන ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස ලෙඩ්ඩුපාතංයෙව ‘‘ගාමූපචාරො’’ති වදති, තස්ස ඝරූපචාරො ගාමොති ආපජ්ජති. තතො ඝරං, ඝරූපචාරො, ගාමො, ගාමූපචාරොති එස විභාගො සඞ්කරීයති. අසඞ්කරතො චෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො විකාලෙ ගාමප්පවෙසනාදීසු. තස්මා පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච සංසන්දිත්වා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ ගාමො ච ගාමූපචාරො ච වෙදිතබ්බො. යොපි ච ගාමො පුබ්බෙ මහා හුත්වා පච්ඡා කුලෙසු නට්ඨෙසු අප්පකො හොති, සො ඝරූපචාරතො ලෙඩ්ඩුපාතෙනෙව පරිච්ඡින්දිතබ්බො. පුරිමපරිච්ඡෙදො පනස්ස පරික්ඛිත්තස්සාපි අපරික්ඛිත්තස්සාපි අප්පමාණමෙවාති.

අරඤ්ඤං නාම ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චාති ඉමං යථාවුත්තලක්ඛණං ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච ඨපෙත්වා ඉමස්මිං අදින්නාදානසික්ඛාපදෙ අවසෙසං ‘‘අරඤ්ඤං’’ නාමාති වෙදිතබ්බං. අභිධම්මෙ පන ‘‘අරඤ්ඤන්ති නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) වුත්තං. ආරඤ්ඤකසික්ඛාපදෙ ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) වුත්තං. තං ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය ආරොපිතෙන ආචරියධනුනා පඤ්චධනුසතප්පමාණන්ති වෙදිතබ්බං. එවං භගවතා ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’’ති එතස්ස අත්ථං විභජන්තෙන ‘‘ඝරං, ඝරූපචාරො, ගාමො, ගාමූපචාරො අරඤ්ඤ’’න්ති පාපභික්ඛූනං ලෙසොකාසනිසෙධනත්ථං පඤ්ච කොට්ඨාසා දස්සිතා. තස්මා ඝරෙ වා ඝරූපචාරෙ වා ගාමෙ වා ගාමූපචාරෙ වා අරඤ්ඤෙ වා පාදග්ඝනකතො පට්ඨාය සස්සාමිකං භණ්ඩං අවහරන්තස්ස පාරාජිකමෙවාති වෙදිතබ්බං.

ඉදානි ‘‘අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං ආදියෙය්‍යා’’තිආදීනං අත්ථදස්සනත්ථං ‘‘අදින්නං නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අදින්නන්ති දන්තපොනසික්ඛාපදෙ අත්තනො සන්තකම්පි අප්පටිග්ගහිතකං කප්පියං අජ්ඣොහරණීයං වුච්චති. ඉධ පන යංකිඤ්චි පරපරිග්ගහිතං සස්සාමිකං භණ්ඩං, තදෙතං තෙහි සාමිකෙහි කායෙන වා වාචාය වා න දින්නන්ති අදින්නං. අත්තනො හත්ථතො වා යථාඨිතට්ඨානතො වා න නිස්සට්ඨන්ති අනිස්සට්ඨං. යථාඨානෙ ඨිතම්පි අනපෙක්ඛතාය න පරිච්චත්තන්ති අපරිච්චත්තං. ආරක්ඛසංවිධානෙන රක්ඛිතත්තා රක්ඛිතං. මඤ්ජූසාදීසු පක්ඛිපිත්වා ගොපිතත්තා ගොපිතං. ‘‘මම ඉද’’න්ති තණ්හාමමත්තෙන මමායිතත්තා මමායිතං. තාහි අපරිච්චාගරක්ඛණගොපනාහි තෙහි භණ්ඩසාමිකෙහි පරෙහි පරිග්ගහිතන්ති පරපරිග්ගහිතං. එතං අදින්නං නාම.

ථෙය්‍යසඞ්ඛාතන්ති එත්ථ ථෙනොති චොරො, ථෙනස්ස භාවො ථෙය්‍යං; අවහරණචිත්තස්සෙතං අධිවචනං. ‘‘සඞ්ඛා, සඞ්ඛාත’’න්ති අත්ථතො එකං; කොට්ඨාසස්සෙතං අධිවචනං, ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’තිආදීසු (සු. නි. 880) විය. ථෙය්‍යඤ්ච තං සඞ්ඛාතඤ්චාති ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං, ථෙය්‍යචිත්තසඞ්ඛාතො එකො චිත්තකොට්ඨාසොති අත්ථො. කරණත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං, තස්මා ථෙය්‍යසඞ්ඛාතෙනාති අත්ථතො දට්ඨබ්බං. යො ච ථෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන ආදියති, සො යස්මා ථෙය්‍යචිත්තො හොති, තස්මා බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා අත්ථමෙව දස්සෙතුං ථෙය්‍යචිත්තො අවහරණචිත්තොති එවමස්ස පදභාජනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ආදියෙය්‍ය , හරෙය්‍ය, අවහරෙය්‍ය, ඉරියාපථං විකොපෙය්‍ය, ඨානා චාවෙය්‍ය, සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යාති එත්ථ පන පඨමපදං අභියොගවසෙන වුත්තං, දුතියපදං අඤ්ඤෙසං භණ්ඩං හරන්තස්ස ගච්ඡතො වසෙන, තතියපදං උපනික්ඛිත්තභණ්ඩවසෙන, චතුත්ථං සවිඤ්ඤාණකවසෙන, පඤ්චමං ථලෙ නික්ඛිත්තාදිවසෙන, ඡට්ඨං පරිකප්පවසෙන වා සුඞ්කඝාතවසෙන වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යොජනා පනෙත්ථ එකභණ්ඩවසෙනපි නානාභණ්ඩවසෙනපි හොති. එකභණ්ඩවසෙන ච සවිඤ්ඤාණකෙනෙව ලබ්භති, නානාභණ්ඩවසෙන සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකමිස්සකෙන.

තත්ථ නානාභණ්ඩවසෙන තාව එවං වෙදිතබ්බං – ආදියෙය්‍යාති ආරාමං අභියුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. සාමිකො ‘‘න මය්හං භවිස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

හරෙය්‍යාති අඤ්ඤස්ස භණ්ඩං හරන්තො සීසෙ භාරං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඛන්ධං ඔරොපෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

අවහරෙය්‍යාති උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං ‘‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’’න්ති වුච්චමානො ‘‘නාහං ගණ්හාමී’’ති භණති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. සාමිකස්ස විමතිං උප්පාදෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. සාමිකො ‘‘න මය්හං දස්සතී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

ඉරියාපථංවිකොපෙය්‍යාති ‘‘සහභණ්ඩහාරකං නෙස්සාමී’’ති පඨමං පාදං සඞ්කාමෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. දුතියං පාදං සඞ්කාමෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

ඨානා චාවෙය්‍යාති ථලට්ඨං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඨානා චාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස.

සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යාති පරිකප්පිතට්ඨානං පඨමං පාදං අතික්කාමෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. දුතියං පාදං අතික්කාමෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. අථ වා පඨමං පාදං සුඞ්කඝාතං අතික්කාමෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. දුතියං පාදං අතික්කාමෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සාති – අයමෙත්ථ නානාභණ්ඩවසෙන යොජනා.

එකභණ්ඩවසෙන පන සස්සාමිකං දාසං වා තිරච්ඡානං වා යථාවුත්තෙන අභියොගාදිනා නයෙන ආදියති වා හරති වා අවහරති වා ඉරියාපථං වා විකොපෙති, ඨානා වා චාවෙති, පරිච්ඡෙදං වා අතික්කාමෙති – අයමෙත්ථ එකභණ්ඩවසෙන යොජනා.

පඤ්චවීසතිඅවහාරකථා

අපිච ඉමානි ඡ පදානි වණ්ණෙන්තෙන පඤ්ච පඤ්චකෙ සමොධානෙත්වා පඤ්චවීසති අවහාරා දස්සෙතබ්බා. එවං වණ්ණයතා හි ඉදං අදින්නාදානපාරාජිකං සුවණ්ණිතං හොති. ඉමස්මිඤ්ච ඨානෙ සබ්බඅට්ඨකථා ආකුලා ලුළිතා දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිනිච්ඡයා. තථා හි සබ්බඅට්ඨකථාසු යානි තානි පාළියං ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අදින්නං ආදියන්තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්ස, පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොතී’’තිආදිනා නයෙන අවහාරඞ්ගානි වුත්තානි, තානිපි ගහෙත්වා කත්ථචි එකං පඤ්චකං දස්සිතං, කත්ථචි ‘‘ඡහාකාරෙහී’’ති ආගතෙහි සද්ධිං ද්වෙ පඤ්චකානි දස්සිතානි. එතානි ච පඤ්චකානි න හොන්ති. යත්ථ හි එකෙකෙන පදෙන අවහාරො සිජ්ඣති, තං පඤ්චකං නාම වුච්චති. එත්ථ පන සබ්බෙහිපි පදෙහි එකොයෙව අවහාරො. යානි ච තත්ථ ලබ්භමානානියෙව පඤ්චකානි දස්සිතානි, තෙසම්පි න සබ්බෙසං අත්ථො පකාසිතො. එවමිමස්මිං ඨානෙ සබ්බඅට්ඨකථා ආකුලා ලුළිතා දුවිඤ්ඤෙය්‍යවිනිච්ඡයා. තස්මා පඤ්ච පඤ්චකෙසමොධානෙත්වා දස්සියමානා ඉමෙ පඤ්චවීසති අවහාරා සාධුකං සල්ලක්ඛෙතබ්බා.

පඤ්ච පඤ්චකානි නාම – නානාභණ්ඩපඤ්චකං, එකභණ්ඩපඤ්චකං, සාහත්ථිකපඤ්චකං, පුබ්බපයොගපඤ්චකං, ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකන්ති. තත්ථ නානාභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච එකභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච ‘‘ආදියෙය්‍ය, හරෙය්‍ය, අවහරෙය්‍ය, ඉරියාපථං විකොපෙය්‍ය, ඨානා චාවෙය්‍යා’’ති ඉමෙසං පදානං වසෙන ලබ්භන්ති. තානි පුබ්බෙ යොජෙත්වා දස්සිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. යං පනෙතං ‘‘සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යා’’ති ඡට්ඨං පදං, තං පරිකප්පාවහාරස්ස ච නිස්සග්ගියාවහාරස්ස ච සාධාරණං. තස්මා තං තතියපඤ්චමෙසු පඤ්චකෙසු ලබ්භමානපදවසෙන යොජෙතබ්බං. වුත්තං නානාභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච එකභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච.

කතමං සාහත්ථිකපඤ්චකං? පඤ්ච අවහාරා – සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, අත්ථසාධකො, ධුරනික්ඛෙපොති. තත්ථ සාහත්ථිකො නාම පරස්ස භණ්ඩං සහත්ථා අවහරති. ආණත්තිකො නාම ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං අවහරා’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙති. නිස්සග්ගියො නාම අන්තොසුඞ්කඝාතෙ ඨිතො බහිසුඞ්කඝාතං පාතෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සාති, ඉමිනා ච සද්ධිං ‘‘සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යා’’ති ඉදං පදයොජනං ලභති. අත්ථසාධකො නාම ‘‘අසුකං නාම භණ්ඩං යදා සක්කොසි, තදා අවහරා’’ති ආණාපෙති. තත්ථ සචෙ පරො අනන්තරායිකො හුත්වා තං අවහරති, ආණාපකො ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකො හොති, අවහාරකො පන අවහටකාලෙ. අයං අත්ථසාධකො. ධුරනික්ඛෙපො පන උපනික්ඛිත්තභණ්ඩවසෙන වෙදිතබ්බො. ඉදං සාහත්ථිකපඤ්චකං.

කතමං පුබ්බපයොගපඤ්චකං? අපරෙපි පඤ්ච අවහාරා – පුබ්බපයොගො, සහපයොගො, සංවිදාවහාරො, සඞ්කෙතකම්මං, නිමිත්තකම්මන්ති. තත්ථ ආණත්තිවසෙන පුබ්බපයොගො වෙදිතබ්බො. ඨානා චාවනවසෙන සහපයොගො. ඉතරෙ පන තයො පාළියං (පාරා. 118-120) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති. ඉදං පුබ්බපයොගපඤ්චකං.

කතමං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකං? අපරෙපි පඤ්ච අවහාරා – ථෙය්‍යාවහාරො, පසය්හාවහාරො, පරිකප්පාවහාරො, පටිච්ඡන්නාවහාරො, කුසාවහාරොති. තෙ පඤ්චපි ‘‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු සඞ්ඝස්ස චීවරෙ භාජියමානෙ ථෙය්‍යචිත්තො කුසං සඞ්කාමෙත්වා චීවරං අග්ගහෙසී’’ති (පාරා. 138) එතස්මිං කුසසඞ්කාමනවත්ථුස්මිං වණ්ණයිස්සාම. ඉදං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකං. එවමිමානි පඤ්ච පඤ්චකානි සමොධානෙත්වා ඉමෙ පඤ්චවීසති අවහාරා වෙදිතබ්බා.

ඉමෙසු ච පන පඤ්චසු පඤ්චකෙසු කුසලෙන විනයධරෙන ඔතිණ්ණං වත්ථුං සහසා අවිනිච්ඡිනිත්වාව පඤ්ච ඨානානි ඔලොකෙතබ්බානි. යානි සන්ධාය පොරාණා ආහු –

‘‘වත්ථුං කාලඤ්ච දෙසඤ්ච, අග්ඝං පරිභොගපඤ්චමං;

තුලයිත්වා පඤ්ච ඨානානි, ධාරෙය්‍යත්ථං විචක්ඛණො’’ති.

තත්ථ වත්ථුන්ති භණ්ඩං; අවහාරකෙන හි ‘‘මයා ඉදං නාම අවහට’’න්ති වුත්තෙපි ආපත්තිං අනාරොපෙත්වාව තං භණ්ඩං සස්සාමිකං වා අස්සාමිකං වාති උපපරික්ඛිතබ්බං. සස්සාමිකෙපි සාමිකානං සාලයභාවො වා නිරාලයභාවො වා උපපරික්ඛිතබ්බො. සචෙ තෙසං සාලයකාලෙ අවහටං, භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා ආපත්ති කාතබ්බා. සචෙ නිරාලයකාලෙ, න පාරාජිකෙන කාරෙතබ්බො. භණ්ඩසාමිකෙසු පන භණ්ඩං ආහරාපෙන්තෙසු භණ්ඩං දාතබ්බං. අයමෙත්ථ සාමීචි.

ඉමස්ස පනත්ථස්ස දීපනත්ථමිදං වත්ථු – භාතියරාජකාලෙ කිර මහාචෙතියපූජාය දක්ඛිණදිසතො එකො භික්ඛු සත්තහත්ථං පණ්ඩුකාසාවං අංසෙ කරිත්වා චෙතියඞ්ගණං පාවිසි; තඞ්ඛණමෙව ච රාජාපි චෙතියවන්දනත්ථං ආගතො. තත්ථ උස්සාරණාය වත්තමානාය මහාජනසම්මද්දො අහොසි. අථ සො භික්ඛු ජනසම්මද්දපීළිතො අංසතො පතන්තං කාසාවං අදිස්වාව නික්ඛන්තො; නික්ඛමිත්වා ච කාසාවං අපස්සන්තො ‘‘කො ඊදිසෙ ජනසම්මද්දෙ කාසාවං ලච්ඡති, න දානි තං මය්හ’’න්ති ධුරනික්ඛෙපං කත්වා ගතො. අථඤ්ඤො භික්ඛු පච්ඡා ආගච්ඡන්තො තං කාසාවං දිස්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන ගහෙත්වා පුන විප්පටිසාරී හුත්වා ‘‘අස්සමණො දානිම්හි, විබ්භමිස්සාමී’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙපි ‘‘විනයධරෙ පුච්ඡිත්වා ඤස්සාමී’’ති චින්තෙසි.

තෙන ච සමයෙන චූළසුමනත්ථෙරො නාම සබ්බපරියත්තිධරො විනයාචරියපාමොක්ඛො මහාවිහාරෙ පටිවසති. සො භික්ඛු ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා අත්තනො කුක්කුච්චං පුච්ඡි. ථෙරො තෙන භට්ඨෙ ජනකායෙ පච්ඡා ආගන්ත්වා ගහිතභාවං ඤත්වා ‘‘අත්ථි දානි එත්ථ ඔකාසො’’ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘සචෙ කාසාවසාමිකං භික්ඛුං ආනෙය්‍යාසි, සක්කා භවෙය්‍ය තව පතිට්ඨා කාතු’’න්ති. ‘‘කථාහං, භන්තෙ, තං දක්ඛිස්සාමී’’ති? ‘‘තහිං තහිං ගන්ත්වා ඔලොකෙහී’’ති. සො පඤ්චපි මහාවිහාරෙ ඔලොකෙත්වා නෙව අද්දක්ඛි. තතො නං ථෙරො පුච්ඡි – ‘‘කතරාය දිසාය බහූ භික්ඛූ ආගච්ඡන්තී’’ති? ‘‘දක්ඛිණදිසාය, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි කාසාවං දීඝතො ච තිරියඤ්ච මිනිත්වා ඨපෙහි. ඨපෙත්වා දක්ඛිණදිසාය විහාරපටිපාටියා විචිනිත්වා තං භික්ඛුං ආනෙහී’’ති. සො තථා කත්වා තං භික්ඛුං දිස්වා ථෙරස්ස සන්තිකං ආනෙසි. ථෙරො පුච්ඡි – ‘‘තවෙදං කාසාව’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘කුහිං තෙ පාතිත’’න්ති? සො සබ්බං ආචික්ඛි. ථෙරො පන තෙන කතං ධුරනික්ඛෙපං සුත්වා ඉතරං පුච්ඡි – ‘‘තයා ඉදං කුහිං දිස්වා ගහිත’’න්ති? සොපි සබ්බං ආරොචෙසි. තතො නං ථෙරො ආහ – ‘‘සචෙ තෙ සුද්ධචිත්තෙන ගහිතං අභවිස්ස, අනාපත්තියෙව තෙ අස්ස. ථෙය්‍යචිත්තෙන පන ගහිතත්තා දුක්කටං ආපන්නොසි. තං දෙසෙත්වා අනාපත්තිකො හොහි. ඉදඤ්ච කාසාවං අත්තනො සන්තකං කත්වා එතස්සෙව භික්ඛුනො දෙහී’’ති. සො භික්ඛු අමතෙනෙව අභිසිත්තො පරමස්සාසප්පත්තො අහොසීති. එවං වත්ථු ඔලොකෙතබ්බං.

කාලොති අවහාරකාලො. තදෙව හි භණ්ඩං කදාචි සමග්ඝං හොති, කදාචි මහග්ඝං. තස්මා තං භණ්ඩං යස්මිං කාලෙ අවහටං, තස්මිංයෙව කාලෙ යො තස්ස අග්ඝො හොති, තෙන අග්ඝෙන ආපත්ති කාරෙතබ්බා. එවං කාලො ඔලොකෙතබ්බො.

දෙසොති අවහාරදෙසො. තඤ්හි භණ්ඩං යස්මිං දෙසෙ අවහටං, තස්මිංයෙව දෙසෙ යො තස්ස අග්ඝො හොති, තෙන අග්ඝෙන ආපත්ති කාරෙතබ්බා. භණ්ඩුට්ඨානදෙසෙ හි භණ්ඩං සමග්ඝං හොති, අඤ්ඤත්ථ මහග්ඝං.

ඉමස්සාපි ච අත්ථස්ස දීපනත්ථමිදං වත්ථු – අන්තරසමුද්දෙ කිර එකො භික්ඛු සුසණ්ඨානං නාළිකෙරං ලභිත්වා භමං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛථාලකසදිසං මනොරමං පානීයථාලකං කත්වා තත්ථෙව ඨපෙත්වා චෙතියගිරිං අගමාසි. අථඤ්ඤො භික්ඛු අන්තරසමුද්දං ගන්ත්වා තස්මිං විහාරෙ පටිවසන්තො තං ථාලකං දිස්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන ගහෙත්වා චෙතියගිරිමෙව ආගතො. තස්ස තත්ථ යාගුං පිවන්තස්ස තං ථාලකං දිස්වා ථාලකසාමිකො භික්ඛු ආහ – ‘‘කුතො තෙ ඉදං ලද්ධ’’න්ති? ‘‘අන්තරසමුද්දතො මෙ ආනීත’’න්ති. සො තං ‘‘නෙතං තව සන්තකං, ථෙය්‍යාය තෙ ගහිත’’න්ති සඞ්ඝමජ්ඣං ආකඩ්ඪි. තත්ථ ච විනිච්ඡයං අලභිත්වා මහාවිහාරං අගමිංසු. තත්ථ භෙරිං පහරාපෙත්වා මහාචෙතියසමීපෙ සන්නිපාතං කත්වා විනිච්ඡයං ආරභිංසු. විනයධරත්ථෙරා අවහාරං සඤ්ඤාපෙසුං.

තස්මිඤ්ච සන්නිපාතෙ ආභිධම්මිකගොදත්තත්ථෙරො නාම විනයකුසලො හොති. සො එවමාහ – ‘‘ඉමිනා ඉදං ථාලකං කුහිං අවහට’’න්ති? ‘‘අන්තරසමුද්දෙ අවහට’’න්ති. ‘‘තත්‍රිදං කිං අග්ඝතී’’ති? ‘‘න කිඤ්චි අග්ඝති. තත්‍ර හි නාළිකෙරං භින්දිත්වා මිඤ්ජං ඛාදිත්වා කපාලං ඡඩ්ඩෙන්ති, දාරුඅත්ථං පන ඵරතී’’ති. ‘‘ඉමස්ස භික්ඛුනො එත්ථ හත්ථකම්මං කිං අග්ඝතී’’ති? ‘‘මාසකං වා ඌනමාසකං වා’’ති. ‘‘අත්ථි පන කත්ථචි සම්මාසම්බුද්ධෙන මාසකෙන වා ඌනමාසකෙන වා පාරාජිකං පඤ්ඤත්ත’’න්ති. එවං වුත්තෙ ‘‘සාධු! සාධු! සුකථිතං සුවිනිච්ඡිත’’න්ති එකසාධුකාරො අහොසි. තෙන ච සමයෙන භාතියරාජාපි චෙතියවන්දනත්ථං නගරතො නික්ඛමන්තො තං සද්දං සුත්වා ‘‘කිං ඉද’’න්ති පුච්ඡිත්වා සබ්බං පටිපාටියා සුත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘මයි සන්තෙ භික්ඛූනම්පි භික්ඛූනීනම්පි ගිහීනම්පි අධිකරණං ආභිධම්මිකගොදත්තත්ථෙරෙන විනිච්ඡිතං සුවිනිච්ඡිතං, තස්ස විනිච්ඡයෙ අතිට්ඨමානං රාජාණාය ඨපෙමී’’ති. එවං දෙසො ඔලොකෙතබ්බො.

අග්ඝොති භණ්ඩග්ඝො. නවභණ්ඩස්ස හි යො අග්ඝො හොති, සො පච්ඡා පරිහායති; යථා නවධොතො පත්තො අට්ඨ වා දස වා අග්ඝති, සො පච්ඡා භින්නො වා ඡිද්දො වා ආණිගණ්ඨිකාහතො වා අප්පග්ඝො හොති තස්මා න සබ්බදා භණ්ඩං පකතිඅග්ඝෙනෙව කාතබ්බන්ති. එවං අග්ඝො ඔලොකෙතබ්බො.

පරිභොගොති භණ්ඩපරිභොගො. පරිභොගෙනාපි හි වාසිආදිභණ්ඩස්ස අග්ඝො පරිහායති. තස්මා එවං උපපරික්ඛිතබ්බං, සචෙ කොචි කස්සචි පාදග්ඝනකං වාසිං හරති, තත්‍ර වාසිසාමිකො පුච්ඡිතබ්බො – ‘‘තයා අයං වාසි කිත්තකෙන කීතා’’ති? ‘‘පාදෙන, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පන තෙ කිණිත්වාව ඨපිතා, උදාහු තං වළඤ්ජෙසී’’ති? සචෙ වදති ‘‘එකදිවසං මෙ දන්තකට්ඨං වා රජනඡල්ලිං වා පත්තපචනකදාරුං වා ඡින්නං, ඝංසිත්වා වා නිසිතා’’ති. අථස්සා පොරාණො අග්ඝො භට්ඨොති වෙදිතබ්බො. යථා ච වාසියා එවං අඤ්ජනියා වා අඤ්ජනිසලාකාය වා කුඤ්චිකාය වා පලාලෙන වා ථුසෙහි වා ඉට්ඨකචුණ්ණෙන වා එකවාරං ඝංසිත්වා ධොවනමත්තෙනාපි අග්ඝො භස්සති. තිපුමණ්ඩලස්ස මකරදන්තච්ඡෙදනෙනාපි පරිමජ්ජිතමත්තෙනාපි, උදකසාටිකාය සකිං නිවාසනපාරුපනෙනාපි පරිභොගසීසෙන අංසෙ වා සීසෙ වා ඨපනමත්තෙනාපි, තණ්ඩුලාදීනං පප්ඵොටනෙනාපි තතො එකං වා ද්වෙ වා අපනයනෙනාපි, අන්තමසො එකං පාසාණසක්ඛරං උද්ධරිත්වා ඡඩ්ඩිතමත්තෙනාපි, සප්පිතෙලාදීනං භාජනන්තරපඅවත්තනෙනාපි, අන්තමසො තතො මක්ඛිකං වා කිපිල්ලිකං වා උද්ධරිත්වා ඡඩ්ඩිතමත්තෙනාපි, ගුළපිණ්ඩකස්ස මධුරභාවජානනත්ථං නඛෙන විජ්ඣිත්වා අණුමත්තං ගහිතමත්තෙනාපි අග්ඝො භස්සති. තස්මා යංකිඤ්චි පාදග්ඝනකං වුත්තනයෙනෙව සාමිකෙහි පරිභොගෙන ඌනං කතං හොති, න තං අවහටො භික්ඛු පාරාජිකෙන කාතබ්බො. එවං පරිභොගො ඔලොකෙතබ්බො. එවං ඉමානි තුලයිත්වා පඤ්ච ඨානානි ධාරෙය්‍යත්ථං විචක්ඛණො, ආපත්තිං වා අනාපත්තිං වා ගරුකං වා ලහුකං වා ආපත්තිං යථාඨානෙ ඨපෙය්‍යාති.

නිට්ඨිතො ‘‘ආදියෙය්‍ය…පෙ… සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යා’’ති.

ඉමෙසං පදානං විනිච්ඡයො.

ඉදානි යදිදං ‘‘යථාරූපෙ අදින්නාදානෙ’’තිආදීනි විභජන්තෙන ‘‘යථාරූපං නාමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථාරූපන්ති යථාජාතිකං. තං පන යස්මා පාදතො පට්ඨාය හොති, තස්මා ‘‘පාදං වා පාදාරහං වා අතිරෙකපාදං වා’’ති ආහ. තත්ථ පාදෙන කහාපණස්ස චතුත්ථභාගං අකප්පියභණ්ඩමෙව දස්සෙති. පාදාරහෙන පාදග්ඝනකං කප්පියභණ්ඩං. අතිරෙකපාදෙන උභයම්පි. එත්තාවතා සබ්බාකාරෙන දුතියපාරාජිකප්පහොනකවත්ථු දස්සිතං හොති.

පථබ්‍යා රාජාති සකලපථවියා රාජා දීපචක්කවත්තී අසොකසදිසො, යො වා පනඤ්ඤොපි එකදීපෙ රාජා, සීහළරාජසදිසො. පදෙසරාජාති එකදීපස්ස පදෙසිස්සරො, බිම්බිසාර-පසෙනදි-ආදයො විය. මණ්ඩලිකා නාම යෙ දීපපදෙසෙපි එකමෙකං මණ්ඩලං භුඤ්ජන්ති. අන්තරභොගිකා නාම ද්වින්නං රාජූනං අන්තරා කතිපයගාමසාමිකා. අක්ඛදස්සාති ධම්මවිනිච්ඡනකා, තෙ ධම්මසභායං නිසීදිත්වා අපරාධානුරූපං චොරානං හත්ථපාදච්ඡෙජ්ජාදිං අනුසාසන්ති. යෙ පන ඨානන්තරප්පත්තා අමච්චා වා රාජකුමාරා වා කතාපරාධා හොන්ති, තෙ රඤ්ඤො ආරොචෙන්ති, ගරුකං ඨානං සයං න විනිච්ඡිනන්ති. මහාමත්තාති ඨානන්තරප්පත්තා මහාඅමච්චා; තෙපි තත්ථ තත්ථ ගාමෙ වා නිගමෙ වා නිසීදිත්වා රාජකිච්චං කරොන්ති. යෙ වා පනාති අඤ්ඤෙපි යෙ රාජකුලනිස්සිතා වා සකිස්සරියනිස්සිතා වා හුත්වා ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්ති, සබ්බෙපි තෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘රාජානො’’ති දස්සෙති.

හනෙය්‍යුන්ති පොථෙය්‍යුඤ්චෙව ඡින්දෙය්‍යුඤ්ච. පබ්බාජෙය්‍යුන්ති නීහරෙය්‍යුං. චොරොසීති එවමාදීනි ච වත්වා පරිභාසෙය්‍යුං; තෙනෙවාහ – ‘‘පරිභාසො එසො’’ති. පුරිමං උපාදායාති මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිත්වා පාරාජිකං ආපත්තිං ආපන්නං පුග්ගලං උපාදාය. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානපදත්ථත්තා ච පාකටමෙවාති.

93. එවං උද්දිට්ඨසික්ඛාපදං පදානුක්කමෙන විභජිත්වා ඉදානි යං තං ආදියෙය්‍යාතිආදීහි ඡහි පදෙහි සඞ්ඛෙපතො ආදානං දස්සෙත්වා සඞ්ඛෙපතොඑව ‘‘පාදං වා පාදාරහං වා අතිරෙකපාදං වා’’ති ආදාතබ්බභණ්ඩං දස්සිතං, තං යත්ථ යත්ථ ඨිතං, යථා යථා ආදානං ගච්ඡති, අනාගතෙ පාපභික්ඛූනං ලෙසොකාසනිරුන්ධනත්ථං තථා තථා විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘භූමට්ඨං ථලට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන මාතිකං ඨපෙත්වා ‘‘භූමට්ඨං නාම භණ්ඩං භූමියං නික්ඛිත්තං හොතී’’තිආදිනා නයෙන තස්ස විභඞ්ගං ආහ.

පඤ්චවීසතිඅවහාරකථා නිට්ඨිතා.

භූමට්ඨකථා

94. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනාය සද්ධිං විනිච්ඡයකථා. නිඛාතන්ති භූමියං ඛණිත්වා ඨපිතං. පටිච්ඡන්නන්ති පංසුඉට්ඨකාදීහි පටිච්ඡන්නං. භූමට්ඨං භණ්ඩං…පෙ… ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සාති තං එවං නිඛණිත්වා වා පටිච්ඡාදෙත්වා වා ඨපිතත්තා භූමියං ඨිතං භණ්ඩං යො භික්ඛු කෙනචිදෙව උපායෙන ඤත්වා ‘‘ආහරිස්සාමී’’ති ථෙය්‍යචිත්තො හුත්වා රත්තිභාගෙ උට්ඨාය ගච්ඡති, සො භණ්ඩට්ඨානං අප්පත්වාපි සබ්බකායවචීවිකාරෙසු දුක්කටං ආපජ්ජති. කථං? සො හි තස්ස ආහරණත්ථාය උට්ඨහන්තො යං යං අඞ්ගපච්චඞ්ගං ඵන්දාපෙති, සබ්බත්ථ දුක්කටමෙව. නිවාසනපාරුපනං සණ්ඨපෙති, හත්ථවාරෙ හත්ථවාරෙ දුක්කටං. ‘‘මහන්තං නිධානං න සක්කා එකෙන ආහරිතුං, දුතියං පරියෙසිස්සාමී’’ති කස්සචි සහායස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො ද්වාරං විවරති, පදවාරෙ ච හත්ථවාරෙ ච දුක්කටං. ද්වාරපිදහනෙ පන අඤ්ඤස්මිං වා ගමනස්ස අනුපකාරෙ අනාපත්ති. තස්ස නිපන්නොකාසං ගන්ත්වා ‘‘ඉත්ථන්නාමා’’ති පක්කොසති, තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘එහි ගච්ඡාමා’’ති වදති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සො තස්ස වචනෙන උට්ඨහති, තස්සාපි දුක්කටං. උට්ඨහිත්වා තස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො නිවාසනපාරුපනං සණ්ඨපෙති, ද්වාරං විවරිත්වා තස්ස සමීපං ගච්ඡති, හත්ථවාරපදවාරෙසු සබ්බත්ථ දුක්කටං. සො තං පුච්ඡති ‘‘අසුකො ච අසුකො ච කුහිං, අසුකඤ්ච අසුකඤ්ච පක්කොසාහී’’ති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සබ්බෙ සමාගතෙ දිස්වා ‘‘මයා අසුකස්මිං නාම ඨානෙ එවරූපො නිධි උපලද්ධො, ගච්ඡාම තං ගහෙත්වා පුඤ්ඤානි ච කරිස්සාම, සුඛඤ්ච ජීවිස්සාමා’’ති වදති, වාචාය වාචාය දුක්කටමෙව.

එවං ලද්ධසහායො කුදාලං පරියෙසති. සචෙ පනස්ස අත්තනො කුදාලො අත්ථි, ‘‘තං ආහරිස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො ච ගණ්හන්තො ච ආහරන්තො ච සබ්බත්ථ හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටං ආපජ්ජති. සචෙ නත්ථි, අඤ්ඤං භික්ඛුං වා ගහට්ඨං වා ගන්ත්වා යාචති, යාචන්තො ච සචෙ ‘‘කුදාලං මෙ දෙහි, කුදාලෙන මෙ අත්ථො, කිඤ්චි කාතබ්බමත්ථි, තං කත්වා පච්චාහරිස්සාමී’’ති මුසා අභණන්තො යාචති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සචෙ ‘‘මාතිකා සොධෙතබ්බා අත්ථි, විහාරෙ භූමිකම්මං කාතබ්බං අත්ථී’’ති මුසාපි භණති, යං යං වචනං මුසා, තත්ථ තත්ථ පාචිත්තියං. මහාඅට්ඨකථායං පන සච්චෙපි අලිකෙපි දුක්කටමෙව වුත්තං, තං පමාදලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බං. න හි අදින්නාදානස්ස පුබ්බපයොගෙ පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටං නාම අත්ථි. සචෙ පන කුදාලස්ස දණ්ඩො නත්ථි, ‘‘දණ්ඩං කරිස්සාමී’’ති වාසිං වා ඵරසුං වා නිසෙති, තදත්ථාය ගච්ඡති, ගන්ත්වා සුක්ඛකට්ඨං ඡින්දති තච්ඡති ආකොටෙති, සබ්බත්ථ හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටං. අල්ලරුක්ඛං ඡින්දති, පාචිත්තියං. තතො පරං සබ්බපයොගෙසු දුක්කටං. සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන මහාපච්චරියඤ්ච තත්ථ ජාතකකට්ඨලතාඡෙදනත්ථං වාසිඵරසුං පරියෙසන්තානම්පි දුක්කටං වුත්තං. සචෙ පන තෙසං එවං හොති ‘‘වාසිඵරසුකුදාලෙ යාචන්තා ආසඞ්කිතා භවිස්සාම, ලොහං සමුට්ඨාපෙත්වා කරොමා’’ති. තතො අරඤ්ඤං ගන්ත්වා ලොහබීජත්ථං පථවිං ඛණන්ති, අකප්පියපථවිං ඛණන්තානං දුක්කටෙහි සද්ධිං පාචිත්තියානීති මහාපච්චරියං වුත්තං. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටා න මුච්චති. කප්පියපථවිං ඛණන්තානං දුක්කටානියෙව. බීජං පන ගහෙත්වා තතො පරං සබ්බකිරියාසු පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං.

පිටකපරියෙසනෙපි හත්ථවාරපදවාරෙසු වුත්තනයෙනෙව දුක්කටං. මුසාවාදෙ පාචිත්තියං. පිටකං කාතුකාමතාය වල්ලිච්ඡෙදනෙ පාචිත්තියන්ති සබ්බං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං පරියිට්ඨසහායකුදාලපිටකො නිධිට්ඨානං ගච්ඡති, පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. සචෙ පන ගච්ඡන්තො ‘‘ඉමං නිධිං ලද්ධා බුද්ධපූජං වා ධම්මපූජං වා සඞ්ඝභත්තං වා කරිස්සාමී’’ති කුසලං උප්පාදෙති, කුසලචිත්තෙන ගමනෙ අනාපත්ති. කස්මා? ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො දුතියං වා…පෙ… ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ අථෙය්‍යචිත්තස්ස අනාපත්ති. මග්ගතො ඔක්කම්ම නිධානට්ඨානං ගමනත්ථාය මග්ගං කරොන්තො භූතගාමං ඡින්දති, පාචිත්තියං. සුක්ඛකට්ඨං ඡින්දති, දුක්කටං.

තත්ථජාතකන්ති චිරනිහිතාය කුම්භියා උපරි ජාතකං. කට්ඨං වා ලතං වාති න කෙවලං කට්ඨලතමෙව, යංකිඤ්චි අල්ලං වා සුක්ඛං වා තිණරුක්ඛලතාදිං ඡින්දන්තස්ස සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව හොති.

අට්ඨවිධං හෙතං දුක්කටං නාම ඉමස්මිං ඨානෙ සමොධානෙත්වා ථෙරෙහි දස්සිතං – පුබ්බපයොගදුක්කටං, සහපයොගදුක්කටං, අනාමාසදුක්කටං, දුරුපචිණ්ණදුක්කටං, විනයදුක්කටං, ඤාතදුක්කටං, ඤත්තිදුක්කටං, පටිස්සවදුක්කටන්ති. තත්ථ ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො දුතියං වා කුදාලං වා පිටකං වා පරියෙසති ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉදං පුබ්බපයොගදුක්කටං නාම. එත්ථ හි දුක්කටට්ඨානෙ දුක්කටං, පාචිත්තියට්ඨානෙ පාචිත්තියමෙව හොති. ‘‘තත්ථජාතකං කට්ඨං වා ලතං වා ඡින්දති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉදං සහපයොගදුක්කටං නාම. එත්ථ පන පාචිත්තියවත්ථු ච දුක්කටවත්ථු ච දුක්කටට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. කස්මා? අවහාරස්ස සහපයොගත්තාති. යං පන දසවිධං රතනං, සත්තවිධං ධඤ්ඤං, සබ්බඤ්ච ආවුධභණ්ඩාදිං ආමසන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං අනාමාසදුක්කටං නාම. යං කදලිනාළිකෙරාදීනං තත්ථජාතකඵලානි ආමසන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං දුරුපචිණ්ණදුක්කටං නාම. යං පන පිණ්ඩාය චරන්තස්ස පත්තෙ රජෙ පතිතෙ පත්තං අප්පටිග්ගහෙත්වා අධොවිත්වා වා තත්ථ භික්ඛං ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං, ඉදං විනයදුක්කටං නාම. ‘‘සුත්වා න වදන්ති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 419) ඉදං ඤාතදුක්කටං නාම. යං එකාදසසු සමනුභාසනාසු ‘‘ඤත්තියා දුක්කට’’න්ති (පාරා. 414) වුත්තං, ඉදං ඤත්තිදුක්කටං නාම. ‘‘තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො පුරිමිකා ච න පඤ්ඤායති, පටිස්සවෙ ච ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 207) ඉදං පටිස්සවදුක්කටං නාම. ඉදං පන සහපයොගදුක්කටං. තෙන වුත්තං – ‘‘යංකිඤ්චි අල්ලං වා සුක්ඛං වා තිණරුක්ඛලතාදිං ඡින්දන්තස්ස සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව හොතී’’ති.

සචෙ පනස්ස තත්ථජාතකෙ තිණරුක්ඛලතාදිම්හි ඡින්නෙපි ලජ්ජිධම්මො ඔක්කමති, සංවරො උප්පජ්ජති, ඡෙදනපච්චයා දුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති. අථ ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා සඋස්සාහොව පංසුං ඛණති, ඡෙදනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, ඛණනදුක්කටෙ පතිට්ඨාති. අකප්පියපථවිං ඛණන්තොපි හි ඉධ සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව ආපජ්ජති. සචෙ පනස්ස සබ්බදිසාසු ඛණිත්වා කුම්භිමූලං පත්තස්සාපි ලජ්ජිධම්මො ඔක්කමති, ඛණනපච්චයා දුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති.

බ්‍යූහති වාති අථ පන සඋස්සාහොව පංසුං වියූහති, එකපස්සෙ රාසිං කරොති, ඛණනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, වියූහනදුක්කටෙ පතිට්ඨාති. තඤ්ච පංසුං තත්ථ තත්ථ පුඤ්ජං කරොන්තො පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං ආපජ්ජති. සචෙ පන රාසිං කත්වාපි ධුරනික්ඛෙපං කරොති, ලජ්ජිධම්මං ආපජ්ජති, වියූහනදුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති. උද්ධරති වාති අථ පන සඋස්සාහොව පංසුං උද්ධරිත්වා බහි පාතෙති, වියූහනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, උද්ධරණදුක්කටෙ පතිට්ඨාති. පංසුං පන කුදාලෙන වා හත්ථෙහි වා පච්ඡියා වා තහිං තහිං පාතෙන්තො පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං ආපජ්ජති. සචෙ පන සබ්බං පංසුං නීහරිත්වා කුම්භිං ථලට්ඨං කත්වාපි ලජ්ජිධම්මං ආපජ්ජති, උද්ධරණදුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති. අථ පන සඋස්සාහොව කුම්භිං ආමසති, උද්ධරණදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, ආමසනදුක්කටෙ පතිට්ඨාති. ආමසිත්වාපි ච ලජ්ජිධම්මං ආපජ්ජන්තො ආමසනදුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චති. අථ සඋස්සාහොව කුම්භිං ඵන්දාපෙති, ආමසනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, ‘‘ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වුත්තථුල්ලච්චයෙ පතිට්ඨාති.

තත්‍රායං දුක්කටථුල්ලච්චයානං ද්වින්නම්පි වචනත්ථො – පඨමං තාවෙත්ථ දුට්ඨු කතං සත්ථාරා වුත්තකිච්චං විරාධෙත්වා කතන්ති දුක්කටං. අථ වා දුට්ඨං කතං, විරූපා සා කිරියා භික්ඛුකිරියානං මජ්ඣෙ න සොභතීති එවම්පි දුක්කටං. වුත්තඤ්චෙතං –

‘‘දුක්කටං ඉති යං වුත්තං, තං සුණොහි යථාතථං;

අපරද්ධං විරද්ධඤ්ච, ඛලිතං යඤ්ච දුක්කටං.

‘‘යං මනුස්සො කරෙ පාපං, ආවි වා යදි වා රහො;

දුක්කටන්ති පවෙදෙන්ති, තෙනෙතං ඉති වුච්චතී’’ති. (පරි. 339);

ඉතරං පන ථූලත්තා, අච්චයත්තා ච ථුල්ලච්චයං. ‘‘සම්පරායෙ ච දුග්ගති’’ (සං. නි. 1.49), ‘‘යං හොති කටුකප්ඵල’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 66; නෙත්ති. 91) විය චෙත්ථ සංයොගභාවො වෙදිතබ්බො. එකස්ස සන්තිකෙ දෙසෙතබ්බෙසු හි අච්චයෙසු තෙන සමො ථූලො අච්චයො නත්ථි. තස්මා වුත්තං ‘‘ථූලත්තා අච්චයත්තා ච ථුල්ලච්චය’’න්ති. වුත්තඤ්චෙතං –

‘‘ථුල්ලච්චයන්ති යං වුත්තං, තං සුණොහි යථාතථං;

එකස්ස මූලෙ යො දෙසෙති, යො ච තං පටිග්ගණ්හති;

අච්චයො තෙන සමො නත්ථි, තෙනෙතං ඉති වුච්චතී’’ති. (පරි. 339);

ඵන්දාපෙන්තස්ස ච පයොගෙ පයොගෙ ථුල්ලච්චයං. ඵන්දාපෙත්වාපි ච ලජ්ජිධම්මං ඔක්කන්තො ථුල්ලච්චයං දෙසෙත්වා මුච්චති. සහපයොගතො පට්ඨායෙව චෙත්ථ පුරිමා පුරිමා ආපත්ති පටිප්පස්සම්භති. සහපයොගං පන අකත්වා ලජ්ජිධම්මං ඔක්කන්තෙන යා පුබ්බපයොගෙ දුක්කටපාචිත්තියා ආපන්නා, සබ්බා තා දෙසෙතබ්බා. සහපයොගෙ ච තත්ථජාතකච්ඡෙදනෙ බහුකානිපි දුක්කටානි පංසුඛණනං පත්වා පටිප්පස්සම්භන්ති. එකං ඛණනදුක්කටමෙව හොති. ඛණනෙ බහුකානිපි වියූහනං, වියූහනෙ බහුකානිපි උද්ධරණං, උද්ධරණෙ බහුකානිපි ආමසනං, ආමසනෙ බහුකානිපි ඵන්දාපනං පත්වා පටිප්පස්සම්භන්ති. පංසුඛණනාදීසු ච ලජ්ජිධම්මෙ උප්පන්නෙ බහුකාපි ආපත්තියො හොන්තු, එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතීති කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තං. පුරිමාපත්තිපටිප්පස්සද්ධි ච නාමෙසා ‘‘ඤත්තියා දුක්කටං, ද්වීහි කම්මවාචාහි ථුල්ලච්චයා පටිප්පස්සම්භන්තී’’ති (පාරා. 414) එවං අනුසාවනාසුත්තෙසුයෙව ආගතා. ඉධ පන දුතියපාරාජිකෙ අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙන ගහෙතබ්බාති.

ඨානාචාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සාති යො පන ඵන්දාපෙත්වාපි ලජ්ජිධම්මං අනොක්කමිත්වාව තං කුම්භිං ඨානතො අන්තමසො කෙසග්ගමත්තම්පි චාවෙති, පාරාජිකමෙව ආපජ්ජතීති අත්ථො. ඨානා චාවනඤ්චෙත්ථ ඡහි ආකාරෙහි වෙදිතබ්බං. කථං? කුම්භිං මුඛවට්ටියං ගහෙත්වා අත්තනො අභිමුඛං ආකඩ්ඪන්තො ඉමිනා අන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි පාරිමන්තෙන අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. තථෙව ගහෙත්වා පරතො පෙල්ලෙන්තො පාරිමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි ඉමිනා අන්තෙන අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. වාමතො වා දක්ඛිණතො වා අපනාමෙන්තො වාමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි දක්ඛිණන්තෙන අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. දක්ඛිණන්තෙන වා ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි වාමන්තෙන අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. උද්ධං උක්ඛිපන්තො කෙසග්ගමත්තම්පි භූමිතො මොචෙති, පාරාජිකං. ඛණිත්වා හෙට්ඨතො ඔසීදෙන්තො බුන්දෙන ඵුට්ඨොකාසං කෙසග්ගමත්තම්පි මුඛවට්ටියා අතික්කාමෙති, පාරාජිකන්ති එවං එකට්ඨානෙ ඨිතාය කුම්භියා. යදි පන කුම්භිමුඛවට්ටියා පාසං කත්වා ලොහඛාණුං වා ඛදිරසාරාදිඛාණුං වා පථවියං ආකොටෙත්වා තත්ථ සඞ්ඛලිකාය බන්ධිත්වා ඨපෙන්ති, එකිස්සා දිසාය එකාය සඞ්ඛලිකාය බද්ධාය ද්වෙ ඨානානි ලබ්භන්ති, ද්වීසු තීසු චතූසු දිසාසු චතූහි සඞ්ඛලිකාහි බද්ධාය පඤ්ච ඨානානි ලබ්භන්ති.

තත්ථ එකඛාණුකෙ බද්ධකුම්භියා පඨමං ඛාණුකං වා උද්ධරති, සඞ්ඛලිකං වා ඡින්දති, ථුල්ලච්චයං. තතො කුම්භිං යථාවුත්තනයෙන කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. අථ පඨමං කුම්භිං උද්ධරති, ථුල්ලච්චයං. තතො ඛාණුකං කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානා චාවෙති, සඞ්ඛලිකං වා ඡින්දති, පාරාජිකං. එතෙන උපායෙන ද්වීසු තීසු චතූසු ඛාණුකෙසු බද්ධකුම්භියාපි පච්ඡිමෙ ඨානාචාවනෙ පාරාජිකං. සෙසෙසු ථුල්ලච්චයං වෙදිතබ්බං.

සචෙ ඛාණු නත්ථි, සඞ්ඛලිකාය අග්ගෙ වලයං කත්වා තත්ථජාතකෙ මූලෙ පවෙසිතං හොති, පඨමං කුම්භිං උද්ධරිත්වා පච්ඡා මූලං ඡෙත්වා වලයං නීහරති, පාරාජිකං. අථ මූලං අච්ඡෙත්වා වලයං ඉතො චිතො ච සාරෙති, රක්ඛති. සචෙ පන මූලතො අනීහරිත්වාපි හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකාසගතං කරොති, පාරාජිකං. අයමෙත්ථ විසෙසො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

කෙචි පන නිමිත්තත්ථාය කුම්භිමත්ථකෙ නිග්‍රොධරුක්ඛාදීනි රොපෙන්ති, මූලානි කුම්භිං විනන්ධිත්වා ඨිතානි හොන්ති, ‘‘මූලානි ඡින්දිත්වා කුම්භිං ගහෙස්සාමී’’ති ඡින්දන්තස්ස පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. ඡින්දිත්වා ඔකාසං කත්වා කුම්භිං කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. මූලානි ඡින්දතොව ලුඨිත්වා කුම්භී නින්නට්ඨානං ගතා, රක්ඛති තාව. ගතට්ඨානතො උද්ධරති, පාරාජිකං. සචෙ ඡින්නෙසු මූලෙසු එකමූලමත්තෙන කුම්භී තිට්ඨති, සො ච තං ‘‘ඉමස්මිං මූලෙ ඡින්නෙ පතිස්සතී’’ති ඡින්දති, ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. සචෙ පන එකමූලෙනෙව පාසෙ බද්ධසූකරො විය ඨිතා හොති, අඤ්ඤං කිඤ්චි ලග්ගනකං නත්ථි, තස්මිම්පි මූලෙ ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. සචෙ කුම්භිමත්ථකෙ මහාපාසාණො ඨපිතො හොති, තං දණ්ඩෙන උක්ඛිපිත්වා අපනෙතුකාමො කුම්භිමත්ථකෙ ජාතරුක්ඛං ඡින්දති, දුක්කටං. තස්සා සමීපෙ ජාතකං ඡෙත්වා ආහරති, අතත්ථජාතකත්තා තං ඡින්දතො පාචිත්තියං.

අත්තනො භාජනන්ති සචෙ පන කුම්භිං උද්ධරිතුං අසක්කොන්තො කුම්භිගතභණ්ඩග්ගහණත්ථං අත්තනො භාජනං පවෙසෙත්වා අන්තොකුම්භියං පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා අග්ඝනකං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. පරිච්ඡෙදො චෙත්ථ පාරාජිකනියමනත්ථං වුත්තො. ථෙය්‍යචිත්තෙන පන ඌනපඤ්චමාසකම්පි ආමසන්තො දුක්කටං ආපජ්ජතියෙව.

ඵන්දාපෙතීති එත්ථ යාව එකාබද්ධං කත්වා අත්තනො භාජනං පවෙසෙති, තාව ඵන්දාපෙතීති වුච්චති. අපි ච ඉතො චිතො ච අපබ්‍යූහන්තොපි ඵන්දාපෙතියෙව, සො ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජති. යදා පන එකාබද්ධභාවො ඡින්නො, කුම්භිගතං කුම්භියමෙව, භාජනගතම්පි භාජනෙයෙව හොති, තදා අත්තනො භාජනගතං නාම හොති. එවං කත්වා කුම්භිතො අනීහතෙපි ච භාජනෙ පාරාජිකං ආපජ්ජති.

මුට්ඨිං වා ඡින්දතීති එත්ථ යථා අඞ්ගුලන්තරෙහි නික්ඛන්තකහාපණා කුම්භිගතෙ කහාපණෙ න සම්ඵුසන්ති, එවං මුට්ඨිං කරොන්තො මුට්ඨිං ඡින්දති නාම; සොපි පාරාජිකං ආපජ්ජති.

සුත්තාරූළ්හන්ති සුත්තෙ ආරූළ්හං; සුත්තෙන ආවුතස්සාපි සුත්තමයස්සාපි එතං අධිවචනං. පාමඞ්ගාදීනිහි සොවණ්ණමයානිපි හොන්ති රූපියමයානිපි සුත්තමයානිපි, මුත්තාවලිආදයොපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගතා. වෙඨනන්ති සීසවෙඨනපටො වුච්චති. එතෙසු යංකිඤ්චි ථෙය්‍යචිත්තො ආමසති, දුක්කටං. ඵන්දාපෙති, ථුල්ලච්චයං. පාමඞ්ගාදීනි කොටියං ගහෙත්වා ආකාසට්ඨං අකරොන්තො උච්චාරෙති, ථුල්ලච්චයං.

ඝංසන්තො නීහරතීති එත්ථ පන පරිපුණ්ණාය කුම්භියා උපරි සමතිත්තිකං කුම්භිං කත්වා ඨපිතං වා එකං කොටිං බුන්දෙ එකං කොටිං මුඛවට්ටියං කත්වා ඨපිතං වා ඝංසන්තස්ස නීහරතො ථුල්ලච්චයං. කුම්භිමුඛා මොචෙන්තස්ස පාරාජිකං. යං පන උපඩ්ඪකුම්භියං වා රිත්තකුම්භියං වා ඨපිතං, තස්ස අත්තනො ඵුට්ඨොකාසොව ඨානං, න සකලා කුම්භී, තස්මා තං ඝංසන්තස්සාපි නීහරතො පතිට්ඨිතොකාසතො කෙසග්ගමත්තෙ මුත්තෙ පාරාජිකමෙව. කුම්භියා පන පරිපුණ්ණාය වා ඌනාය වා උජුකමෙව උද්ධරන්තස්ස හෙට්ඨිමකොටියා පතිට්ඨිතොකාසා මුත්තමත්තෙව පාරාජිකං. අන්තොකුම්භියං ඨපිතං යංකිඤ්චි පාරාජිකප්පහොනකං භණ්ඩං සකලකුම්භියං චාරෙන්තස්ස, පාමඞ්ගාදිඤ්ච ඝංසිත්වා නීහරන්තස්ස යාව මුඛවට්ටිං නාතික්කමති, තාව ථුල්ලච්චයමෙව. තස්ස හි සබ්බාපි කුම්භී ඨානන්ති සඞ්ඛෙපමහාපච්චරියාදීසු වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන ‘‘ඨපිතට්ඨානමෙව ඨානං, න සකලා කුම්භී. තස්මා යථාඨිතට්ඨානතො කෙසග්ගමත්තම්පි මොචෙන්තස්ස පාරාජිකමෙවා’’ති වුත්තං, තං පමාණං. ඉතරං පන ආකාසගතං අකරොන්තස්ස චීවරවංසෙ ඨපිතචීවරවෙඨනකනයෙන වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං. විනයවිනිච්ඡයෙ හි ආගතෙ ගරුකෙ ඨාතබ්බං, එසා විනයධම්මතා. අපිච ‘‘අත්තනො භාජනගතං වා කරොති, මුට්ඨිං වා ඡින්දතී’’ති වචනතො පෙතං වෙදිතබ්බං. යථා අන්තොකුම්භියං ඨිතස්ස න සබ්බා කුම්භී ඨානන්ති.

සප්පිආදීසු යංකිඤ්චි පිවතො එකපයොගෙන පීතමත්තෙ පාරාජිකන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. මහාපච්චරියාදීසු පන අයං විභාගො දස්සිතො – ‘‘මුඛං අනපනෙත්වා ආකඩ්ඪන්තස්ස පිවතො සචෙ පරගලගතං පාදං න අග්ඝති, මුඛගතෙන සද්ධිං අග්ඝති, රක්ඛති තාව. කණ්ඨෙන පන පරිච්ඡින්නකාලෙයෙව පාරාජිකං හොති. සචෙපි ඔට්ඨෙහි පරිච්ඡින්දන්තො ඔට්ඨෙ පිදහති, පාරාජිකමෙව. උප්පලදණ්ඩවෙළුනාළිනළනාළිආදීහි පිවන්තස්සාපි සචෙ පරගලගතමෙව පාදං අග්ඝති, පාරාජිකං. සචෙ සහ මුඛගතෙන අග්ඝති, න තාව පාරාජිකං හොති. උප්පලදණ්ඩාදිගතෙන සද්ධිං එකාබද්ධභාවං කොපෙත්වා ඔට්ඨෙහි පරිච්ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. සචෙ උප්පලදණ්ඩාදිගතෙන සද්ධිං අග්ඝති, උප්පලදණ්ඩාදීනං බුන්දෙ අඞ්ගුලියාපි පිහිතමත්තෙ පාරාජිකං. පාදග්ඝනකෙ පරගලං අප්පවිට්ඨෙ උප්පලදණ්ඩාදීසු ච මුඛෙ ච අතිරෙකපාදාරහම්පි එකාබද්ධං හුත්වා තිට්ඨති, රක්ඛතියෙවා’’ති. තං සබ්බම්පි යස්මා ‘‘අත්තනො භාජනගතං වා කරොති, මුට්ඨිං වා ඡින්දතී’’ති ඉමං නයං භජති, තස්මා සුදස්සිතමෙව. එස තාව එකාබද්ධෙ නයො.

සචෙ පන හත්ථෙන වා පත්තෙන වා ථාලකාදිනා වා කෙනචි භාජනෙන ගහෙත්වා පිවති, යම්හි පයොගෙ පාදග්ඝනකං පූරෙති, තම්හි ගතෙ පාරාජිකං. අථ මහග්ඝං හොති, සිප්පිකායපි එකපයොගෙනෙව පාදග්ඝනකං ගහෙතුං සක්කා හොති, එකුද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං. භාජනං පන නිමුජ්ජාපෙත්වා ගණ්හන්තස්ස යාව එකාබද්ධං හොති, තාව රක්ඛති. මුඛවට්ටිපරිච්ඡෙදෙන වා උද්ධාරෙන වා පාරාජිකං. යදා පන සප්පිං වා තෙලං වා අච්ඡං තෙලසදිසමෙව මධුඵාණිතං වා කුම්භිං ආවිඤ්ඡෙත්වා අත්තනො භාජනෙ පවෙසෙති, තදා තෙසං අච්ඡතාය එකාබද්ධතා නත්ථීති පාදග්ඝනකෙ මුඛවට්ටිතො ගළිතමත්තෙ පාරාජිකං.

පචිත්වා ඨපිතං පන මධුඵාණිතං සිලෙසො විය චික්කනං ආකඩ්ඪනවිකඩ්ඪනයොග්ගං හොති, උප්පන්නෙ කුක්කුච්චෙ එකාබද්ධමෙව හුත්වා පටිනීහරිතුං සක්කොති, එතං මුඛවට්ටියා නික්ඛමිත්වා භාජනෙ පවිට්ඨම්පි බාහිරෙන සද්ධිං එකාබද්ධත්තා රක්ඛති, මුඛවට්ටිතො ඡින්නමත්තෙ පන පාරාජිකං. යොපි ථෙය්‍යචිත්තෙන පරස්ස කුම්භියා පාදග්ඝනකං සප්පිං වා තෙලං වා අවස්සපිවනකං යංකිඤ්චි දුකූලසාටකං වා චම්මඛණ්ඩාදීනං වා අඤ්ඤතරං පක්ඛිපති, හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං.

රිත්තකුම්භියා ‘‘ඉදානි තෙලං ආකිරිස්සන්තී’’ති ඤත්වා යංකිඤ්චි භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො පක්ඛිපති, තං චෙ තත්ථ තෙලෙ ආකිණ්ණෙ පඤ්චමාසකඅග්ඝනකං පිවති, පීතමත්තෙ පාරාජිකන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. තං පන තත්ථෙව සුක්ඛතළාකෙ සුක්ඛමාතිකාය උජුකරණවිනිච්ඡයෙන විරුජ්ඣති, අවහාරලක්ඛණඤ්චෙත්ථ න පඤ්ඤායති, තස්මා න ගහෙතබ්බං. මහාපච්චරියාදීසු පන තස්ස උද්ධාරෙ පාරාජිකං වුත්තං, තං යුත්තං.

පරස්ස රිත්තකුම්භියා සඞ්ගොපනත්ථාය භණ්ඩං ඨපෙත්වා තත්ථ තෙලෙ ආකිණ්ණෙ ‘‘සචෙ අයං ජානිස්සති, මං පලිබුජ්ඣිස්සතී’’ති භීතො පාදග්ඝනකං තෙලං පීතං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තෙන උද්ධරති, පාරාජිකං. සුද්ධචිත්තෙන උද්ධරති, පරෙ ආහරාපෙන්තෙ භණ්ඩදෙය්‍යං. භණ්ඩදෙය්‍යං නාම යං පරස්ස නට්ඨං, තස්ස මූලං වා තදෙව වා භණ්ඩං දාතබ්බන්ති අත්ථො. නො චෙ දෙති, සාමිකස්ස ධුරනික්ඛෙපෙ පාරාජිකං. සචෙ පරස්ස කුම්භියා අඤ්ඤො සප්පිං වා තෙලං වා ආකිරති, තත්‍ර චායං ථෙය්‍යචිත්තෙන තෙලපිවනකං භණ්ඩං පක්ඛිපති, වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකං. අත්තනො රිත්තකුම්භියා පරස්ස සප්පිං වා තෙලං වා ආකිරණභාවං ඤත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන භණ්ඩං නික්ඛිපති, පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව උද්ධාරෙ පාරාජිකං. සුද්ධචිත්තො නික්ඛිපිත්වා පච්ඡා ථෙය්‍යචිත්තෙන උද්ධරති, පාරාජිකමෙව. සුද්ධචිත්තොව උද්ධරති, නෙව අවහාරො, න ගීවා; මහාපච්චරියං පන අනාපත්තිමත්තමෙව වුත්තං. ‘‘‘කිස්ස මම කුම්භියං තෙලං ආකිරසී’ති කුපිතො අත්තනො භණ්ඩං උද්ධරිත්වා ඡඩ්ඩෙති, නො භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති කුරුන්දියං වුත්තං. ථෙය්‍යචිත්තෙන මුඛවට්ටියං ගහෙත්වා කුම්භිං ආවිඤ්ඡති තෙලං ගළෙතුකාමො, පාදග්ඝනකෙ ගළිතෙ පාරාජිකං. ථෙය්‍යචිත්තෙනෙව ජජ්ජරං කරොති ‘‘සවිත්වා ගමිස්සතී’’ති පාදග්ඝනකෙ සවිත්වා ගතෙ පාරාජිකං. ථෙය්‍යචිත්තෙනෙව ඡිද්දං කරොති ඔමට්ඨං වා උම්මට්ඨං වා වෙමට්ඨං වා, ඉදං පන සම්මොහට්ඨානං; තස්මා සුට්ඨු සල්ලෙක්ඛෙතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ විනිච්ඡයො – ඔමට්ඨං නාම අධොමුඛඡිද්දං; උම්මට්ඨං නාම උද්ධංමුඛඡිද්දං; වෙමට්ඨං නාම උළුඞ්කස්සෙව උජුගතඡිද්දං. තත්‍ර ඔමට්ඨස්ස බහි පට්ඨාය කතස්ස අබ්භන්තරන්තතො පාදග්ඝනකෙ තෙලෙ ගළිතෙ බහි අනික්ඛන්තෙපි පාරාජිකං. කස්මා? යස්මා තතො ගළිතමත්තමෙව බහිගතං නාම හොති, න කුම්භිගතසඞ්ඛ්‍යං ලභති. අන්තො පට්ඨාය කතස්ස බාහිරන්තතො පාදග්ඝනකෙ ගළිතෙ පාරාජිකං. උම්මට්ඨස්ස යථා තථා වා කතස්ස බාහිරන්තතො පාදග්ඝනකෙ ගළිතෙ පාරාජිකං. තඤ්හි යාව බාහිරන්තතො න ගළති, තාව කුම්භිගතමෙව හොති. ‘‘වෙමට්ඨස්ස ච කපාලමජ්ඣතො ගළිතවසෙන කාරෙතබ්බො’’ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තං පන අන්තො ච බහි ච පට්ඨාය මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා කතඡිද්දෙ තළාකස්ස ච මරියාදභෙදෙන සමෙති. අන්තො පට්ඨාය කතෙ පන බාහිරන්තෙන, බහි පට්ඨාය කතෙ අබ්භන්තරන්තෙන කාරෙතබ්බොති ඉදමෙත්ථ යුත්තං. යො පන ‘‘වට්ටිත්වා ගච්ඡිස්සතී’’ති ථෙය්‍යචිත්තෙන කුම්භියා ආධාරකං වා උපත්ථම්භනලෙඩ්ඩුකෙ වා අපනෙති, වට්ටිත්වා ගතාය පාරාජිකං. තෙලාකිරණභාවං පන ඤත්වා රිත්තකුම්භියා ජජ්ජරභාවෙ වා ඡිද්දෙසු වා කතෙසු පච්ඡා නික්ඛන්තතෙලප්පමාණෙන භණ්ඩදෙය්‍යං හොති. අට්ඨකථාසු පන කත්ථචි පාරාජිකන්තිපි ලිඛිතං, තං පමාදලිඛිතං.

පරිපුණ්ණාය කුම්භියා උපරි කථලං වා පාසාණං වා ‘‘පතිත්වා භින්දිස්සති, තතො තෙලං පග්ඝරිස්සතී’’ති ථෙය්‍යචිත්තෙන දුබ්බන්ධං වා කරොති, දුට්ඨපිතං වා ඨපෙති, අවස්සපතනකං තථා කරොන්තස්ස කතමත්තෙ පාරාජිකං. රිත්තකුම්භියා උපරි කරොති, තං පච්ඡා පුණ්ණකාලෙ පතිත්වා භින්දති, භණ්ඩදෙය්‍යං. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු භණ්ඩස්ස නත්ථිකාලෙ කතපයොගත්තා ආදිතොව පාරාජිකං න හොති. භණ්ඩවිනාසද්වාරස්ස පන කතත්තා භණ්ඩදෙය්‍යං හොති. ආහරාපෙන්තෙසු අදදතො සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙන පාරාජිකං.

ථෙය්‍යචිත්තෙන මාතිකං උජුකං කරොති ‘‘වට්ටිත්වා වා ගමිස්සති, වෙලං වා උත්තරාපෙස්සතී’’ති; වට්ටිත්වා වා ගච්ඡතු, වෙලං වා උත්තරතු, උජුකරණකාලෙ පාරාජිකං. ඊදිසා හි පයොගා පුබ්බපයොගාවහාරෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. සුක්ඛමාතිකාය උජුකතාය පච්ඡා උදකෙ ආගතෙ වට්ටිත්වා වා ගච්ඡතු, වෙලං වා උත්තරතු, භණ්ඩදෙය්‍යං. කස්මා? ඨානා චාවනපයොගස්ස අභාවා. තස්ස ලක්ඛණං නාවට්ඨෙ ආවි භවිස්සති.

තත්ථෙව භින්දති වාතිආදීසු අට්ඨකථායං තාව වුත්තං – ‘‘භින්දති වාති මුග්ගරෙන පොථෙත්වා භින්දති. ඡඩ්ඩෙති වාති උදකං වා වාලිකං වා ආකිරිත්වා උත්තරාපෙති. ඣාපෙති වාති දාරූනි ආහරිත්වා ඣාපෙති. අපරිභොගං වා කරොතීති අඛාදිතබ්බං වා අපාතබ්බං වා කරොති; උච්චාරං වා පස්සාවං වා විසං වා උච්ඡිට්ඨං වා කුණපං වා පාතෙසි, ආපත්ති දුක්කටස්සාති ඨානාචාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කටං, බුද්ධවිසයො නාමෙසො. කිඤ්චාපි දුක්කටං, ආහරාපෙන්තෙ පන භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති. තත්ථ පුරිමද්වයං න සමෙති. තඤ්හි කුම්භිජජ්ජරකරණෙන ච මාතිකාඋජුකරණෙන ච සද්ධිං එකලක්ඛණං. පච්ඡිමං පන ද්වයං ඨානා අචාවෙන්තෙනාපි සක්කා කාතුං. තස්මා එත්ථ එවං විනිච්ඡයං වදන්ති – ‘‘අට්ඨකථායං කිර ‘ඨානා චාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කට’න්ති ඉදං පච්ඡිමද්වයං සන්ධාය වුත්තං. ඨානා චාවනං අකරොන්තොයෙව හි ථෙය්‍යචිත්තෙන වා විනාසෙතුකාමතාය වා ඣාපෙය්‍යපි, අපරිභොගම්පි කරෙය්‍ය. පුරිමද්වයෙ පන වුත්තනයෙන භින්දන්තස්ස වා ඡඩ්ඩෙන්තස්ස වා ඨානා චාවනං අත්ථි, තස්මා තථා කරොන්තස්ස විනාසෙතුකාමතාය භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පාරාජික’’න්ති. පාළියං ‘‘දුක්කට’’න්ති වුත්තත්තා අයුත්තන්ති චෙ? න; අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බත්ථතො. පාළියඤ්හි ථෙය්‍යචිත්තපක්ඛෙ ‘‘භින්දති වාති උදකෙන සම්භින්දති, ඡඩ්ඩෙති වාති තත්ථ වමති වා පස්සාවං වා ඡඩ්ඩෙතී’’ති එවමෙකෙ වදන්ති.

අයං පනෙත්ථ සාරො – විනීතවත්ථුම්හි තිණජ්ඣාපකො විය ඨානා අචාවෙතුකාමොව කෙවලං භින්දති, භින්නත්තා පන තෙලාදීනි නික්ඛමන්ති, යං වා පනෙත්ථ පත්ථින්නං, තං එකාබද්ධමෙව තිට්ඨති. අඡඩ්ඩෙතුකාමොයෙව ච කෙවලං තත්ථ උදකවාලිකාදීනි ආකිරති, ආකිණ්ණත්තා පන තෙලං ඡඩ්ඩීයති. තස්මා වොහාරවසෙන ‘‘භින්දති වා ඡඩ්ඩෙති වා’’ති වුච්චතීති. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො ගහෙතබ්බො. නාසෙතුකාමතාපක්ඛෙ පන ඉතරථාපි යුජ්ජති. එවඤ්හි කථියමානෙ පාළි ච අට්ඨකථා ච පුබ්බාපරෙන සංසන්දිත්වා කථිතා හොන්ති. එත්තාවතාපි ච සන්තොසං අකත්වා ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

භූමට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

ථලට්ඨකථා

95. ථලට්ඨෙ ථලෙ නික්ඛිත්තන්ති භූමිතලෙ වා පාසාණතලපබ්බතතලාදීසු වා යත්ථ කත්ථචි පටිච්ඡන්නෙ වා අප්පටිච්ඡන්නෙ වා ඨපිතං ථලට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. තං සචෙ රාසිකතං හොති, අන්තොකුම්භියං භාජනගතකරණමුට්ඨිච්ඡෙදනවිනිච්ඡයෙන විනිච්ඡිනිතබ්බං. සචෙ එකාබද්ධං සිලෙසනිය්‍යාසාදි පක්කමධුඵාණිතවිනිච්ඡයෙන විනිච්ඡිනිතබ්බං. සචෙ ගරුකං හොති භාරබද්ධං ලොහපිණ්ඩි-ගුළපිණ්ඩි-තෙලමධුඝටාදි වා, කුම්භියං ඨානාචාවනවිනිච්ඡයෙන විනිච්ඡිනිතබ්බං. සඞ්ඛලිකබද්ධස්ස ච ඨානභෙදො සල්ලක්ඛෙතබ්බො. පත්ථරිත්වා ඨපිතං පන පාවාරත්ථරණසාටකාදිං උජුකං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪති, පාරිමන්තෙ ඔරිමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. එවං සබ්බදිසාසු සල්ලක්ඛෙතබ්බං. වෙඨෙත්වා උද්ධරති, කෙසග්ගමත්තං ආකාසගතං කරොන්තස්ස පාරාජිකං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

ථලට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

ආකාසට්ඨකථා

96. ආකාසට්ඨෙ මොරස්ස ඡහි ආකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො – පුරතො මුඛතුණ්ඩකෙන, පච්ඡතො කලාපග්ගෙන, උභයපස්සෙසු පක්ඛපරියන්තෙහි, අධො පාදනඛසිඛාය, උද්ධං සිඛග්ගෙනාති. භික්ඛු ‘‘සස්සාමිකං ආකාසට්ඨං මොරං ගහෙස්සාමී’’ති පුරතො වා තිට්ඨති, හත්ථං වා පසාරෙති, මොරො ආකාසෙයෙව පක්ඛෙ චාරෙති, වාතං ගාහාපෙත්වා ගමනං උපච්ඡින්දිත්වා තිට්ඨති. තස්ස භික්ඛුනො දුක්කටං. තං අඵන්දෙන්තො හත්ථෙන ආමසති, දුක්කටමෙව. ඨානා අචාවෙන්තො ඵන්දාපෙති, ථුල්ලච්චයං. හත්ථෙන පන ගහෙත්වා වා අග්ගහෙත්වා වා මුඛතුණ්ඩකෙන ඵුට්ඨොකාසං කලාපග්ගං, කලාපග්ගෙන වා ඵුට්ඨොකාසං මුඛතුණ්ඩකං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. තථා වාමපක්ඛපරියන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං දක්ඛිණපක්ඛපරියන්තං, දක්ඛිණපක්ඛපරියන්තෙන වා ඵුට්ඨොකාසං වාමපක්ඛපරියන්තං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. තථා පාදනඛසිඛාය ඵුට්ඨොකාසං සිඛග්ගං, සිඛග්ගෙන වා ඵුට්ඨොකාසං පාදනඛසිඛං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං.

ආකාසෙන ගච්ඡන්තො මොරො සීසාදීසු යස්මිං අඞ්ගෙ නිලීයති, තං තස්ස ඨානං. තස්මා තං හත්ථෙ නිලීනං ඉතො චිතො ච කරොන්තොපි ඵන්දාපෙතියෙව, යදි පන ඉතරෙන හත්ථෙන ගහෙත්වා ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. ඉතරං හත්ථං උපනෙති, මොරො සයමෙව උඩ්ඩෙත්වා තත්ථ නිලීයති, අනාපත්ති. අඞ්ගෙ නිලීනභාවං ඤත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන එකං පදවාරං ගච්ඡති, ථුල්ලච්චයං. දුතියෙ පාරාජිකං.

භූමියං ඨිතමොරො ද්වින්නං වා පාදානං කලාපස්ස ච වසෙන තීණි ඨානානි ලභති. තං උක්ඛිපන්තස්ස යාව එකම්පි ඨානං පථවිං ඵුසති, තාව ථුල්ලච්චයං. කෙසග්ගමත්තම්පි පථවියා මොචිතමත්තෙ පාරාජිකං. පඤ්ජරෙ ඨිතං සහ පඤ්ජරෙන උද්ධරති, පාරාජිකං. යදි පන පාදං න අග්ඝති, සබ්බත්ථ අග්ඝවසෙන කාතබ්බං. අන්තොවත්ථුම්හි චරන්තං මොරං ථෙය්‍යචිත්තෙන පදසා බහිවත්ථුං නීහරන්තො ද්වාරපරිච්ඡෙදං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. වජෙ ඨිතබලීබද්දස්ස හි වජො විය අන්තොවත්ථු තස්ස ඨානං. හත්ථෙන පන ගහෙත්වා අන්තොවත්ථුස්මිම්පි ආකාසගතං කරොන්තස්ස පාරාජිකමෙව. අන්තොගාමෙ චරන්තම්පි ගාමපරික්ඛෙපං අතික්කාමෙන්තස්ස පාරාජිකං. සයමෙව නික්ඛමිත්වා ගාමූපචාරෙ වා වත්ථූපචාරෙ වා චරන්තං පන ථෙය්‍යචිත්තො කට්ඨෙන වා කථලාය වා උත්‍රාසෙත්වා අටවිමුඛං කරොති, මොරො උඩ්ඩෙත්වා අන්තොගාමෙ වා අන්තොවත්ථුම්හි වා ඡදනපිට්ඨෙ වා නිලීයති, රක්ඛති. සචෙ පන අටවිමුඛෙ උඩ්ඩෙති වා ගච්ඡති වා ‘‘අටවිං පවෙසෙත්වා ගහෙස්සාමී’’ති පරිකප්පෙ අසති පථවිතො කෙසග්ගමත්තම්පි උඩ්ඩිතමත්තෙ වා දුතියපදවාරෙ වා පාරාජිකං. කස්මා? යස්මා ගාමතො නික්ඛන්තස්ස ඨිතට්ඨානමෙව ඨානං හොති. කපිඤ්ජරාදීසුපි අයමෙව විනිච්ඡයො.

සාටකං වාති වාතවෙගුක්ඛිත්තං පථවිතලෙ පත්ථරිත්වා ඨපිතමිව ආකාසෙන ගච්ඡන්තං ඛලිබද්ධං සාටකං අභිමුඛාගතං හත්ථෙන එකස්මිං අන්තෙ ගණ්හාති, ඉතො චිතො ච ඨානං අවිකොපෙන්තොයෙව ගමනුපච්ඡෙදෙ දුක්කටං. ඨානාචාවනං අකරොන්තො චාලෙති, ඵන්දාපනෙ ථුල්ලච්චයං. ඨානා චාවෙති, පාරාජිකං. ඨානපරිච්ඡෙදො චස්ස මොරස්සෙව ඡහි ආකාරෙහි වෙදිතබ්බො.

අබද්ධසාටකො පන එකස්මිං අන්තෙ ගහිතමත්තෙව දුතියෙනන්තෙන පතිත්වා භූමියං පතිට්ඨාති, තස්ස ද්වෙ ඨානානි හොන්ති – හත්ථො චෙව භූමි ච. තං යථාගහිතමෙව පඨමං ගහිතොකාසප්පදෙසතො චාලෙති, ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා භූමිතො දුතියහත්ථෙන වා පාදෙන වා උක්ඛිපති, පාරාජිකං. පඨමං වා භූමිතො උද්ධරති, ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා ගහිතොකාසප්පදෙසතො චාවෙති, පාරාජිකං. ගහණං වා අමුඤ්චන්තො උජුකමෙව හත්ථං ඔනාමෙත්වා භූමිගතං කත්වා තෙනෙව හත්ථෙන උක්ඛිපති, පාරාජිකං. වෙඨනෙපි අයමෙව විනිච්ඡයො.

හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා ඡිජ්ජමානන්ති මනුස්සානං අලඞ්කරොන්තානං ගීවෙය්‍යකාදිපිළන්ධනං වා සුවණ්ණසලාකං ඡින්දන්තානං සුවණ්ණකාරානං සුවණ්ණඛණ්ඩං වා ඡිජ්ජමානං පතති, තඤ්චෙ භික්ඛු ආකාසෙන ආගච්ඡන්තං ථෙය්‍යචිත්තො හත්ථෙන ගණ්හාති, ගහණමෙව ඨානං. ගහිතප්පදෙසතො හත්ථං අපනෙති, පාරාජිකං. චීවරෙ පතිතං හත්ථෙන උක්ඛිපති, පාරාජිකං. අනුද්ධරිත්වාව යාති, දුතියෙ පදවාරෙ පාරාජිකං. පත්තෙ පතිතෙපි එසෙව නයො. සීසෙ වා මුඛෙ වා පාදෙ වා පතිට්ඨිතං හත්ථෙන ගණ්හාති, පාරාජිකං. අග්ගහෙත්වාව යාති, දුතියෙ පදවාරෙ පාරාජිකං. යත්ථ කත්ථචි පතති, තස්ස පතිතොකාසොව ඨානං, න සබ්බං අඞ්ගපච්චඞ්ගං පත්තචීවරං වාති.

ආකාසට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

වෙහාසට්ඨකථා

97. වෙහාසට්ඨෙ මඤ්චපීඨාදීසු ඨපිතං භණ්ඩං ආමාසං වා හොතු අනාමාසං වා, ථෙය්‍යචිත්තෙන ආමසන්තස්ස දුක්කටං. මඤ්චපීඨෙසු ඨපිතභණ්ඩෙසු පනෙත්ථ ථලට්ඨෙ වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – සචෙ ඛලියා බද්ධසාටකො මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා පත්ථටො මජ්ඣෙන මඤ්චතලං න ඵුසති, මඤ්චපාදෙව ඵුසති, තෙසං වසෙන ඨානං වෙදිතබ්බං. පාදානං උපරි ඵුට්ඨොකාසමෙව හි අතික්කමිතමත්තෙන තත්ථ පාරාජිකං හොති. සහ මඤ්චපීඨෙහි හරන්තස්ස පන මඤ්චපීඨපාදානං පතිට්ඨිතොකාසවසෙන ඨානං වෙදිතබ්බං.

චීවරවංසෙ වාති චීවරඨපනත්ථාය බන්ධිත්වා ඨපිතෙ වංසෙ වා කට්ඨදණ්ඩකෙ වා. තත්ථ සංහරිත්වා පාරතො අන්තං ඔරතො භොගං කත්වා ඨපිතචීවරස්ස පතිට්ඨිතොකාසෙන ඵුට්ඨොකාසොව ඨානං, න සබ්බො චීවරවංසො. තස්මා ථෙය්‍යචිත්තෙන තං භොගෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪන්තස්ස පාරතො වංසෙ පතිට්ඨිතොකාසං ඔරතො චීවරෙන වංසස්ස ඵුට්ඨප්පදෙසං අතික්කාමෙන්තස්ස එකද්වඞ්ගුලමත්තාකඩ්ඪනෙනෙව පාරාජිකං. අන්තෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪන්තස්සාපි එසෙව නයො. තත්ථෙව පන චීවරවංසෙ වාමතො වා දක්ඛිණතො වා සාරෙන්තස්ස වාමන්තෙන දක්ඛිණන්තට්ඨානං දක්ඛිණන්තෙන වා වාමන්තට්ඨානං අතික්කන්තමත්තෙ දසද්වාදසඞ්ගුලමත්තසාරණෙනෙව පාරාජිකං. උද්ධං උක්ඛිපන්තස්ස කෙසග්ගමත්තුක්ඛිපනෙන පාරාජිකං. චීවරවංසං ඵුසන්තං වා අඵුසන්තං වා රජ්ජුකෙන බන්ධිත්වා ඨපිතචීවරං මොචෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, මුත්තෙ පාරාජිකං. මුත්තමත්තමෙව හි තං ‘‘ඨානා චුත’’න්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. වංසෙ වෙඨෙත්වා ඨපිතං නිබ්බෙඨෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, නිබ්බෙඨිතමත්තෙ පාරාජිකං. වලයං කත්වා ඨපිතෙ වලයං ඡින්දති වා මොචෙති වා එකං වා වංසකොටිං මොචෙත්වා නීහරති, ථුල්ලච්චයං. ඡින්නමත්තෙ මුත්තමත්තෙ නීහටමත්තෙ ච පාරාජිකං. තථා අකත්වාව චීවරවංසෙ ඉතො චිතො ච සාරෙති, රක්ඛති තාව. වලයස්ස හි සබ්බොපි චීවරවංසො ඨානං. කස්මා? තත්ථ සංසරණධම්මතාය. යදා පන නං හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකාසගතං කරොති, පාරාජිකං. පසාරෙත්වා ඨපිතස්ස පතිට්ඨිතොකාසෙන ඵුට්ඨොකාසොව ඨානං. තත්ථ සංහරිත්වා ඨපිතෙ වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. යං පන එකෙනන්තෙන භූමිං ඵුසිත්වා ඨිතං හොති, තස්ස චීවරවංසෙ ච භූමියඤ්ච පතිට්ඨිතොකාසවසෙන ද්වෙ ඨානානි. තත්ථ භූමියං එකෙනන්තෙන පතිට්ඨිතෙ අබද්ධසාටකෙ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. චීවරරජ්ජුයාපි අයමෙව විනිච්ඡයො.

අඞ්කුසකෙ ලග්ගෙත්වා ඨපිතභණ්ඩං පන භෙසජ්ජඝටො වා භෙසජ්ජත්ථවිකා වා සචෙ භිත්තිං වා භූමිං වා අඵුසිත්වා ඨපිතං ලග්ගනකං ඝංසන්තස්ස නීහරතො අඞ්කුසකොටිතො නික්ඛන්තමත්තෙ පාරාජිකං. ලග්ගනකං බද්ධං හොති, බුන්දෙන උක්ඛිපිත්වා ආකාසගතං කරොන්තස්ස අඞ්කුසකොටිතො අනික්ඛන්තෙපි පාරාජිකං. භිත්තිනිස්සිතං හොති, පඨමං අඞ්කුසකොටිතො නීහරති, ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා භිත්තිං මොචෙති, පාරාජිකං. පඨමං භිත්තිං මොචෙත්වා පච්ඡා අඞ්කුසතො නීහරන්තස්සාපි එසෙව නයො. සචෙ පන භාරියං භණ්ඩං නීහරිතුං අසක්කොන්තො සයං භිත්තිනිස්සිතං කත්වා අඞ්කුසතො නීහරති, පුන භිත්තිං අමොචෙත්වාපි අඞ්කුසතො නීහටමත්තෙයෙව පාරාජිකං. අත්තනා කතට්ඨානඤ්හි ඨානං න හොති. භූමිං ඵුසිත්වා ඨිතස්ස පන ද්වෙ එව ඨානානි. තත්ථ වුත්තොයෙව විනිච්ඡයො. යං පන සික්කාය පක්ඛිපිත්වා ලග්ගිතං හොති, තං සික්කාතො නීහරන්තස්සාපි සහ සික්කාය අඞ්කුසතො නීහරන්තස්සාපි පාරාජිකං. භිත්තිභූමිසන්නිස්සිතවසෙන චෙත්ථ ඨානභෙදොපි වෙදිතබ්බො.

භිත්තිඛීලොති උජුකං කත්වා භිත්තියං ආකොටිතො වා තත්ථජාතකො එව වා; නාගදන්තො පන වඞ්කො ආකොටිතො එව. තෙසු ලග්ගෙත්වා ඨපිතං අඞ්කුසකෙ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡිනිතබ්බං. ද්වීසු තීසු පන පටිපාටියා ඨිතෙසු ආරොපෙත්වා ඨපිතං කුන්තං වා භින්දිවාලං වා අග්ගෙ වා බුන්දෙ වා ගහෙත්වා ආකඩ්ඪති, එකමෙකස්ස ඵුට්ඨොකාසමත්තෙ අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. ඵුට්ඨොකාසමත්තමෙව හි තෙසං ඨානං හොති, න සබ්බෙ ඛීලා වා නාගදන්තා වා. භිත්තිඅභිමුඛො ඨත්වා මජ්ඣෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪති, ඔරිමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං පාරිමන්තෙන අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජිකං. පරතො පෙල්ලෙන්තස්සාපි එසෙව නයො. හත්ථෙන ගහෙත්වා උජුකං උක්ඛිපන්තො කෙසග්ගමත්තම්පි ආකාසගතං කරොති, පාරාජිකං. භිත්තිං නිස්සාය ඨපිතං භිත්තිං ඝංසන්තො ආකඩ්ඪති, අග්ගෙන ඵුට්ඨොකාසං බුන්දං, බුන්දෙන වා ඵුට්ඨොකාසං අග්ගං අතික්කාමෙන්තස්ස පාරාජිකං. භිත්තිඅභිමුඛො ඨත්වා ආකඩ්ඪන්තො එකෙනන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං අපරන්තං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. උජුකං උක්ඛිපන්තො කෙසග්ගමත්තං ආකාසගතං කරොති, පාරාජිකං.

රුක්ඛෙ වා ලග්ගිතන්ති තාලරුක්ඛාදීසු ආරොපෙත්වා ලග්ගිතෙ අඞ්කුසකාදීසු වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථජාතකං පන තාලපිණ්ඩිං චාලෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. යස්මිං ඵලෙ පාරාජිකවත්ථු පූරති, තස්මිං බන්ධනා මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. පිණ්ඩිං ඡින්දති, පාරාජිකං. අග්ගෙන පණ්ණන්තරං ආරොපෙත්වා ඨපිතා ද්වෙ ඨානානි ලභති – ඨපිතට්ඨානඤ්ච වණ්ටට්ඨානඤ්ච; තත්ථ වුත්තනයෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. යො පන ‘‘ඡින්නමත්තා පතමානා සද්දං කරෙය්‍යා’’ති භයෙන සයං අග්ගෙන පණ්ණන්තරං ආරොපෙත්වා ඡින්දති, ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. අත්තනා කතට්ඨානඤ්හි ඨානං න හොති. එතෙන උපායෙන සබ්බරුක්ඛානං පුප්ඵඵලෙසු විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

පත්තාධාරකෙපීති එත්ථ රුක්ඛාධාරකො වා හොතු වලයාධාරකො වා දණ්ඩාධාරකො වා යංකිඤ්චි පත්තට්ඨපනකං පච්ඡිකාපි හොතු පත්තාධාරකො ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තත්ථ ඨපිතපත්තස්ස පත්තෙන ඵුට්ඨොකාසො එව ඨානං. තත්ථ රුක්ඛාධාරකෙ පඤ්චහාකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදො හොති. තත්ථ ඨිතං පත්තං මුඛවට්ටියං ගහෙත්වා චතූසු දිසාසු යතො කුතොචි කඩ්ඪන්තො එකෙනන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං අපරන්තං අතික්කාමෙති, පාරාජිකං. උද්ධං කෙසග්ගමත්තං උක්ඛිපතො පාරාජිකං. සහාධාරකෙන හරන්තස්සාපි එසෙව නයොති.

වෙහාසට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

උදකට්ඨකථා

98. උදකට්ඨෙ – උදකෙ නික්ඛිත්තං හොතීති රාජභයාදිභීතෙහි උදකෙන අවිනස්සනධම්මෙසු තම්බලොහභාජනාදීසු සුප්පටිච්ඡන්නං කත්වා පොක්ඛරණීආදීසු අසන්දනකෙ උදකෙ නික්ඛිත්තං. තස්ස පතිට්ඨිතොකාසොයෙව ඨානං, න සබ්බං උදකං. ගච්ඡති වා ආපත්ති දුක්කටස්සාති අගම්භීරෙ උදකෙ පදසා ගච්ඡන්තස්ස පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. ගම්භීරෙ හත්ථෙහි වා පාදෙහි වා පයොගං කරොන්තස්ස හත්ථවාරෙහි වා පදවාරෙහි වා පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. එසෙව නයො කුම්භිගහණත්ථං නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනෙසු. සචෙ පන අන්තරා කිඤ්චි උදකසප්පං වා වාළමච්ඡං වා දිස්වා භීතො පලායති, අනාපත්ති. ආමසනාදීසු භූමිගතාය කුම්භියා වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තත්ථ භූමිං ඛණිත්වා කඩ්ඪති, ඉධ කද්දමෙ ඔසාරෙති. එවං ඡහාකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදො හොති.

උප්පලාදීසු යස්මිං පුප්ඵෙ වත්ථුං පූරෙති, තස්මිං ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. උප්පලජාතිකානඤ්චෙත්ථ යාව එකස්මිම්පි පස්සෙ වාකො න ඡිජ්ජති, තාව රක්ඛති. පදුමජාතිකානං පන දණ්ඩෙ ඡින්නෙ අබ්භන්තරෙ සුත්තං අච්ඡින්නම්පි න රක්ඛති. සාමිකෙහි ඡින්දිත්වා ඨපිතානි උප්පලාදීනි හොන්ති, යං වත්ථුං පූරෙති, තස්මිං උද්ධටෙ පාරාජිකං. හත්ථකබද්ධානි හොන්ති, යස්මිං හත්ථකෙ වත්ථු පූරති, තස්මිං උද්ධටෙ පාරාජිකං. භාරබද්ධානි හොන්ති, තං භාරං ඡන්නං ආකාරානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ඨානා චාවෙන්තස්ස භූමට්ඨකුම්භියං වුත්තනයෙන පාරාජිකං. දීඝනාළානි උප්පලාදීනි හොන්ති, පුප්ඵෙසු වා නාළෙසු වා වෙණිං කත්වා උදකපිට්ඨෙ රජ්ජුකෙසු තිණානි සන්ථරිත්වා ඨපෙන්ති වා බන්ධන්ති වා, තෙසං දීඝතො පුප්ඵග්ගෙන ච නාළන්තෙන ච තිරියං පරියන්තෙහි හෙට්ඨා පතිට්ඨිතොකාසෙන උද්ධං උපරි ඨිතස්ස පිට්ඨියාති ඡහාකාරෙහි ඨානා චාවනපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

යොපි උදකපිට්ඨියං ඨපිතපුප්ඵකලාපං උදකං චාලෙත්වා වීචිං උට්ඨාපෙත්වා කෙසග්ගමත්තම්පි යථාඨිතට්ඨානතො චාවෙති, පාරාජිකං. අථ පන පරිකප්පෙති ‘‘එත්ථ ගතං ගහෙස්සාමී’’ති, රක්ඛති තාව; ගතට්ඨානෙ පන උද්ධරතො පාරාජිකං. උදකතො අච්චුග්ගතස්ස පුප්ඵස්ස සකලමුදකං ඨානං, තං උප්පාටෙත්වා උජුකං උද්ධරන්තස්ස නාළන්තෙ කෙසග්ගමත්තං උදකතො අතික්කන්තෙ පාරාජිකං. පුප්ඵෙ ගහෙත්වා අපනාමෙත්වා ආකඩ්ඪන්තො උප්පාටෙති, න උදකං ඨානං, උප්පාටිතමත්තෙ පාරාජිකං. කලාපබද්ධානි පුප්ඵානි උදකට්ඨානෙ වා රුක්ඛෙ වා ගච්ඡෙ වා බන්ධිත්වා ඨපෙන්ති, බන්ධනං අමොචෙත්වා ඉතො චිතො ච කරොන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, බන්ධනෙ මුත්තමත්තෙ පාරාජිකං. පඨමං බන්ධනං මොචෙත්වා පච්ඡා හරති, එත්ථ ඡහාකාරෙහි ඨානපරිච්ඡෙදොති ඉදං උභයං මහාපච්චරියාදීසු වුත්තං. පදුමිනියං පුප්ඵානි සහ පදුමිනිංයා ගණ්හිතුකාමස්ස පුප්ඵනාළෙහි ච පත්තනාළෙහි ච ඵුට්ඨඋදකවසෙන උද්ධඤ්චෙව තිරියඤ්ච ඨානපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. තං පනස්ස පදුමිනිං අනුප්පාටෙත්වා පුප්ඵානි වා පත්තානි වා අත්තනො අභිමුඛං ආකඩ්ඪන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. උප්පාටිතමත්තෙ පාරාජිකං.

පුප්ඵපත්තනාළෙ ඨානතො අචාවෙත්වාපි පඨමං පදුමිනිං උප්පාටෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං. පච්ඡා පුප්ඵපත්තනාළෙසු ඨානා චාවිතෙසු පාරාජිකං. උප්පාටිතාය පදුමිනියා පුප්ඵං ගණ්හන්තො පන භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා කාරෙතබ්බො. බහි ඨපිතෙ රාසිකතකලාපබද්ධභාරබද්ධපුප්ඵෙපි එසෙව නයො. භිසං වා මුළාලං වා යෙන වත්ථු පූරති, තං උප්පාටෙන්තස්ස පාරාජිකං. කද්දමෙ ඵුට්ඨොකාසවසෙන චෙත්ථ ඨානං පරිච්ඡින්දිතබ්බං. තානි උප්පාටෙන්තස්ස සුඛුමම්පි මූලං අච්ඡින්නං හොති, රක්ඛති තාව. භිසපබ්බෙ ජාතං පත්තං වා පුප්ඵං වා හොති, තම්පි රක්ඛතීති මහාඅට්ඨකථායමෙව වුත්තං. භිසගණ්ඨිම්හි පන කණ්ටකො හොති යොබ්බනප්පත්තානං මුඛපිළකා විය, අයං අදීඝත්තා න රක්ඛති. සෙසං උප්පලාදීසු වුත්තනයමෙව.

මච්ඡකච්ඡපානං සස්සාමිකානං වාපිආදීසු සකලමුදකං ඨානං. තස්මා යො පටිජග්ගනට්ඨානෙ සස්සාමිකං මච්ඡං බළිසෙන වා ජාලෙන වා කුමනෙන වා හත්ථෙන වා ගණ්හාති, තස්ස යෙන මච්ඡෙන වත්ථු පූරති, තස්මිං කෙසග්ගමත්තම්පි උදකතො උද්ධටමත්තෙ පාරාජිකං. කොචි මච්ඡො ගය්හමානො ඉතො චිතො ච ධාවති, ආකාසං වා උප්පතති, තීරෙ වා පතති, ආකාසෙ වා ඨිතං තීරෙ වා පතිතං ගණ්හතොපි පාරාජිකමෙව. කච්ඡපම්පි බහි ගොචරත්ථං ගතං ගණ්හතො එසෙව නයො. උදකට්ඨං පන උදකා මොචයතො පාරාජිකං.

තෙසු තෙසු පන ජනපදෙසු සබ්බසාධාරණස්ස මහාතළාකස්ස නිද්ධමනතුම්බං නිස්සාය සබ්බසාධාරණමෙව කුන්නදීසදිසං උදකවාහකං ඛණන්ති. තතො ඛුද්දකමාතිකායො නීහරිත්වා මාතිකාකොටියං අත්තනො අත්තනො වළඤ්ජනත්ථාය ආවාටෙ ඛණන්ති. තෙසං පන යදා උදකෙන අත්ථො හොති, තදා ආවාටෙ ඛුද්දකමාතිකායො උදකවාහකඤ්ච සොධෙත්වා නිද්ධමනතුම්බං උග්ඝාටෙන්ති. තතො උදකෙන සද්ධිං මච්ඡා නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන ආවාටෙ පත්වා වසන්ති. තත්ථ තළාකෙ ච උදකවාහකෙසු ච මච්ඡෙ ගණ්හන්තෙ න වාරෙන්ති. ඛුද්දකාසු පන අත්තනො අත්තනො මාතිකාසු උදකආවාටෙසු ච පවිට්ඨමච්ඡෙ ගණ්හිතුං න දෙන්ති, වාරෙන්ති; තත්ථ යො තළාකෙ වා නිද්ධමනතුම්බෙ වා උදකවාහකෙ වා මච්ඡෙ ගණ්හාති, අවහාරෙන සො න කාරෙතබ්බො. ඛුද්දකමාතිකාසු පන ආවාටෙසු වා පවිට්ඨං ගණ්හන්තො ගහිතස්ස අග්ඝවසෙන කාරෙතබ්බො. සචෙ තතො ගය්හමානො මච්ඡො ආකාසෙ වා උප්පතති, තීරෙ වා පතති, තං ආකාසට්ඨං වා තීරට්ඨං වා උදකවිනිමුත්තං ගණ්හතො අවහාරො නත්ථි. කස්මා? යස්මා අත්තනො පරිග්ගහට්ඨානෙ ඨිතස්සෙව තෙ සාමිකා. එවරූපා හි තත්ථ කතිකා. කච්ඡපෙපි එසෙව නයො.

සචෙ පන මච්ඡො ගය්හමානො ආවාටතො ඛුද්දකමාතිකං ආරුහති, තත්ථ නං ගණ්හතොපි අවහාරොයෙව. ඛුද්දකමාතිකාතො පන උදකවාහකං, තතො ච තළාකං ආරූළ්හං ගණ්හතො අවහාරො නත්ථි. යො ආවාටතො භත්තසිත්ථෙහි පලොභෙත්වා මාතිකං ආරොපෙත්වා ගණ්හාති, අවහාරොව. තතො පන පලොභෙත්වා උදකවාහකං ආරොපෙත්වා ගණ්හන්තස්ස අවහාරො නත්ථි. කෙචි පන කුතොචිදෙව සබ්බසාධාරණට්ඨානතො මච්ඡෙ ආනෙත්වා පච්ඡිමවත්ථුභාගෙ උදකාවාටෙ ඛිපිත්වා පොසෙත්වා දිවසෙ දිවසෙ ද්වෙ තීණි උත්තරිභඞ්ගත්ථාය මාරෙන්ති. එවරූපං මච්ඡං උදකෙ වා ආකාසෙ වා තීරෙ වා යත්ථ කත්ථචි ඨිතං ගණ්හතො අවහාරො එව. කච්ඡපෙපි එසෙව නයො.