8. සහධම්මිකවග්ගො

1. සහධම්මිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

434. සහධම්මිකවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ – එතස්මිං සික්ඛාපදෙති එතස්මිං සික්ඛාපදෙ යං වුත්තං, තං න තාව සික්ඛිස්සාමි. ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ පන වාචාය වාචාය ආපත්ති වෙදිතබ්බා. සික්ඛමානෙන භික්ඛවෙ භික්ඛුනාති ඔවාදං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා සික්ඛිතුකාමෙනෙව හුත්වා ආජානිතබ්බඤ්චෙව පුච්ඡිතබ්බඤ්ච උපපරික්ඛිතබ්බඤ්ච. සෙසමෙත්ථ දුබ්බචසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව පදත්ථතො වෙදිතබ්බං. විනිච්ඡයතො උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

සහධම්මිකසික්ඛාපදං පඨමං.

2. විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා

438. දුතියෙ – විනයකථං කථෙතීති විනයකථා නාම කප්පියාකප්පියආපත්තානාපත්තිසංවරපහානපටිසංයුත්තකථා, තං කථෙති. විනයස්ස වණ්ණං භාසතීති විනයස්ස වණ්ණො නාම පඤ්චන්නම්පි සත්තන්නම්පි ආපත්තික්ඛන්ධානං වසෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා පදභාජනෙන වණ්ණනා, තං භාසති. විනයපරියත්තියා වණ්ණං භාසතීති විනයං පරියාපුණන්තානං විනයපරියත්තිමූලකං වණ්ණං ගුණං ආනිසංසං භාසති. විනයධරො හි විනයපරියත්තිමූලකෙ පඤ්චානිසංසෙ ඡානිසංසෙ සත්තානිසංසෙ අට්ඨානිසංසෙ නවානිසංසෙ දසානිසංසෙ එකාදසානිසංසෙ ච ලභති තෙ සබ්බෙ භාසතීති අත්ථො. කතමෙ පඤ්චානිසංසෙ ලභතීති? අත්තනො සීලක්ඛන්ධසුගුත්තිආදිකෙ. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආනිසංසා විනයධරෙ පුග්ගලෙ – අත්තනො සීලක්ඛන්ධො සුගුත්තො හොති සුරක්ඛිතො, කුක්කුච්චපකතානං පටිසරණං හොති, විසාරදො සඞ්ඝමජ්ඣෙ වොහරති, පච්චත්ථිකෙ සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගණ්හාති, සද්ධම්මට්ඨිතියා පටිපන්නො හොතී’’ති (පරි. 325).

කථමස්ස අත්තනො සීලක්ඛන්ධො සුගුත්තො හොති සුරක්ඛිතො? ඉධෙකච්චො භික්ඛු ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො ඡහාකාරෙහි ආපජ්ජති – අලජ්ජිතා, අඤ්ඤාණතා, කුක්කුච්චපකතතා, අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා, කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතා, සතිසම්මොසාති.

කථං අලජ්ජිතාය ආපත්තිං ආපජ්ජති? අකප්පියභාවං ජානන්තොයෙව මද්දිත්වා වීතික්කමං කරොති. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජති, ආපත්තිං පරිගූහති;

අගතිගමනඤ්ච ගච්ඡති, එදිසො වුච්චති අලජ්ජිපුග්ගලො’’ති. (පරි. 359);

කථං අඤ්ඤාණතාය ආපජ්ජති? අඤ්ඤාණපුග්ගලො හි මන්දො මොමූහො කත්තබ්බාකත්තබ්බං අජානන්තො අකත්තබ්බං කරොති, කත්තබ්බං විරාධෙති; එවං අඤ්ඤාණතාය ආපජ්ජති.

කථං කුක්කුච්චපකතතාය ආපජ්ජති? කප්පියාකප්පියං නිස්සාය කුක්කුච්චෙ උප්පන්නෙ විනයධරං පුච්ඡිත්වා කප්පියඤ්චෙ කත්තබ්බං සියා, අකප්පියඤ්චෙ න කත්තබ්බං, අයං පන ‘‘වට්ටතී’’ති මද්දිත්වා වීතික්කමතියෙව; එවං කුක්කුච්චපකතතාය ආපජ්ජති.

කථං අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය ආපජ්ජති? අච්ඡමංසං සූකරමංසන්ති ඛාදති, දීපිමංසං මිගමංසන්ති ඛාදති, අකප්පියභොජනං කප්පියභොජනන්ති භුඤ්ජති, විකාලෙ කාලසඤ්ඤාය භුඤ්ජති, අකප්පියපානකං කප්පියපානකන්ති පිවති; එවං අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය ආපජ්ජති.

කථං කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාය ආපජ්ජති? සූකරමංසං අච්ඡමංසන්ති ඛාදති, මිගමංසං දීපිමංසන්ති ඛාදති, කප්පියභොජනං අකප්පියභොජනන්ති භුඤ්ජති, කාලෙ විකාලසඤ්ඤාය භුඤ්ජති, කප්පියපානකං අකප්පියපානකන්ති පිවති; එවං කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාය ආපජ්ජති.

කථං සතිසම්මොසාය ආපජ්ජති? සහසෙය්‍යචීවරවිප්පවාසභෙසජ්ජචීවරකාලාතික්කමනපච්චයා ආපත්තිඤ්ච සතිසම්මොසාය ආපජ්ජති; එවමිධෙකච්චො භික්ඛු ඉමෙහි ඡහාකාරෙහි ආපත්තිං ආපජ්ජති.

විනයධරො පන ඉමෙහි ඡහාකාරෙහි ආපත්තිං නාපජ්ජති. කථං ලජ්ජිතාය නාපජ්ජති? සො හි ‘‘පස්සථ භො, අයං කප්පියාකප්පියං ජානන්තොයෙව පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොතී’’ති ඉමං පරූපවාදං රක්ඛන්තොපි නාපජ්ජති; එවං ලජ්ජිතාය නාපජ්ජති. සහසා ආපන්නම්පි දෙසනාගාමිනිං දෙසෙත්වා වුට්ඨානගාමිනියා වුට්ඨහිත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාති. තතො –

‘‘සඤ්චිච්ච ආපත්තිං න ආපජ්ජති, ආපත්තිං න පරිගූහති;

අගතිගමනඤ්ච න ගච්ඡති, එදිසො වුච්චති ලජ්ජිපුග්ගලො’’ති. (පරි. 359)

ඉමස්මිං ලජ්ජිභාවෙ පතිට්ඨිතොව හොති.

කථං ඤාණතාය නාපජ්ජති? සො හි කප්පියාකප්පියං ජානාති, තස්මා කප්පියමෙව කරොති, අකප්පියං න කරොති; එවං ඤාණතාය නාපජ්ජති.

කථං අකුක්කුච්චපකතතාය නාපජ්ජති? සො හි කප්පියාකප්පියං නිස්සාය කුක්කුච්චෙ උප්පන්නෙ වත්ථුං ඔලොකෙත්වා මාතිකං පදභාජනං අන්තරාපත්තිං ආපත්තිං අනාපත්තිඤ්ච ඔලොකෙත්වා කප්පියඤ්චෙ හොති කරොති, අකප්පියඤ්චෙ න කරොති; එවං අකුක්කුච්චපකතතාය නාපජ්ජති.

කථං අකප්පියාදිසඤ්ඤිතාය නාපජ්ජති? සො හි කප්පියාකප්පියං ජානාති, තස්මා අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤී න හොති, කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤී න හොති; සුප්පතිට්ඨිතා චස්ස සති හොති, අධිට්ඨාතබ්බං අධිට්ඨෙති, විකප්පෙතබ්බං විකප්පෙති. ඉති ඉමෙහි ඡහාකාරෙහි ආපත්තිං නාපජ්ජති. ආපත්තිං අනාපජ්ජන්තො අඛණ්ඩසීලො හොති පරිසුද්ධසීලො; එවමස්ස අත්තනො සීලක්ඛන්ධො සුගුත්තො හොති සුරක්ඛිතො.

කථං කුක්කුච්චපකතානං පටිසරණං හොති? තිරොරට්ඨෙසු තිරොජනපදෙසු ච උප්පන්නකුක්කුච්චා භික්ඛූ ‘‘අසුකස්මිං කිර විහාරෙ විනයධරො වසතී’’ති දූරතොපි තස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා කුක්කුච්චං පුච්ඡන්ති, සො තෙහි කතස්ස කම්මස්ස වත්ථුං ඔලොකෙත්වා ආපත්තානාපත්තිගරුකලහුකාදිභෙදං සල්ලක්ඛෙත්වා දෙසනාගාමිනිං දෙසාපෙත්වා වුට්ඨානගාමිනියා වුට්ඨාපෙත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාපෙති; එවං කුක්කුච්චපකතානං පටිසරණං හොති.

විසාරදො සඞ්ඝමජ්ඣෙ වොහරතීති අවිනයධරස්ස හි සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථෙන්තස්ස භයං සාරජ්ජං ඔක්කමති, විනයධරස්ස තං න හොති. කස්මා? ‘‘එවං කථෙන්තස්ස දොසො හොති; එවං න දොසො’’ති ඤත්වා කථනතො.

පච්චත්ථිකෙ සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගණ්හාතීති එත්ථ ද්විධා පච්චත්ථිකා නාම – අත්තපච්චත්ථිකා ච සාසනපච්චත්ථිකා ච. තත්ථ මෙත්තියභුම්මජකා ච භික්ඛූ වඩ්ඪො ච ලිච්ඡවී අමූලකෙන අන්තිමවත්ථුනා චොදෙසුං, ඉමෙ අත්තපච්චත්ථිකා නාම. යෙ වා පනඤ්ඤෙපි දුස්සීලා පාපධම්මා, සබ්බෙ තෙ අත්තපච්චත්ථිකා. විපරීතදස්සනා පන අරිට්ඨභික්ඛුකණ්ටකසාමණෙරවෙසාලිකවජ්ජිපුත්තකා පරූපහාරඅඤ්ඤාණකඞ්ඛාපරවිතරණාදිවාදා මහාසඞ්ඝිකාදයො ච අබුද්ධසාසනං ‘‘බුද්ධසාසන’’න්ති වත්වා කතපග්ගහා සාසනපච්චත්ථිකා නාම. තෙ සබ්බෙපි සහධම්මෙන සකාරණෙන වචනෙන යථා තං අසද්ධම්මං පතිට්ඨාපෙතුං න සක්කොන්ති, එවං සුනිග්ගහිතං කත්වා නිග්ගණ්හාති.

සද්ධම්මට්ඨිතියා පටිපන්නො හොතීති එත්ථ පන තිවිධො සද්ධම්මො පරියත්තිපටිපත්තිඅධිගමවසෙන. තත්ථ තෙපිටකං බුද්ධවචනං පරියත්තිසද්ධම්මො නාම. තෙරස ධුතඞ්ගගුණා චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි ද්වෙඅසීති මහාවත්තානීති අයං පටිපත්තිසද්ධම්මො නාම. චත්තාරො මග්ගා ච ඵලානි චාති අයං අධිගමසද්ධම්මො නාම.

තත්ථ කෙචි ථෙරා ‘‘යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’’ති (දී. නි. 2.216) ඉමිනා සුත්තෙන ‘‘සාසනස්ස පරියත්ති මූල’’න්ති වදන්ති. කෙචි ථෙරා ‘‘ඉමෙ ච සුභද්ද භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’’ති (දී. නි. 2.214) ඉමිනා සුත්තෙන ‘‘සාසනස්ස පටිපත්තිමූල’’න්ති වත්වා ‘‘යාව පඤ්ච භික්ඛූ සම්මා පටිපන්නා සංවිජ්ජන්ති, තාව සාසනං ඨිතං හොතී’’ති ආහංසු. ඉතරෙ පන ථෙරා පරියත්තියා අන්තරහිතාය සුප්පටිපන්නස්සපි ධම්මාභිසමයො නත්ථී’’ති ආහංසු. සචෙ පඤ්ච භික්ඛූ චත්තාරි පාරාජිකානි රක්ඛණකා හොන්ති, තෙ සද්ධෙ කුලපුත්තෙ පබ්බාජෙත්වා පච්චන්තිමෙ ජනපදෙ උපසම්පාදෙත්වා දසවග්ගං ගණං පූරෙත්වා මජ්ඣිමෙ ජනපදෙපි උපසම්පදං කරිස්සන්ති, එතෙනුපායෙන වීසතිවග්ගගණං සඞ්ඝං පූරෙත්වා අත්තනොපි අබ්භානකම්මං කත්වා සාසනං වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ගමයිස්සන්ති. එවමයං විනයධරො තිවිධස්සාපි සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතියා පටිපන්නො හොතීති එවමයං විනයධරො ඉමෙ තාව පඤ්චානිසංසෙ පටිලභතීති වෙදිතබ්බො.

කතමෙ ඡ ආනිසංසෙ ලභතීති? තස්සාධෙය්‍යො උපොසථො, පවාරණා, සඞ්ඝකම්මං, පබ්බජ්ජා, උපසම්පදා, නිස්සයං දෙති සාමණෙරං උපට්ඨාපෙති.

යෙ ඉමෙ චාතුද්දසිකො, පන්නරසිකො, සාමග්ගිඋපොසථො, සඞ්ඝෙ උපොසථො, ගණෙ පුග්ගලෙ උපොසථො, සුත්තුද්දෙසො, පාරිසුද්ධි, අධිට්ඨානඋපොසථොති නව උපොසථා, සබ්බෙ තෙ විනයධරායත්තා.

යාපි ච ඉමා චාතුද්දසිකා පන්නරසිකා, සාමග්ගිපවාරණා, සඞ්ඝෙ පවාරණා ගණෙ පුග්ගලෙ පවාරණා, තෙවාචිකා, ද්වෙවාචිකා, සමානවස්සිකා පවාරණාති නව පවාරණායො, තාපි විනයධරායත්තා එව, තස්ස සන්තකා, සො තාසං සාමී.

යානිපි ඉමානි අපලොකනකම්මං ඤත්තිකම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං ඤත්තිචතුත්ථකම්මන්ති චත්තාරි සඞ්ඝකම්මානි, තානි විනයධරායත්තානි.

යාපි චායං උපජ්ඣායෙන හුත්වා කුලපුත්තානං පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච කාතබ්බා, අයම්පි විනයධරායත්තාව. න හි අඤ්ඤො ද්විපිටකධරොපි එතං කාතුං ලභති. සො එව නිස්සයං දෙති, සාමණෙරං උපට්ඨාපෙති. අඤ්ඤො නෙව නිස්සයං දාතුං ලභති, න සාමණෙරං උපට්ඨාපෙතුං. සාමණෙරූපට්ඨානං පච්චාසීසන්තො පන විනයධරස්ස සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා වත්තපටිපත්තිං සාදිතුං ලභති. එත්ථ ච නිස්සයදානඤ්චෙව සාමණෙරූපට්ඨානඤ්ච එකමඞ්ගං.

ඉති ඉමෙසු ඡසු ආනිසංසෙසු එකෙන සද්ධිං පුරිමා පඤ්ච ඡ හොන්ති, ද්වීහි සද්ධිං සත්ත, තීහි සද්ධිං අට්ඨ, චතූහි සද්ධිං නව, පඤ්චහි සද්ධිං දස, සබ්බෙහි පෙතෙහි සද්ධිං එකාදසාති එවං විනයධරො පුග්ගලො පඤ්ච ඡ සත්ත අට්ඨ නව දස එකාදස ච ආනිසංසෙ ලභතීති වෙදිතබ්බො. එවං භගවා ඉමෙ ආනිසංසෙ දස්සෙන්තො විනයපරියත්තියා වණ්ණං භාසතීති වෙදිතබ්බො.

ආදිස්ස ආදිස්සාති පුනප්පුනං වවත්ථපෙත්වා විසුං විසුං කත්වා. ආයස්මතො උපාලිස්ස වණ්ණං භාසතීති විනයපරියත්තිං නිස්සාය උපාලිත්ථෙරස්ස ගුණං භාසති ථොමෙති පසංසති. කස්මා? අප්පෙව නාම මම වණ්ණනං සුත්වාපි භික්ඛූ උපාලිස්ස සන්තිකෙ විනයං උග්ගහෙතබ්බං පරියාපුණිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යුං, එවමිදං සාසනං අද්ධනියං භවිස්සති, පඤ්චවස්සසහස්සානි පවත්තිස්සතීති.

තෙධ බහූ භික්ඛූති තෙ ඉමං භගවතො වණ්ණනං සුත්වා ‘‘ඉමෙ කිරානිසංසෙ නෙව සුත්තන්තිකා න ආභිධම්මිකා ලභන්තී’’ති යථාපරිකිත්තිතානිසංසාධිගමෙ උස්සාහජාතා බහූ භික්ඛූ ථෙරා ච නවා ච මජ්ඣිමා ච ආයස්මතො උපාලිස්ස සන්තිකෙ විනයං පරියාපුණන්තීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉධාති නිපාතමත්තමෙව.

439-40. උද්දිස්සමානෙති ආචරියෙන අන්තෙවාසිකස්ස උද්දිස්සමානෙ, සො පන යස්මා ආචරියෙ අත්තනො රුචියා උද්දිසන්තෙ වා ආචරියං යාචිත්වා අන්තෙවාසිකෙන උද්දිසාපෙන්තෙ වා යො නං ධාරෙති, තස්මිං සජ්ඣායං කරොන්තෙ වා උද්දිස්සමානො නාම හොති, තස්මා ‘‘උද්දිසන්තෙ වා උද්දිසාපෙන්තෙ වා සජ්ඣායං වා කරොන්තෙ’’ති පදභාජනං වුත්තං. ඛුද්දානුඛුද්දකෙහීති ඛුද්දකෙහි ච අනුඛුද්දකෙහි ච. යාවදෙවාති තෙසං සංවත්තනමරියාදපරිච්ඡෙදවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – එතානි හි යෙ උද්දිසන්ති, උද්දිසාපෙන්ති සජ්ඣායන්ති වා, තෙසං තාව සංවත්තන්ති යාව ‘‘කප්පති නු ඛො, න කප්පති නු ඛො’’ති කුක්කුච්චසඞ්ඛාතො විප්පටිසාරො විහෙසා විචිකිච්ඡාසඞ්ඛාතො මනොවිලෙඛො ච උප්පජ්ජතියෙව. අථ වා යාවදෙවාති අතිසයවවත්ථාපනං; තස්ස සංවත්තන්තීති ඉමිනා සම්බන්ධො, කුක්කුච්චාය විහෙසාය විලෙඛාය අතිවිය සංවත්තන්තියෙවාති වුත්තං හොති. උපසම්පන්නස්ස විනයං විවණ්ණෙතීති උපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ තස්ස තස්මිං විමතිං උප්පාදෙතුකාමො විනයං විවණ්ණෙති නින්දති ගරහති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

විලෙඛනසික්ඛාපදං දුතියං.

3. මොහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

444. තතියෙ – අන්වද්ධමාසන්ති අනුපටිපාටියා අද්ධමාසෙ අද්ධමාසෙ; යස්මා පන සො උපොසථදිවසෙ උද්දිසියති, තස්මා ‘‘අනුපොසථික’’න්ති පදභාජනෙ වුත්තං. උද්දිස්සමානෙති උද්දිසියමානෙ. යස්මා පන සො පාතිමොක්ඛුද්දෙසකෙ උද්දිසන්තෙ උද්දිසියමානො නාම හොති, තස්මා ‘‘උද්දිසන්තෙ’’ති පදභාජනෙ වුත්තං. යඤ්ච තත්ථ ආපත්තිං ආපන්නොති තස්මිං අනාචාරෙ චිණ්ණෙ යං ආපත්තිං ආපන්නො. යථාධම්මො කාරෙතබ්බොති අඤ්ඤාණෙන ආපන්නත්තා තස්සා ආපත්තියා මොක්ඛො නත්ථි, යථා පන ධම්මො ච විනයො ච ඨිතො, තථා කාරෙතබ්බො. දෙසනාගාමිනිඤ්චෙ ආපන්නො හොති, දෙසාපෙතබ්බො, වුට්ඨානගාමිනිඤ්චෙ, වුට්ඨාපෙතබ්බොති අත්ථො. සාධුකන්ති සුට්ඨු. අට්ඨිංකත්වාති අත්ථිකභාවං කත්වා; අත්ථිකො හුත්වාති වුත්තං හොති.

447. ධම්මකම්මෙතිආදීසු මොහාරොපනකම්මං අධිප්පෙතං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

මොහනසික්ඛාපදං තතියං.

4. පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

449. චතුත්ථෙ – පහාරං දෙන්තීති ‘‘ආවුසො පීඨකං පඤ්ඤපෙථ, පාදධොවනං ආහරථා’’තිආදීනි වත්වා තථා අකරොන්තානං පහාරං දෙන්ති.

451. පහාරං දෙති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ පහරිතුකාමතාය පහාරෙ දින්නෙ සචෙපි මරති පාචිත්තියමෙව. පහාරෙන හත්ථො වා පාදො වා භිජ්ජති, සීසං වා භින්නං හොති, පාචිත්තියමෙව. ‘‘යථායං සඞ්ඝමජ්ඣෙ න විරොචති, තථා නං කරොමී’’ති එවං විරූපකරණාධිප්පායෙන කණ්ණං වා නාසං වා ඡින්දති, දුක්කටං.

452. අනුපසම්පන්නස්සාති ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා අන්තමසො තිරච්ඡානගතස්සාපි පහාරං දෙති, දුක්කටං. සචෙ පන රත්තචිත්තො ඉත්ථිං පහරති, සඞ්ඝාදිසෙසො.

453. කෙනචි විහෙඨියමානොති මනුස්සෙන වා තිරච්ඡානගතෙන වා විහෙඨියමානො. මොක්ඛාධිප්පායොති තතො අත්තනො මොක්ඛං පත්ථයමානො. පහාරං දෙතීති කායකායපටිබද්ධනිස්සග්ගියානං අඤ්ඤතරෙන පහාරං දෙති, අනාපත්ති. සචෙපි අන්තරාමග්ගෙ චොරං වා පච්චත්ථිකං වා විහෙඨෙතුකාමං දිස්වා ‘‘උපාසක, එත්ථෙව තිට්ඨ, මා ආගමී’’ති වත්වා වචනං අනාදියිත්වා ආගච්ඡන්තං ‘‘ගච්ඡ රෙ’’ති මුග්ගරෙන වා සත්ථකෙන වා පහරිත්වා යාති, සො චෙ තෙන පහාරෙන මරති, අනාපත්තියෙව. වාළමිගෙසුපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. සමුට්ඨානාදීනි පනස්ස පඨමපාරාජිකසදිසානි, ඉදං පන දුක්ඛවෙදනන්ති.

පහාරසික්ඛාපදං චතුත්ථං.

5. තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

454. පඤ්චමෙ – තලසත්තිකං උග්ගිරන්තීති පහාරදානාකාරං දස්සෙත්වා කායම්පි කායපටිබද්ධම්පි උච්චාරෙන්ති. තෙ පහාරසමුච්චිතා රොදන්තීති තෙ පහාරපරිචිතා පුබ්බෙපි ලද්ධපහාරත්තා ඉදානි ච පහාරං දස්සන්තීති මඤ්ඤමානා රොදන්තීති අත්ථො. ‘‘පහාරස්ස මුච්චිතා’’තිපි සජ්ඣායන්ති, තත්ථ ‘‘පහාරස්ස භීතා’’ති අත්ථො.

457. උග්ගිරති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ සචෙ උග්ගිරිත්වා විරද්ධො පහාරං දෙති, අවස්සං ධාරෙතුං අසක්කොන්තස්ස පහාරො සහසා පතති, න පහරිතුකාමතාය දින්නත්තා දුක්කටං. තෙන පහාරෙන හත්ථාදීසු යංකිඤ්චි භිජ්ජති, දුක්කටමෙව.

458. මොක්ඛාධිප්පායො තලසත්තිකං උග්ගිරතීති එත්ථ පුබ්බෙ වුත්තෙසු වත්ථූසු පුරිමනයෙනෙව තලසත්තිකං උග්ගිරන්තස්ස අනාපත්ති. සචෙපි විරජ්ඣිත්වා පහාරං දෙති, අනාපත්තියෙව. සෙසං පුරිමසදිසමෙව සද්ධිං සමුට්ඨානාදීහීති.

තලසත්තිකසික්ඛාපදං පඤ්චමං.

6. අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා

459. ඡට්ඨෙ – අනුද්ධංසෙන්තීති තෙ කිර සයං ආකිණ්ණදොසත්තා ‘‘එවං භික්ඛූ අම්හෙ නෙව චොදෙස්සන්ති, න සාරෙස්සන්තී’’ති අත්තපරිත්තාණං කරොන්තා පටිකච්චෙව භික්ඛූ අමූලකෙන සඞ්ඝාදිසෙසෙන චොදෙන්ති. සෙසමෙත්ථ තෙරසකම්හි අමූලකසික්ඛාපදෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

අමූලකසික්ඛාපදං ඡට්ඨං.

7. සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

464. සත්තමෙ – උපදහන්තීති උප්පාදෙන්ති. කුක්කුච්චං උපදහති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති වාචාය වාචාය ආපත්ති. අනුපසම්පන්නස්සාති සාමණෙරස්ස. මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො මඤ්ඤෙ තයා නිසින්නං නිපන්නං භුත්තං පීතං, සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඉදඤ්චිදඤ්ච කතන්තිආදිනා නයෙන කුක්කුච්චං උපදහති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. සමුට්ඨානාදීනිපි අමූලකසදිසානෙවාති.

සඤ්චිච්චසික්ඛාපදං සත්තමං.

8. උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා

471. අට්ඨමෙ – අධිකරණජාතානන්ති එතෙහි භණ්ඩනාදීහි උප්පන්නවිවාදාධිකරණානං. උපස්සුතින්ති සුතිසමීපං; යත්ථ ඨත්වා සක්කා හොති තෙසං වචනං සොතුං, තත්ථාති අත්ථො. ගච්ඡති ආපත්ති දුක්කටස්සාති එත්ථ පදවාරෙ පදවාරෙ දුක්කටං. මන්තෙන්තන්ති අඤ්ඤෙන සද්ධිං අඤ්ඤස්මිං මන්තයමානෙ; ‘‘මන්තෙන්තෙ’’ති වා පාඨො, අයමෙවත්ථො.

473. වූපසමිස්සාමීති උපසමං ගමිස්සාමි, කලහං න කරිස්සාමි. අත්තානං පරිමොචෙස්සාමීති මම අකාරකභාවං කථෙත්වා අත්තානං මොචෙස්සාමි. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, සියා කිරියං සොතුකාමතාය ගමනවසෙන, සියා අකිරියං ඨිතට්ඨානං ආගන්ත්වා මන්තයමානානං අජානාපනවසෙන, රූපියං අඤ්ඤවාදකං උපස්සුතීති ඉමානි හි තීණි සික්ඛාපදානි එකපරිච්ඡෙදානි, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

උපස්සුතිසික්ඛාපදං අට්ඨමං.

9. කම්මපටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

474. නවමෙ – සචෙ ච මයං ජානෙය්‍යාමාති සචෙ මයං ජානෙය්‍යාම; චකාරො පන නිපාතමත්තමෙව. ධම්මිකානන්ති ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන කතත්තා ධම්මා එතෙසු අත්ථීති ධම්මිකානි; තෙසං ධම්මිකානං චතුන්නං සඞ්ඝකම්මානං. ඛිය්‍යති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ වාචාය වාචාය පාචිත්තියං. සෙසං උත්තානමෙව. තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

කම්මපටිබාහනසික්ඛාපදං නවමං.

10. ඡන්දංඅදත්වාගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

481. දසමෙ – වත්ථු වා ආරොචිතන්ති චොදකෙන ච චුදිතකෙන ච අත්තනො කථා කථිතා, අනුවිජ්ජකො සම්මතො, එත්තාවතාපි වත්ථුමෙව ආරොචිතං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

ධුරනික්ඛෙපසමුට්ඨානං – කායවාචාචිත්තතො සමුට්ඨාති, කිරියාකිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

ඡන්දං අදත්වා ගමනසික්ඛාපදං දසමං.

11. දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා

484. එකාදසමෙ – යථාමිත්තතාති යථාමිත්තතාය; යො යො මිත්තො, තස්ස තස්ස දෙතීති වුත්තං හොති. එස නයො සබ්බපදෙසු. සෙසං උජ්ඣාපනකාදීසු වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

දුබ්බලසික්ඛාපදං එකාදසමං.

12. පරිණාමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

489. ද්වාදසමෙ – යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං තිංසකෙ පරිණාමනසික්ඛාපදෙ වුත්තනයමෙව. අයමෙව හි විසෙසො – තත්ථ අත්තනො පරිණාමිතත්තා නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, ඉධ පුග්ගලස්ස පරිණාමිතත්තා සුද්ධිකපාචිත්තියන්ති.

තිසමුට්ඨානං – කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පරිණාමනසික්ඛාපදං ද්වාදසමං.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන සහධම්මිකවග්ගො අට්ඨමො.