9. රතනවග්ගො

1. අන්තෙපුරසික්ඛාපදවණ්ණනා

494. රාජවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ – ඔරකොති පරිත්තකො. උපරිපාසාදවරගතොති පාසාදවරස්ස උපරිගතො. අය්‍යානං වාහසාති අය්‍යානං කාරණා; තෙහි ජානාපිතත්තා ජානාමීති වුත්තං හොති.

497. පිතරං පත්ථෙතීති අන්තරං පස්සිත්වා ඝාතෙතුං ඉච්ඡති. රාජන්තෙපුරං හත්ථිසම්මද්දන්තිආදීසු හත්ථීහි සම්මද්දො එත්ථාති හත්ථිසම්මද්දං; හත්ථිසම්බාධන්ති අත්ථො. අස්සරථසම්මද්දපදෙපි එසෙව නයො. ‘‘සම්මත්ත’’න්ති කෙචි පඨන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. ‘‘රඤ්ඤො අන්තෙපුරෙ හත්ථිසම්මද්ද’’න්තිපි පාඨො, තත්ථ හත්ථීනං සම්මද්දං හත්ථිසම්මද්දන්ති අත්ථො, රඤ්ඤො අන්තෙපුරෙ හත්ථිසම්මද්දො අත්ථීති වුත්තං හොති. එස නයො සෙසපදෙසුපි. රජනීයානීති තස්මිං අන්තෙපුරෙ එදිසානි රූපාදීනි.

498. මුද්ධාවසිත්තස්සාති මුද්ධනි අවසිත්තස්ස. අනික්ඛන්තො රාජා ඉතොති අනික්ඛන්තරාජකං, තස්මිං අනික්ඛන්තරාජකෙ; සයනිඝරෙති අත්ථො. රතනං වුච්චති මහෙසී, නිග්ගතන්ති නික්ඛන්තං, අනිග්ගතං රතනං ඉතොති අනිග්ගතරතනකං, තස්මිං අනිග්ගතරතනකෙ; සයනිඝරෙති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

කථිනසමුට්ඨානං – කායවාචතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

අන්තෙපුරසික්ඛාපදං පඨමං.

2. රතනසික්ඛාපදවණ්ණනා

502-3. දුතියෙ – විස්සරිත්වාති පමුස්සිත්වා. පුණ්ණපත්තං නාම සතතො පඤ්ච කහාපණා. ක්‍යාහං කරිස්සාමීති කිං අහං කරිස්සාමි. ආභරණං ඔමුඤ්චිත්වාති මහාලතං නාම නවකොටිඅග්ඝනකං අලඞ්කාරං අපනෙත්වා.

504. අන්තෙවාසීති පරිචාරකො.

506. අපරික්ඛිත්තස්ස උපචාරොති එත්ථ උපචාරො නාම ආරාමස්ස ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා – ‘‘ආවසථස්ස පන සුප්පපාතො වා මුසලපාතො වා’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. උග්ගණ්හාති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ ජාතරූපරජතං අත්තනො අත්ථාය උග්ගණ්හන්තස්ස වා උග්ගණ්හාපෙන්තස්ස වා නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, සඞ්ඝගණපුග්ගලචෙතියනවකම්මානං අත්ථාය දුක්කටං, අවසෙසං මුත්තාදිරතනං අත්තනො වා සඞ්ඝාදීනං වා අත්ථාය උග්ගණ්හන්තස්ස වා උග්ගණ්හාපෙන්තස්ස වා දුක්කටං. කප්පියවත්ථු වා අකප්පියවත්ථු වා හොතු, අන්තමසො මාතු කණ්ණපිළන්ධනතාළපණ්ණම්පි ගිහිසන්තකං භණ්ඩාගාරිකසීසෙන පටිසාමෙන්තස්ස පාචිත්තියමෙව.

සචෙ පන මාතාපිතූනං සන්තකං අවස්සං පටිසාමෙතබ්බං කප්පියභණ්ඩං හොති, අත්තනො අත්ථාය ගහෙත්වා පටිසාමෙතබ්බං. ‘‘ඉදං පටිසාමෙත්වා දෙහී’’ති වුත්තෙ පන ‘‘න වට්ටතී’’ති පටික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ ‘‘පටිසාමෙහී’’ති පාතෙත්වා ගච්ඡන්ති, පලිබොධො නාම හොති, පටිසාමෙතුං වට්ටති. විහාරෙ කම්මං කරොන්තා වඩ්ඪකීආදයො වා රාජවල්ලභා වා අත්තනො උපකරණභණ්ඩං වා සයනභණ්ඩං වා ‘‘පටිසාමෙත්වා දෙථා’’ති වදන්ති, ඡන්දෙනපි භයෙනපි න කාතබ්බමෙව, ගුත්තට්ඨානං පන දස්සෙතුං වට්ටති. බලක්කාරෙන පාතෙත්වා ගතෙසු ච පටිසාමෙතුං වට්ටති.

අජ්ඣාරාමෙ වා අජ්ඣාවසථෙ වාති එත්ථ සචෙ මහාවිහාරසදිසො මහාරාමො හොති, තත්ථ පාකාරපරික්ඛිත්තෙ පරිවෙණෙ යත්ථ භික්ඛූහි වා සාමණෙරෙහි වා ගහිතං භවිස්සතීති සඞ්කා උප්පජ්ජති, තාදිසෙ එව ඨානෙ උග්ගණ්හිත්වා වා උග්ගණ්හාපෙත්වා වා ඨපෙතබ්බං. මහාබොධිද්වාරකොට්ඨකඅම්බඞ්ගණසදිසෙසු පන මහාජනසඤ්චරණට්ඨානෙසු න ගහෙතබ්බං, පලිබොධො න හොති. කුරුන්දියං පන වුත්තං ‘‘එකො මග්ගං ගච්ඡන්තො නිමනුස්සට්ඨානෙ කිඤ්චි භණ්ඩං පස්සති, ආකිණ්ණමනුස්සෙපි ජාතෙ මනුස්සා තමෙව භික්ඛුං ආසඞ්කන්ති, තස්මා මග්ගා ඔක්කම්ම නිසීදිතබ්බං. සාමිකෙසු ආගතෙසු තං ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ සාමිකෙ න පස්සති පතිරූපං කරිස්සතී’’ති.

රූපෙන වා නිමිත්තෙන වා සඤ්ඤාණං කත්වාති එත්ථ රූපං නාම අන්තොභණ්ඩිකාය භණ්ඩං; තස්මා භණ්ඩිකං මුඤ්චිත්වා ගණෙත්වා එත්තකා කහාපණා වා ජාතරූපරජතං වාති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. නිමිත්තන්ති ලඤ්ඡනාදි; තස්මා ලඤ්ඡිතාය භණ්ඩිකාය මත්තිකාලඤ්ඡනන්ති වා ලාඛාලඤ්ඡනන්ති වා නීලපිලොතිකාය භණ්ඩිකා කතාති වා සෙතපිලොතිකාය කතාති වා එවමාදි සබ්බං සල්ලක්ඛෙතබ්බං.

භික්ඛූ පතිරූපාති ලජ්ජිනො කුක්කුච්චකා. ලොලජාතිකානඤ්හි හත්ථෙ ඨපෙතුං න ලභති. යො පන නෙව තම්හා ආවාසා පක්කමති, න සාමිකෙ පස්සති, තෙනාපි අත්තනො චීවරාදිමූලං න කාතබ්බං; ථාවරං පන සෙනාසනං වා චෙතියං වා පොක්ඛරණී වා කාරෙතබ්බා. සචෙ දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන සාමිකො ආගච්ඡති, ‘‘උපාසක තව සන්තකෙන ඉදං නාම කතං, අනුමොදාහී’’ති වත්තබ්බො. සචෙ අනුමොදති, ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ අනුමොදති, ‘‘මම ධනං දෙථා’’ති චොදෙතියෙව, අඤ්ඤං සමාදපෙත්වා දාතබ්බං.

507. රතනසම්මතං විස්සාසං ගණ්හාතීතිආදීසු ආමාසමෙව සන්ධාය වුත්තං. අනාමාසං න වට්ටතියෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

රතනසික්ඛාපදං දුතියං.

3. විකාලගාමප්පවිසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

508. තතියෙ – තිරච්ඡානකථන්ති අරියමග්ගස්ස තිරච්ඡානභූතං කථං. රාජකථන්ති රාජපටිසංයුත්ත කථං. චොරකථාදීසුපි එසෙව නයො.

512. සන්තං භික්ඛුන්ති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං චාරිත්තසික්ඛාපදෙ වුත්තමෙව. සචෙ සම්බහුලා කෙනචි කම්මෙන ගාමං පවිසන්ති, ‘‘විකාලෙ ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡාමී’’ති සබ්බෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං ආපුච්ඡිතබ්බං. තස්මිං ගාමෙ තං කම්මං න සම්පජ්ජතීති අඤ්ඤං ගාමං ගච්ඡන්ති, ගාමසතම්පි හොතු, පුන ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි. සචෙ පන උස්සාහං පටිප්පස්සම්භෙත්වා විහාරං ගච්ඡන්තා අන්තරා අඤ්ඤං ගාමං පවිසිතුකාමා හොන්ති, පුන ආපුච්ඡිතබ්බමෙව.

කුලඝරෙ වා ආසනසාලාය වා භත්තකිච්චං කත්වා තෙලභික්ඛාය වා සප්පිභික්ඛාය වා චරිතුකාමො හොති, සචෙ පස්සෙ භික්ඛු අත්ථි, ආපුච්ඡිත්වා ගන්තබ්බං. අසන්තෙ නත්ථීති ගන්තබ්බං. වීථිං ඔතරිත්වා භික්ඛුං පස්සති, ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, අනාපුච්ඡිත්වාපි චරිතබ්බමෙව. ගාමමජ්ඣෙන මග්ගො හොති, තෙන ගච්ඡන්තස්ස තෙලාදිභික්ඛාය චරිස්සාමීති චිත්තෙ උප්පන්නෙ සචෙ පස්සෙ භික්ඛු අත්ථි, ආපුච්ඡිත්වා චරිතබ්බං. මග්ගා අනොක්කම්ම භික්ඛාය චරන්තස්ස පන ආපුච්ඡනකිච්චං නත්ථි, අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරො අදින්නාදානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

515. අන්තරාරාමන්තිආදීසු න කෙවලං අනාපුච්ඡා කායබන්ධනං අබන්ධිත්වා සඞ්ඝාටිං අපාරුපිත්වා ගච්ඡන්තස්සපි අනාපත්ති. ආපදාසූති සීහො වා බ්‍යග්ඝො වා ආගච්ඡති, මෙඝො වා උට්ඨෙති, අඤ්ඤො වා කොචි උපද්දවො උප්පජ්ජති, අනාපත්ති. එවරූපාසු ආපදාසු බහිගාමතො අන්තොගාමං පවිසිතුං වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

කථිනසමුට්ඨානං – කායවාචතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

විකාලගාමප්පවිසනසික්ඛාපදං තතියං.

4. සූචිඝරසික්ඛාපදවණ්ණනා

517-20. චතුත්ථෙ – භෙදනමෙව භෙදනකං; තං අස්ස අත්ථීති භෙදනකමෙව. අරණිකෙති අරණිධනුකෙ. විධෙති වෙධකෙ. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

සූචිඝරසික්ඛාපදං චතුත්ථං.

5. මඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

522. පඤ්චමෙ – ඡෙදනකං වුත්තනයමෙව.

525. ඡින්දිත්වා පරිභුඤ්ජතීති එත්ථ සචෙ න ඡින්දිතුකාමො හොති, භූමියං නිඛණිත්වා පමාණං උපරි දස්සෙති, උත්තානං වා කත්වා පරිභුඤ්ජති, උක්ඛිපිත්වා වා තුලාසඞ්ඝාටෙ ඨපෙත්වා අට්ටං කත්වා පරිභුඤ්ජති, සබ්බං වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං.

මඤ්චසික්ඛාපදං පඤ්චමං.

6. තූලොනද්ධසික්ඛාපදවණ්ණනා

526. ඡට්ඨෙ – තූලං ඔනද්ධමෙත්ථාති තූලොනද්ධං; තූලං පක්ඛිපිත්වා උපරි චිමිලිකාය ඔනද්ධන්ති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං.

තූලොනද්ධසික්ඛාපදං ඡට්ඨං.

7. නිසීදනසික්ඛාපදවණ්ණනා

531-4. සත්තමෙ – නිසීදනං අනුඤ්ඤාතං හොතීති කත්ථ අනුඤ්ඤාතං? චීවරක්ඛන්ධකෙ පණීතභොජනවත්ථුස්මිං. වුත්තඤ්හි තත්ථ – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කායගුත්තියා චීවරගුත්තියා සෙනාසනගුත්තියා නිසීදන’’න්ති (මහාව. 353). සෙය්‍යථාපි පුරාණාසිකොට්ඨොති යථා නාම පුරාණචම්මකාරොති අත්ථො. යථා හි චම්මකාරො චම්මං විත්ථතං කරිස්සාමීති ඉතො චිතො ච සමඤ්ඡති, කඩ්ඪති; එවං සොපි තං නිසීදනං. තෙන තං භගවා එවමාහ – ‘‘නිසීදනං නාම සදසං වුච්චතී’’ති සන්ථතසදිසං සන්ථරිත්වා එකස්මිං අන්තෙ සුගතවිදත්ථියා විදත්ථිමත්තෙ පදෙසෙ ද්වීසු ඨානෙසු ඵාලෙත්වා තිස්සො දසා කරියන්ති, තාහි දසාහි සදසං නාම වුච්චති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං.

නිසීදනසික්ඛාපදං සත්තමං.

8. කණ්ඩුපටිච්ඡාදිසික්ඛාපදවණ්ණනා

537. අට්ඨමෙ – කණ්ඩුපටිච්ඡාදි අනුඤ්ඤාතා හොතීති කත්ථ අනුඤ්ඤාතා? චීවරක්ඛන්ධකෙ බෙලට්ඨසීසවත්ථුස්මිං. වුත්තඤ්හි තත්ථ – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යස්ස කණ්ඩු වා පිළකා වා අස්සාවො වා ථුල්ලකච්ඡු වා ආබාධො තස්ස කණ්ඩුපටිච්ඡාදි’’න්ති (මහාව. 354).

539. යස්ස අධොනාභි උබ්භජාණුමණ්ඩලන්ති යස්ස භික්ඛුනො නාභියා හෙට්ඨා ජාණුමණ්ඩලානං උපරි. කණ්ඩූති කච්ඡු. පිළකාති ලොහිතතුණ්ඩිකා සුඛුමපිළකා. අස්සාවොති අරිසභගන්දරමධුමෙහාදීනං වසෙන අසුචිපග්ඝරණකං. ථුල්ලකච්ඡු වා ආබාධොති මහාපිළකාබාධො වුච්චති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං.

කණ්ඩුපටිච්ඡාදිසික්ඛාපදං අට්ඨමං.

9. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

542. නවමෙ – වස්සිකසාටිකා අනුඤ්ඤාතා හොතීති කත්ථ අනුඤ්ඤාතා? චීවරක්ඛන්ධකෙ විසාඛාවත්ථුස්මිං. වුත්තඤ්හි තත්ථ – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සිකසාටික’’න්ති (මහාව. 352). සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං.

වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදං නවමං.

10. නන්දත්ථෙරසික්ඛාපදවණ්ණනා

547. දසමෙ – චතුරඞ්ගුලොමකොති චතූහි අඞ්ගුලෙහි ඌනකප්පමාණො. සෙසං උත්තානමෙව. ඡසමුට්ඨානං.

නන්දත්ථෙරසික්ඛාපදං දසමං.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන රතනවග්ගො නවමො.

උද්දිට්ඨා ඛොතිආදි වුත්තනයමෙවාති.

සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

ඛුද්දකවණ්ණනා සමත්තා.

පාචිත්තියකණ්ඩං නිට්ඨිතං.