4. භොජනවග්ගො

1. ආවසථපිණ්ඩසික්ඛාපදවණ්ණනා

203. භොජනවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ – ආවසථපිණ්ඩොති ආවසථෙ පිණ්ඩො. සමන්තා පරික්ඛිත්තං අද්ධිකගිලානගබ්භිනිපබ්බජිතානං යථානුරූපං පඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨං අනෙකගබ්භපමුඛපරිච්ඡෙදං ආවසථං කත්වා තත්ථ පුඤ්ඤකාමතාය පිණ්ඩො පඤ්ඤත්තො හොති, යාගුභත්තභෙසජ්ජාදි සබ්බං තෙසං තෙසං දානත්ථාය ඨපිතං හොතීති අත්ථො. හිය්‍යොපීති ස්වෙපි. අපසක්කන්තීති අපගච්ඡන්ති. මනුස්සා උජ්ඣායන්තීති තිත්ථියෙ අපස්සන්තා ‘‘තිත්ථියා කුහිං ගතා’’‘‘ඉමෙ පස්සිත්වා පක්කන්තා’’ති සුත්වා උජ්ඣායන්ති. කුක්කුච්චායන්තොති කුක්කුච්චං කරොන්තො, අකප්පියසඤ්ඤං උප්පාදෙන්තොති අත්ථො.

206. සක්කොති තම්හා ආවසථා පක්කමිතුන්ති අද්ධයොජනං වා යොජනං වා ගන්තුං සක්කොති. න සක්කොතීති එත්තකමෙව න සක්කොති. අනොදිස්සාති ඉමෙසංයෙව වා එත්තකානංයෙව වාති එකං පාසණ්ඩං අනුද්දිසිත්වා සබ්බෙසං පඤ්ඤත්තො හොති. යාවදත්ථොති භොජනම්පි එත්තකන්ති අපරිච්ඡින්දිත්වා යාවදත්ථො පඤ්ඤත්තො හොති. සකිං භුඤ්ජිතබ්බන්ති එකදිවසං භුඤ්ජිතබ්බං, දුතියදිවසතො පට්ඨාය පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං.

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – එකකුලෙන වා නානාකුලෙහි වා එකතො හුත්වා එකස්මිං ඨානෙ වා නානාඨානෙසු වා ‘‘අජ්ජ එකස්මිං; ස්වෙ එකස්මි’’න්ති එවං අනියමිතට්ඨානෙ වා පඤ්ඤත්තං එකස්මිං ඨානෙ එකදිවසං භුඤ්ජිත්වා දුතියදිවසෙ තස්මිං ඨානෙ අඤ්ඤස්මිං වා භුඤ්ජිතුං න වට්ටති. නානාකුලෙහි පන නානාඨානෙසු පඤ්ඤත්තං එකස්මිං ඨානෙ එකදිවසං භුඤ්ජිත්වා දුතියදිවසෙ අඤ්ඤත්ථ භුඤ්ජිතුං වට්ටති. පටිපාටිං පන ඛෙපෙත්වා පුන ආදිතො පට්ඨාය භුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති මහාපච්චරියං වුත්තං. එකපූගනානාපූගඑකගාමනානාගාමෙසුපි එසෙව නයො. යොපි එකකුලස්ස වා නානාකුලානං වා එකතො පඤ්ඤත්තො තණ්ඩුලාදීනං අභාවෙන අන්තරන්තරා ඡිජ්ජති, සොපි න භුඤ්ජිතබ්බො. සචෙ පන ‘‘න සක්කොම දාතු’’න්ති උපච්ඡින්දිත්වා පුන කල්‍යාණචිත්තෙ උප්පන්නෙ දාතුං ආරභන්ති, එතං පුන එකදිවසං භුඤ්ජිතුං වට්ටතීති මහාපච්චරියං වුත්තං.

208. අනාපත්ති ගිලානස්සාති ගිලානස්ස අනුවසිත්වා භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති. ගච්ඡන්තො වාති යො ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකදිවසං ගතට්ඨානෙ ච එකදිවසං භුඤ්ජති, තස්සාපි අනාපත්ති. ආගච්ඡන්තෙපි එසෙව නයො. ගන්ත්වා පච්චාගච්ඡන්තොපි අන්තරාමග්ගෙ එකදිවසං ආගතට්ඨානෙ ච එකදිවසං භුඤ්ජිතුං ලභති. ගච්ඡිස්සාමීති භුඤ්ජිත්වා නික්ඛන්තස්ස නදී වා පූරති චොරාදිභයං වා හොති, සො නිවත්තිත්වා ඛෙමභාවං ඤත්වා ගච්ඡන්තො පුන එකදිවසං භුඤ්ජිතුං ලභතීති සබ්බමිදං මහාපච්චරියාදීසු වුත්තං. ඔදිස්ස පඤ්ඤත්තො හොතීති භික්ඛූනංයෙව අත්ථාය උද්දිසිත්වා පඤ්ඤත්තො හොති. න යාවදත්ථොති යාවදත්ථං පඤ්ඤත්තො න හොති, ථොකං ථොකං ලබ්භති, තාදිසං නිච්චම්පි භුඤ්ජිතුං වට්ටති. පඤ්ච භොජනානි ඨපෙත්වා සබ්බත්ථාති යාගුඛජ්ජකඵලාඵලාදිභෙදෙ සබ්බත්ථ අනාපත්ති. යාගුආදීනි හි නිච්චම්පි භුඤ්ජිතුං වට්ටති. සෙසං උත්තානමෙව. එළකලොමසමුට්ඨානං – කායතො ච කායචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

ආවසථපිණ්ඩසික්ඛාපදං පඨමං.

2. ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

209. දුතියසික්ඛාපදෙ – පරිහීනලාභසක්කාරොති සො කිර අජාතසත්තුනා රාජානං මාරාපෙත්වාපි අභිමාරෙ යොජෙත්වාපි රුහිරුප්පාදං කත්වාපි ගුළ්හපටිච්ඡන්නො අහොසි. යදා පන දිවායෙව ධනපාලකං පයොජෙසි, තදා පාකටො ජාතො. ‘‘කථං දෙවදත්තො හත්ථිං පයොජෙසී’’ති පරිකථාය උප්පන්නාය ‘‘න කෙවලං හත්ථිං පයොජෙසි, රාජානම්පි මාරාපෙසි, අභිමාරෙපි පෙසෙසි, සිලම්පි පවිජ්ඣි, පාපො දෙවදත්තො’’ති පාකටො අහොසි. ‘‘කෙන සද්ධිං ඉදං කම්මමකාසී’’ති ච වුත්තෙ ‘‘රඤ්ඤා අජාතසත්තුනා’’ති ආහංසු. තතො නාගරා ‘‘කථඤ්හි නාම රාජා එවරූපං චොරං සාසනකණ්ටකං ගහෙත්වා විචරිස්සතී’’ති උට්ඨහිංසු. රාජා නගරසඞ්ඛොභං ඤත්වා දෙවදත්තං නීහරි. තතො පට්ඨාය චස්ස පඤ්චථාලිපාකසතානි උපච්ඡින්දි, උපට්ඨානම්පිස්ස න අගමාසි, අඤ්ඤෙපිස්ස මනුස්සා න කිඤ්චි දාතබ්බං වා කාතබ්බං වා මඤ්ඤිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘පරිහීනලාභසක්කාරො’’ති. කුලෙසු විඤ්ඤාපෙත්වා විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජතීති ‘‘මා මෙ ගණො භිජ්ජී’’ති පරිසං පොසෙන්තො ‘‘ත්වං එකස්ස භික්ඛුනො භත්තං දෙහි, ත්වං ද්වින්න’’න්ති එවං විඤ්ඤාපෙත්වා සපරිසො කුලෙසු භුඤ්ජති.

211. චීවරං පරිත්තං උප්පජ්ජතීති භත්තං අගණ්හන්තානං චීවරං න දෙන්ති, තස්මා පරිත්තං උප්පජ්ජති.

212. චීවරකාරකෙ භික්ඛූ භත්තෙන නිමන්තෙන්තීති ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා චිරෙන චීවරං නිට්ඨාපෙන්තෙ දිස්වා ‘‘එවං ලහුං නිට්ඨාපෙත්වා චීවරං පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’’ති පුඤ්ඤකාමතාය නිමන්තෙන්ති.

215. නානාවෙරජ්ජකෙති නානාවිධෙහි අඤ්ඤරජ්ජෙහි ආගතෙ. ‘‘නානාවිරජ්ජකෙ’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො.

217-8. ගණභොජනෙති ගණස්ස භොජනෙ. ඉධ ච ගණො නාම චත්තාරො භික්ඛූ ආදිං කත්වා තතුත්තරිං භික්ඛූ අධිප්පෙතා, තෙනෙව සබ්බන්තිමං පරිච්ඡෙදං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථ චත්තාරො භික්ඛූ…පෙ… එතං ගණභොජනං නාමා’’ති. තං පනෙතං ගණභොජනං ද්වීහාකාරෙහි පසවති නිමන්තනතො වා විඤ්ඤත්තිතො වා. කථං නිමන්තනතො පසවති? චත්තාරො භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, ඔදනෙන නිමන්තෙමි, ඔදනං මෙ ගණ්හථ ආකඞ්ඛථ ඔලොකෙථ අධිවාසෙථ පටිමානෙථා’’ති එවං යෙන කෙනචි වෙවචනෙන වා භාසන්තරෙන වා පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වා නිමන්තෙති. එවං එකතො නිමන්තිතා පරිච්ඡින්නකාලවසෙන අජ්ජතනාය වා ස්වාතනාය වා එකතො ගච්ඡන්ති, එකතො ගණ්හන්ති, එකතො භුඤ්ජන්ති, ගණභොජනං හොති, සබ්බෙසං ආපත්ති. එකතො නිමන්තිතා එකතො වා නානතො වා ගච්ඡන්ති, එකතො ගණ්හන්ති, නානතො භුඤ්ජන්ති, ආපත්තියෙව. පටිග්ගහණමෙව හි එත්ථ පමාණං. එකතො නිමන්තිතා එකතො වා නානතො වා ගච්ඡන්ති, නානතො ගණ්හන්ති, එකතො වා නානතො වා භුඤ්ජන්ති, අනාපත්ති. චත්තාරි පරිවෙණානි වා විහාරෙ වා ගන්ත්වා නානතො නිමන්තිතා එකට්ඨානෙ ඨිතෙසුයෙව වා එකො පුත්තෙන එකො පිතරාති එවම්පි නානතො නිමන්තිතා එකතො වා නානතො වා ගච්ඡන්තු, එකතො වා නානතො වා භුඤ්ජන්තු, සචෙ එකතො ගණ්හන්ති, ගණභොජනං හොති, සබ්බෙසං ආපත්ති. එවං තාව නිමන්තනතො පසවති.

කථං විඤ්ඤත්තිතො? චත්තාරො භික්ඛූ එකතො ඨිතා වා නිසින්නා වා උපාසකං දිස්වා ‘‘අම්හාකං චතුන්නම්පි භත්තං දෙහී’’ති වා විඤ්ඤාපෙය්‍යුං, පාටෙක්කං වා පස්සිත්වා ‘‘මය්හං දෙහි, මය්හං දෙහී’’ති එවං එකතො වා නානතො වා විඤ්ඤාපෙත්වා එකතො වා ගච්ඡන්තු නානතො වා, භත්තං ගහෙත්වාපි එකතො වා භුඤ්ජන්තු නානතො වා, සචෙ එකතො ගණ්හන්ති, ගණභොජනං හොති, සබ්බෙසං ආපත්ති. එවං විඤ්ඤත්තිතො පසවති.

පාදාපි ඵලිතාති යථා මහාචම්මස්ස පරතො මංසං දිස්සති; එවං ඵාලිතා, වාලිකාය වා සක්ඛරාය වා පහටමත්තෙ දුක්ඛං උප්පාදෙන්ති, න සක්කා හොති අන්තොගාමෙ පිණ්ඩාය චරිතුං. ඊදිසෙ ගෙලඤ්ඤෙ ගිලානසමයොති භුඤ්ජිතබ්බං, න ලෙසකප්පියං කාතබ්බං.

චීවරෙ කයිරමානෙති යදා සාටකඤ්ච සුත්තඤ්ච ලභිත්වා චීවරං කරොන්ති තදා; විසුඤ්හි චීවරකාරසමයො නාම නත්ථි. තස්මා යො තත්ථ චීවරෙ කත්තබ්බං යංකිඤ්චි කම්මං කරොති, මහාපච්චරියඤ්හි ‘‘අන්තමසො සූචිවෙධනකො’’තිපි වුත්තං, තෙන චීවරකාරසමයොති භුඤ්ජිතබ්බං. කුරුන්දියං පන විත්ථාරෙනෙව වුත්තං. යො චීවරං විචාරෙති, ඡින්දති, මොඝසුත්තං ඨපෙති, ආගන්තුකපට්ටං ඨපෙති, පච්චාගතං සිබ්බති, ආගන්තුකපට්ටං බන්ධති, අනුවාතං ඡින්දති ඝට්ටෙති ආරොපෙති, තත්ථ පච්චාගතං සිබ්බති, සුත්තං කරොති වලෙති, පිප්ඵලිකං නිසෙති, පරිවත්තනං කරොති, සබ්බොපි චීවරං කරොතියෙවාති වුච්චති. යො පන සමීපෙ නිසින්නො ජාතකං වා ධම්මපදං වා කථෙති, අයං න චීවරකාරකො. එතං ඨපෙත්වා සෙසානං ගණභොජනෙ අනාපත්තීති.

අද්ධයොජනන්ති එත්තකම්පි අද්ධානං ගන්තුකාමෙන. යො පන දූරං ගන්තුකාමො, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ගච්ඡන්තෙනාති අද්ධානං ගච්ඡන්තෙන, අද්ධයොජනබ්භන්තරෙ ගාවුතෙපි භුඤ්ජිතුං වට්ටති. ගතෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති ගතෙන එකදිවසං භුඤ්ජිතබ්බං. නාවාභිරුහනෙපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – අභිරුළ්හෙන ඉච්ඡිතට්ඨානං ගන්ත්වාපි යාව න ඔරොහති තාව භුඤ්ජිතබ්බන්ති මහාපච්චරියං වුත්තං. චතුත්ථෙ ආගතෙති අයං අන්තිමපරිච්ඡෙදො, චතුත්ථෙපි ආගතෙ යත්ථ න යාපෙන්ති; සො මහාසමයො. යත්ථ පන සතං වා සහස්සං වා සන්නිපතන්ති, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මා තාදිසෙ කාලෙ ‘‘මහාසමයො’’ති අධිට්ඨහිත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. යො කොචි පරිබ්බාජකසමාපන්නොති සහධම්මිකෙසු වා තිත්ථියෙසු වා අඤ්ඤතරො, එතෙසඤ්හි යෙන කෙනචි කතෙ භත්තෙ ‘‘සමණභත්තසමයො’’ති භුඤ්ජිතබ්බං.

220. අනාපත්ති සමයෙති සත්තසු සමයෙසු අඤ්ඤතරස්මිං අනාපත්ති. ද්වෙ තයො එකතොති යෙපි අකප්පියනිමන්තනං සාදියිත්වා ද්වෙ වා තයො වා එකතො ගහෙත්වා භුඤ්ජන්ති, තෙසම්පි අනාපත්ති.

තත්ථ අනිමන්තිතචතුත්ථං, පිණ්ඩපාතිකචතුත්ථං, අනුපසම්පන්නචතුත්ථං, පත්තචතුත්ථං, ගිලානචතුත්ථන්ති පඤ්චන්නං චතුක්කානං වසෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. කථං? ඉධෙකච්චො චත්තාරො භික්ඛූ ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති නිමන්තෙති. තෙසු තයො ගතා, එකො න ගතො. උපාසකො ‘‘එකො භන්තෙ ථෙරො කුහි’’න්ති පුච්ඡති. නාගතො උපාසකාති. සො අඤ්ඤං තඞ්ඛණප්පත්තං කඤ්චි ‘‘එහි භන්තෙ’’ති පවෙසෙත්වා චතුන්නම්පි භත්තං දෙති, සබ්බෙසං අනාපත්ති. කස්මා? ගණපූරකස්ස අනිමන්තිතත්තා. තයො එව හි තත්ථ නිමන්තිතා ගණ්හිංසු, තෙහි ගණො න පූරති, ගණපූරකො ච අනිමන්තිතො, තෙන ගණො භිජ්ජතීති ඉදං අනිමන්තිතචතුත්ථං.

පිණ්ඩපාතිකචතුත්ථෙ – නිමන්තනකාලෙ එකො පිණ්ඩපාතිකො හොති, සො නාධිවාසෙති. ගමනවෙලාය පන ‘‘එහි භන්තෙ’’ති වුත්තෙ අනධිවාසිතත්තා අනාගච්ඡන්තම්පි ‘‘එථ භික්ඛං ලච්ඡථා’’ති ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති, සො තං ගණං භින්දති. තස්මා සබ්බෙසං අනාපත්ති.

අනුපසම්පන්නචතුත්ථෙ – සාමණෙරෙන සද්ධිං නිමන්තිතා හොන්ති, සොපි ගණං භින්දති.

පත්තචතුත්ථෙ – එකො සයං අගන්ත්වා පත්තං පෙසෙති; එවම්පි ගණො භිජ්ජති. තස්මා සබ්බෙසං අනාපත්ති.

ගිලානචතුත්ථෙ – ගිලානෙන සද්ධිං නිමන්තිතා හොන්ති, තත්ථ ගිලානස්සෙව අනාපත්ති, ඉතරෙසං පන ගණපූරකො හොති. න හි ගිලානෙන ගණො භිජ්ජති. තස්මා තෙසං ආපත්තියෙව. මහාපච්චරියං පන අවිසෙසෙන වුත්තං.

සමයලද්ධකො සයමෙව මුච්චති, සෙසානං ගණපූරකත්තා ආපත්තිකරො හොති. තස්මා චීවරදානසමයලද්ධකාදීනම්පි වසෙන චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. සචෙ පන අධිවාසෙත්වා ගතෙසුපි චතූසු ජනෙසු එකො පණ්ඩිතො භික්ඛු ‘‘අහං තුම්හාකං ගණං භින්දිස්සාමි, නිමන්තනං සාදියථා’’ති වත්වා යාගුඛජ්ජකාවසානෙ භත්තත්ථාය පත්තං ගණ්හන්තානං අදත්වා ‘‘ඉමෙ තාව භික්ඛූ භොජෙත්වා විස්සජ්ජෙථ, අහං පච්ඡා අනුමොදනං කත්වා ගමිස්සාමී’’ති නිසින්නො. තෙසු භුත්වා ගතෙසු ‘‘දෙථ භන්තෙ පත්ත’’න්ති උපාසකෙන පත්තං ගහෙත්වා භත්තෙ දින්නෙ භුඤ්ජිත්වා අනුමොදනං කත්වා ගච්ඡති, සබ්බෙසං අනාපත්ති. පඤ්චන්නඤ්හි භොජනානංයෙව වසෙන ගණභොජනෙ විසඞ්කෙතං නත්ථි. ඔදනෙන නිමන්තිතා කුම්මාසං ගණ්හන්තාපි ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති. තානි ච තෙහි එකතො න ගහිතානි. යාගුආදීසු පන විසඞ්කෙතං හොති, තානි තෙහි එකතො ගහිතානීති. එවං එකො පණ්ඩිතො අඤ්ඤෙසම්පි අනාපත්තිං කරොති.

තස්මා සචෙ කොචි සඞ්ඝභත්තං කත්තුකාමෙන නිමන්තනත්ථාය පෙසිතො විහාරං ආගම්ම ‘‘භන්තෙ, ස්වෙ අම්හාකං ඝරෙ භික්ඛං ගණ්හථා’’ති අවත්වා ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වා ‘‘සඞ්ඝභත්තං ගණ්හථා’’ති වා ‘‘සඞ්ඝො භත්තං ගණ්හාතූ’’ති වා වදති, භත්තුද්දෙසකෙන පණ්ඩිතෙන භවිතබ්බං, නෙමන්තනිකා ගණභොජනතො පිණ්ඩපාතිකා ච ධුතඞ්ගභෙදතො මොචෙතබ්බා. කථං? එවං තාව වත්තබ්බං – ‘‘ස්වෙ න සක්කා උපාසකා’’ති. ‘‘පුනදිවසෙ, භන්තෙ’’ති. ‘‘පුනදිවසෙපි න සක්කා’’ති. එවං යාව අද්ධමාසම්පි හරිත්වා පුන වත්තබ්බො – ‘‘ත්වං කිං අවචා’’ති? සචෙ පුනපි ‘‘සඞ්ඝභත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, තතො ‘‘ඉමං තාව උපාසක පුප්ඵං කප්පියං කරොහි, ඉමං තිණ’’න්ති එවං වික්ඛෙපං කත්වා පුන ‘‘කිං කථයිත්ථා’’ති පුච්ඡිතබ්බො. සචෙ පුනපි තථෙව වදති, ‘‘ආවුසො, ත්වං පිණ්ඩපාතිකෙ වා මහාථෙරෙ වා න ලච්ඡසි, සාමණෙරෙ ලච්ඡසී’’ති වත්තබ්බො. ‘‘නනු, භන්තෙ අසුකස්මිඤ්ච අසුකස්මිඤ්ච ගාමෙ භදන්තෙ භොජෙසුං, අහං කස්මා න ලභාමී’’ති ච වුත්තෙ ‘‘තෙ නිමන්තෙතුං ජානන්ති, ත්වං න ජානාසී’’ති. තෙ කථං නිමන්තෙසුං භන්තෙති? තෙ එවමාහංසු – ‘‘අම්හාකං, භන්තෙ, භික්ඛං ගණ්හථා’’ති. සචෙ සොපි තථෙව වදති, වට්ටති. අථ පුනපි ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වදති, ‘‘න දානි ත්වං, ආවුසො, බහූ භික්ඛූ ලච්ඡසි, තයො එව ලච්ඡසී’’ති වත්තබ්බො. ‘‘නනු, භන්තෙ, අසුකස්මිඤ්ච අසුකස්මිඤ්ච ගාමෙ සකලං භික්ඛුසඞ්ඝං භොජෙසුං, අහං කස්මා න ලභාමී’’ති? ‘‘ත්වං නිමන්තෙතුං න ජානාසී’’ති. ‘‘තෙ කථං නිමන්තෙසු’’න්ති? තෙ ‘‘භික්ඛං ගණ්හථා’’ති ආහංසූති. සචෙ සොපි ‘‘භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වදති, වට්ටති. අථ පුනපි ‘‘භත්තමෙවා’’ති වදති, තතො වත්තබ්බො – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, නත්ථම්හාකං තව භත්තෙනත්ථො, නිබද්ධගොචරො එස අම්හාකං, මයමෙත්ථ පිණ්ඩාය චරිස්සාමා’’ති. තං ‘‘චරථ, භන්තෙ’’ති වත්වා ආගතං පුච්ඡන්ති – ‘‘කිං භො ලද්ධා භික්ඛූ’’ති. ‘‘කිං එතෙන බහු එත්ථ වත්තබ්බං, ‘ථෙරා ස්වෙ පිණ්ඩාය චරිස්සාමා’ති ආහංසු. මා දානි තුම්හෙ පමජ්ජිත්ථා’’ති. දුතියදිවසෙ චෙතියවත්තං කත්වා ඨිතා භික්ඛූ සඞ්ඝත්ථෙරෙන වත්තබ්බා – ‘‘ආවුසො, ධුරගාමෙ සඞ්ඝභත්තං අපණ්ඩිතමනුස්සො පන අගමාසි, ගච්ඡාම ධුරගාමෙ පිණ්ඩාය චරිස්සාමා’’ති. භික්ඛූහි ථෙරස්ස වචනං කාතබ්බං, න දුබ්බචෙහි භවිතබ්බං, ගාමද්වාරෙ අට්ඨත්වාව පිණ්ඩාය චරිතබ්බං. තෙසු පත්තානි ගහෙත්වා නිසීදාපෙත්වා භොජෙන්තෙසු භුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ ආසනසාලාය භත්තං ඨපෙත්වා රථිකාසු ආහිණ්ඩන්තා ආරොචෙන්ති – ‘‘ආසනසාලාය, භන්තෙ, භත්තං ගණ්හථා’’ති න වට්ටති.

අථ පන භත්තං ආදාය තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, පටිකච්චෙව වා විහාරං අභිහරිත්වා පතිරූපෙ ඨානෙ ඨපෙත්වා ආගතාගතානං දෙන්ති, අයං අභිහටභික්ඛා නාම වට්ටති. සචෙ පන භත්තසාලාය දානං සජ්ජෙත්වා තං තං පරිවෙණං පහිණන්ති ‘‘භත්තසාලාය භත්තං ගණ්හථා’’ති, න වට්ටති. යෙ පන මනුස්සා පිණ්ඩචාරිකෙ භික්ඛූ දිස්වා ආසනසාලං සම්මජ්ජිත්වා තත්ථ නිසීදාපෙත්වා භොජෙන්ති, න තෙ පටික්ඛිපිතබ්බා. යෙ පන ගාමෙ භික්ඛං අලභිත්වා ගාමතො නික්ඛමන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘භන්තෙ භත්තං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, තෙ පටික්ඛිපිතබ්බා, න වා නිවත්තිතබ්බං. සචෙ ‘‘නිවත්තථ, භන්තෙ, භත්තං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, ‘‘නිවත්තථා’’ති වුත්තපදෙ නිවත්තිතුං වට්ටති. ‘‘නිවත්තථ භන්තෙ, ඝරෙ භත්තං කතං, ගාමෙ භත්තං කත’’න්ති වදන්ති, ගෙහෙ ච ගාමෙ ච භත්තං නාම යස්ස කස්සචි හොතීති නිවත්තිතුං වට්ටති. ‘‘නිවත්තථ, භත්තං ගණ්හථා’’ති සම්බන්ධං කත්වා වදන්ති, නිවත්තිතුං න වට්ටති. ආසනසාලතො පිණ්ඩාය චරිතුං නික්ඛමන්තෙ දිස්වා ‘‘නිසීදථ භන්තෙ භත්තං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. නිච්චභත්තන්ති ධුවභත්තං වුච්චති. ‘‘නිච්චභත්තං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, බහූනම්පි එකතො ගහෙතුං වට්ටති. සලාකභත්තාදීසුපි එසෙව නයො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

ගණභොජනසික්ඛාපදං දුතියං.

3. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

221. තතියසික්ඛාපදෙ – න ඛො ඉදං ඔරකං භවිස්සති, යථයිමෙ මනුස්සා සක්කච්චං භත්තං කරොන්තීති, යෙන නියාමෙන ඉමෙ මනුස්සා සක්කච්චං භත්තං කරොන්ති, තෙන ඤායති – ‘‘ඉදං සාසනං ඉදං වා බුද්ධප්පමුඛෙ සඞ්ඝෙ දානං න ඛො ඔරකං භවිස්සති, පරිත්තං ලාමකං නෙව භවිස්සතී’’ති. කිරපතිකොති එත්ථ ‘‘කිරො’’ති තස්ස කුලපුත්තස්ස නාමං; අධිපච්චට්ඨෙන පන ‘‘කිරපතිකො’’ති වුච්චති. සො කිර ඉස්සරො අධිපති මාසඋතුසංවච්ඡරනියාමෙන වෙතනං දත්වා කම්මකාරකෙ කම්මං කාරෙති. බදරා පටියත්තාති උපචාරවසෙන වදති. බදරමිස්සෙනාති බදරසාළවෙන.

222. උස්සූරෙ ආහරියිත්ථාති අතිදිවා ආහරියිත්ථ.

226. මය්හං භත්තපච්චාසං ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මීති අයං භත්තවිකප්පනා නාම සම්මුඛාපි පරම්මුඛාපි වට්ටති. සම්මුඛා දිස්වා ‘‘තුය්හං විකප්පෙමී’’ති වත්වා භුඤ්ජිතබ්බං, අදිස්වා පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස විකප්පෙමී’’ති වත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. මහාපච්චරියාදීසු පන පරම්මුඛාවිකප්පනාව වුත්තා. සා චායං යස්මා විනයකම්මෙන සඞ්ගහිතා, තස්මා භගවතො විකප්පෙතුං න වට්ටති. භගවති හි ගන්ධකුටියං නිසින්නෙපි සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නෙපි සඞ්ඝෙන ගණප්පහොනකෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා තං තං කම්මං කතං සුකතමෙව හොති, භගවා නෙව කම්මං කොපෙති; න සම්පාදෙති. න කොපෙති ධම්මිස්සරත්තා, න සම්පාදෙති අගණපූරකත්තා.

229. ද්වෙ තයො නිමන්තනෙ එකතො භුඤ්ජතීති ද්වෙ තීණි නිමන්තනානි එකපත්තෙ පක්ඛිපිත්වා මිස්සෙත්වා එකං කත්වා භුඤ්ජතීති අත්ථො. ද්වෙ තීණි කුලානි නිමන්තෙත්වා එකස්මිං ඨානෙ නිසීදාපෙත්වා ඉතො චිතො ච ආහරිත්වා භත්තං ආකිරන්ති, සූපබ්‍යඤ්ජනං ආකිරන්ති, එකමිස්සකං හොති, එත්ථ අනාපත්තීති මහාපච්චරියං වුත්තං. සචෙ පන මූලනිමන්තනං හෙට්ඨා හොති, පච්ඡිමං පච්ඡිමං උපරි, තං උපරිතො පට්ඨාය භුඤ්ජන්තස්ස ආපත්ති. හත්ථං පන අන්තො පවෙසෙත්වා පඨමනිමන්තනතො එකම්පි කබළං උද්ධරිත්වා භුත්තකාලතො පට්ඨාය යථා තථා වා භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති. සචෙපි තත්ථ ඛීරං වා රසං වා ආකිරන්ති, යෙන අජ්ඣොත්ථතං භත්තං එකරසං හොති, කොටිතො පට්ඨාය භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්තීති මහාපච්චරියං වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන වුත්තං – ‘‘ඛීරභත්තං වා රසභත්තං වා ලභිත්වා නිසින්නස්ස තත්ථෙව අඤ්ඤෙපි ඛීරභත්තං වා රසභත්තං වා ආකිරන්ති, ඛීරං වා රසං වා පිවතො අනාපත්ති. භුඤ්ජන්තෙන පන පඨමං ලද්ධමංසඛණ්ඩං වා භත්තපිණ්ඩං වා මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා කොටිතො පට්ඨාය භුඤ්ජිතුං වට්ටති. සප්පිපායාසෙපි එසෙව නයො’’ති.

මහාඋපාසකො භික්ඛුං නිමන්තෙති, තස්ස කුලං උපගතස්ස උපාසකොපි තස්ස පුත්තදාරභාතිකභගිනිආදයොපි අත්තනො අත්තනො කොට්ඨාසං ආහරිත්වා පත්තෙ පක්ඛිපන්ති, උපාසකෙන පඨමං දින්නං අභුඤ්ජිත්වා පච්ඡා ලද්ධං භුඤ්ජන්තස්ස ‘‘අනාපත්තී’’ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. කුරුන්දට්ඨකථායං පන වට්ටතීති වුත්තං. මහාපච්චරියං ‘‘සචෙ පාටෙක්කං පචන්ති, අත්තනො අත්තනො පක්කභත්තතො ආහරිත්වා දෙන්ති, තත්ථ පච්ඡා ආහටං පඨමං භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තියං. යදි පන සබ්බෙසං එකොව පාකො හොති, පරම්පරභොජනං න හොතී’’ති වුත්තං. මහාඋපාසකො නිමන්තෙත්වා නිසීදාපෙති, අඤ්ඤො මනුස්සො පත්තං ගණ්හාති, න දාතබ්බං. කිං භන්තෙ න දෙථාති? නනු උපාසක තයා නිමන්තිතම්හාති! හොතු භන්තෙ, ලද්ධං ලද්ධං භුඤ්ජථාති වදති, භුඤ්ජිතුං වට්ටති. අඤ්ඤෙන ආහරිත්වා භත්තෙ දින්නෙ ආපුච්ඡිත්වාපි භුඤ්ජිතුං වට්ටතීති කුරුන්දියං වුත්තං.

අනුමොදනං කත්වා ගච්ඡන්තං ධම්මං සොතුකාමා ‘‘ස්වෙපි භන්තෙ ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති සබ්බෙ නිමන්තෙන්ති, පුනදිවසෙ ආගන්ත්වා ලද්ධං ලද්ධං භුඤ්ජිතුං වට්ටති. කස්මා? සබ්බෙහි නිමන්තිතත්තා. එකො භික්ඛු පිණ්ඩාය චරන්තො භත්තං ලභති, තමඤ්ඤො උපාසකො නිමන්තෙත්වා ඝරෙ නිසීදාපෙති, න ච තාව භත්තං සම්පජ්ජති. සචෙ සො භික්ඛු පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධභත්තං භුඤ්ජති, ආපත්ති. අභුත්වා නිසින්නෙ ‘‘කිං භන්තෙ න භුඤ්ජසී’’ති වුත්තෙ ‘‘තයා නිමන්තිතත්තා’’ති වත්වා ලද්ධං ලද්ධං භුඤ්ජථ භන්තෙ’’ති වුත්තො භුඤ්ජති, වට්ටති.

සකලෙන ගාමෙනාති සකලෙන ගාමෙන එකතො හුත්වා නිමන්තිතස්සෙව යත්ථ කත්ථචි භුඤ්ජතො අනාපත්ති. පූගෙපි එසෙව නයො. නිමන්තියමානො භික්ඛං ගහෙස්සාමීති භණතීති ‘‘භත්තං ගණ්හා’’ති නිමන්තියමානො ‘‘න මය්හං තව භත්තෙනත්ථො, භික්ඛං ගණ්හිස්සාමී’’ති වදති. එත්ථ පන මහාපදුමත්ථෙරො ආහ – ‘‘එවං වදන්තො ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ අනිමන්තනං කාතුං සක්කොති, භුඤ්ජනත්ථාය පන ඔකාසො කතො හොතීති නෙව ගණභොජනතො න චාරිත්තතො මුච්චතී’’ති. මහාසුමත්ථෙරො ආහ – ‘‘යදග්ගෙන අනිමන්තනං කාතුං සක්කොති, තදග්ගෙන නෙව ගණභොජනං න චාරිත්තං හොතී’’ති. සෙසං උත්තානමෙව.

කථිනසමුට්ඨානං – කායවාචතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියාකිරියං එත්ථ හි භොජනං කිරියා, අවිකප්පනං අකිරියා, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පරම්පරභොජනසික්ඛාපදං තතියං.

4. කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා

230. චතුත්ථසික්ඛාපදෙ – කාණමාතාති කාණාය මාතා. සා කිරස්සා ධීතා අභිරූපා අහොසි, යෙ යෙ තං පස්සන්ති, තෙ තෙ රාගෙන කාණා හොන්ති, රාගන්ධා හොන්තීති අත්ථො. තස්මා පරෙසං කාණභාවකරණතො ‘‘කාණා’’ති විස්සුතා අහොසි. තස්සා වසෙන මාතාපිස්සා ‘‘කාණමාතා’’ති පාකටා ජාතා. ආගතන්ති ආගමනං. කිස්මිං වියාති කීදිසං විය; ලජ්ජනකං විය හොතීති අධිප්පායො. රිත්තහත්ථං ගන්තුන්ති රිත්තා හත්ථා අස්මිං ගමනෙ තදිදං රිත්තහත්ථං, තං රිත්තහත්ථං ගමනං ගන්තුං ලජ්ජනකං විය හොතීති වුත්තං හොති. පරික්ඛයං අගමාසීති උපාසිකා අරියසාවිකා භික්ඛූ දිස්වා සන්තං අදාතුං න සක්කොති, තස්මා තාව දාපෙසි, යාව සබ්බං පරික්ඛයං අගමාසි. ධම්මියා කථායාති එත්ථ කාණාපි මාතු අත්ථාය දෙසියමානං ධම්මං සුණන්තී දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපන්නා අහොසි. උට්ඨායාසනා පක්කාමීති ආසනතො උට්ඨහිත්වා ගතො. සොපි පුරිසො ‘‘සත්ථා කිර කාණමාතාය නිවෙසනං අගමාසී’’ති සුත්වා කාණං ආනෙත්වා පකතිට්ඨානෙයෙව ඨපෙසි.

231. ඉමස්මිං පන වත්ථුස්මිං උප්පන්නමත්තෙ අප්පඤ්ඤත්තෙයෙව සික්ඛාපදෙ පාථෙය්‍යවත්ථු උදපාදි, තස්මා අනන්තරමෙව චෙතං දස්සෙතුං ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’’තිආදි වුත්තං. සොපි ච උපාසකො අරියසාවකත්තා සබ්බමෙව දාපෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘පරික්ඛයං අගමාසී’’ති.

233. යංකිඤ්චි පහෙණකත්ථායාති පණ්ණාකාරත්ථාය පටියත්තං යංකිඤ්චි අතිරසකමොදකසක්ඛලිකාදි සබ්බං ඉධ පූවොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. යංකිඤ්චි පාථෙය්‍යත්ථායාති මග්ගං ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගත්ථාය පටියත්තං යංකිඤ්චි බද්ධසත්තුඅබද්ධසත්තුතිලතණ්ඩුලාදි සබ්බං ඉධ මන්ථොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තතො චෙ උත්තරින්ති සචෙපි තතියං පත්තං ථූපීකතං ගණ්හාති, පූවගණනාය පාචිත්තියං.

ද්වත්තිපත්තපූරෙ පටිග්ගහෙත්වාති මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛාය සමපූරෙ පත්තෙ ගහෙත්වා. අමුත්‍ර මයා ද්වත්තිපත්තපූරාති එත්ථ සචෙ ද්වෙ ගහිතා, ‘‘අත්‍ර මයා ද්වෙ පත්තපූරා පටිග්ගහිතා, ත්වං එකං ගණ්හෙය්‍යාසී’’ති වත්තබ්බං. තෙනාපි අඤ්ඤං පස්සිත්වා ‘‘පඨමං ආගතෙන ද්වෙ පත්තපූරා ගහිතා, මයා එකො, මා ත්වං ගණ්හී’’ති වත්තබ්බං. යෙන පඨමං එකො ගහිතො, තස්සාපි පරම්පරාරොචනෙ එසෙව නයො. යෙන පන සයමෙව තයො ගහිතා, තෙන අඤ්ඤං දිස්වා ‘‘මා ඛො එත්ථ පටිග්ගණ්හි’’ ච්චෙව වත්තබ්බං. පටික්කමනං නීහරිත්වාති ආසනසාලං හරිත්වා, ආසනසාලං ගච්ඡන්තෙන ච ඡඩ්ඩිතසාලා න ගන්තබ්බා. යත්ථ මහා භික්ඛුසඞ්ඝො නිසීදති, තත්ථ ගන්තබ්බං. මහාපච්චරියං පන වුත්තං ‘‘යා ලද්ධට්ඨානතො ආසන්නා ආසනසාලා, තත්ථ ගන්තබ්බං. අත්තනො ‘සන්දිට්ඨානං වා සම්භත්තානං වා එකනිකායිකානං වා දස්සාමී’ති අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං න ලබ්භති. සචෙ පනස්ස නිබද්ධනිසීදනට්ඨානං හොති, දූරම්පි ගන්තුං වට්ටතී’’ති.

සංවිභජිතබ්බන්ති සචෙ තයො පත්තපූරා ගහිතා, එකං අත්තනො ඨපෙත්වා ද්වෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දාතබ්බා. සච්චෙ ද්වෙ ගහිතා, එකං අත්තනො ඨපෙත්වා එකො සඞ්ඝස්ස දාතබ්බො, යථාමිත්තං පන දාතුං න ලබ්භති. යෙන එකො ගහිතො, න තෙන කිඤ්චි අකාමා දාතබ්බං, යථාරුචි කාතබ්බං.

235. ගමනෙ පටිප්පස්සද්ධෙති අන්තරාමග්ගෙ උපද්දවං වා දිස්වා අනත්ථිකතාය වා ‘‘මයං ඉදානි න පෙසිස්සාම, න ගමිස්සාමා’’ති එවං ගමනෙ පටිප්පස්සද්ධෙ උපච්ඡින්නෙ. ඤාතකානං පවාරිතානන්ති එතෙසං බහුම්පි දෙන්තානං පටිග්ගණ්හන්තස්ස අනාපත්ති. අට්ඨකථාසු පන ‘‘තෙසම්පි පාථෙය්‍යපහෙණකත්ථාය පටියත්තතො පමාණමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං. සෙසං උත්තානමෙව.

ඡසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

කාණමාතාසික්ඛාපදං චතුත්ථං.

5. පඨමපවාරණසික්ඛාපදවණ්ණනා

236. පඤ්චමසික්ඛාපදෙ – භික්ඛූ භුත්තාවී පවාරිතාති බ්‍රාහ්මණෙන ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යාව ඉච්ඡථා’’ති එවං යාවදත්ථපවාරණාය, සයඤ්ච ‘‘අලං, ආවුසො, ථොකං ථොකං දෙහී’’ති එවං පටික්ඛෙපපවාරණාය පවාරිතා. පටිවිස්සකෙති සාමන්තඝරවාසිකෙ.

237. කාකොරවසද්දන්ති කාකානං ඔරවසද්දං; සන්නිපතිත්වා විරවන්තානං සද්දං. අලමෙතං සබ්බන්ති එත්ථ තිකාරං අවත්වාව ‘‘අලමෙතං සබ්බං’’ එත්තකං වත්තුං වට්ටති.

238-9. භුත්තාවීති භුත්තවා. තත්ථ ච යස්මා යෙන එකම්පි සිත්ථං සඞ්ඛාදිත්වා වා අසඞ්ඛාදිත්වා වා අජ්ඣොහරිතං හොති, සො ‘‘භුත්තාවී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, තෙනස්ස පදභාජනෙ ‘‘භුත්තාවී නාම පඤ්චන්නං භොජනාන’’න්තිආදි වුත්තං. පවාරිතොති කතපවාරණො, කතපටික්ඛෙපො. සොපි ච යස්මා න පටික්ඛෙපමත්තෙන, අථ ඛො පඤ්චඞ්ගවසෙන, තෙනස්ස පදභාජනෙ ‘‘පවාරිතො නාම අසනං පඤ්ඤායතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යස්මා ‘‘අසනං පඤ්ඤායතී’’ති ඉමිනා විප්පකතභොජනො, ‘‘පවාරිතො’’ති වුත්තො. යො ච විප්පකතභොජනො, තෙන කිඤ්චි භුත්තං, කිඤ්චි අභුත්තං, යඤ්ච භුත්තං; තං සන්ධාය ‘‘භුත්තාවී’’තිපි සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, තස්මා භුත්තාවීවචනෙන විසුං කඤ්චි අත්ථසිද්ධිං න පස්සාම. ‘‘දිරත්තතිරත්තං, ඡප්පඤ්චවාචාහී’’තිආදීසු (පාචි. 61-62) පන දිරත්තාදිවචනං විය පවාරිතපදස්ස පරිවාරකභාවෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය චෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අසනං පඤ්ඤායතීතිආදීසු විප්පකතභොජනං දිස්සති, භුඤ්ජමානො චෙසො පුග්ගලො හොතීති අත්ථො. භොජනං පඤ්ඤායතීති පවාරණප්පහොනකභොජනං දිස්සති. ඔදනාදීනං චෙ අඤ්ඤතරං පටික්ඛිපිතබ්බං භොජනං හොතීති අත්ථො. හත්ථපාසෙ ඨිතොති පවාරණප්පහොනකං භොජනං ගණ්හිත්වා දායකො අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථප්පමාණෙ ඔකාසෙ හොතීති අත්ථො. අභිහරතීති සො චෙ දායකො තස්ස තං භත්තං කායෙන අභිහරතීති අත්ථො. පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායතීති පටික්ඛෙපො දිස්සති; තඤ්චෙ අභිහටං සො භික්ඛු කායෙන වා වාචාය වා පටික්ඛිපතීති අත්ථො. එවං පඤ්චන්නං අඞ්ගානං වසෙන පවාරිතො නාම හොතීති. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘පඤ්චහි උපාලි ආකාරෙහි පවාරණා පඤ්ඤායති – අසනං පඤ්ඤායති, භොජනං පඤ්ඤායති, හත්ථපාසෙ ඨිතො, අභිහරති, පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායතී’’ති (පරි. 428).

තත්‍රායං විනිච්ඡයො – ‘‘අසන’’න්තිආදීසු තාව යඤ්ච අස්නාති යඤ්ච භොජනං හත්ථපාසෙ ඨිතෙන අභිහටං පටික්ඛිපති, තං ‘‘ඔදනො, කුම්මාසො, සත්තු, මච්ඡො, මංස’’න්ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරමෙව වෙදිතබ්බං. තත්ථ ඔදනො නාම – සාලි, වීහි, යවො, ගොධුමො, කඞ්ගු, වරකො, කුද්‍රූසකොති සත්තන්නං ධඤ්ඤානං තණ්ඩුලෙහි නිබ්බත්තො. තත්ථ ‘‘සාලී’’ති අන්තමසො නීවාරං උපාදාය සබ්බාපි සාලිජාති. ‘‘වීහී’’ති සබ්බාපි වීහිජාති. ‘‘යවගොධුමෙසු’’ භෙදො නත්ථි. ‘‘කඞ්ගූ’’ති සෙතරත්තකාළභෙදා සබ්බාපි කඞ්ගුජාති. ‘‘වරකො’’ති අන්තමසො වරකචොරකං උපාදාය සබ්බා සෙතවණ්ණා වරකජාති. ‘‘කුද්‍රූසකො’’ති කාළකො ද්‍රවො චෙව සාමාකාදිභෙදා ච සබ්බාපි තිණධඤ්ඤජාති.

නීවාරවරකචොරකා චෙත්ථ ‘‘ධඤ්ඤානුලොමා’’ති වදන්ති. ධඤ්ඤානි වා හොන්තු ධඤ්ඤානුලොමානි වා, එතෙසං වුත්තප්පභෙදානං සත්තන්නං ධඤ්ඤානං තණ්ඩුලෙ ගහෙත්වා ‘‘භත්තං පචිස්සාමා’’ති වා ‘‘යාගුං පචිස්සාමා’’ති වා ‘‘අම්බිලපායාසාදීසු අඤ්ඤතරං පචිස්සාමා’’ති වා යංකිඤ්චි සන්ධාය පචන්තු, සචෙ උණ්හං සීතලං වා භුඤ්ජන්තානං භොජනකාලෙ ගහිතගහිතට්ඨානෙ ඔධි පඤ්ඤායති, ඔදනසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති, පවාරණං ජනෙති. සචෙ ඔධි න පඤ්ඤායති, යාගුසඞ්ගහං ගච්ඡති, පවාරණං න ජනෙති.

යොපි පායාසො වා පණ්ණඵලකළීරමිස්සකා අම්බිලයාගු වා උද්ධනතො ඔතාරිතමත්තා අබ්භුණ්හා හොති, ආවජ්ජිත්වා පිවිතුං සක්කා, හත්ථෙන ගහිතොකාසෙපි ඔධිං න දස්සෙති, පවාරණං න ජනෙති. සචෙ පන උසුමාය විගතාය සීතලීභූතා ඝනභාවං ගච්ඡති, ඔධිං දස්සෙති, පුන පවාරණං ජනෙති. පුබ්බෙ තනුභාවො න රක්ඛති. සචෙපි දධිතක්කාදීනි ආරොපෙත්වා බහුපණ්ණඵලකළීරෙ පක්ඛිපිත්වා මුට්ඨිමත්තාපි තණ්ඩුලා පක්ඛිත්තා හොන්ති, භොජනකාලෙ චෙ ඔධි පඤ්ඤායති, පවාරණං ජනෙති. අයාගුකෙ නිමන්තනෙ ‘‘යාගුං දස්සාමා’’ති භත්තෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීනි ආකිරිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති දෙන්ති. කිඤ්චාපි තනුකා හොන්ති, පවාරණං ජනෙතියෙව. සචෙ පන පක්කුථිතෙසු උදකාදීසු පක්ඛිපිත්වා පචිත්වා දෙන්ති, යාගුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. යාගුසඞ්ගහං ගතෙපි තස්මිං වා අඤ්ඤස්මිං වා යත්ථ මච්ඡමංසං පක්ඛිපන්ති, සචෙ සාසපමත්තම්පි මච්ඡමංසඛණ්ඩං වා න්හාරු වා පඤ්ඤායති, පවාරණං ජනෙති.

සුද්ධරසකො පන රසකයාගු වා න ජනෙති. ඨපෙත්වා වුත්තධඤ්ඤානං තණ්ඩුලෙ අඤ්ඤෙහි වෙණුතණ්ඩුලාදීහි වා කන්දමූලඵලෙහි වා යෙහි කෙහිචි කතං භත්තම්පි පවාරණං න ජනෙති, පගෙව ඝනයාගු. සචෙ පනෙත්ථ මච්ඡමංසං පක්ඛිපන්ති, ජනෙති. මහාපච්චරියං ‘‘පුප්ඵඅත්ථාය භත්තම්පි පවාරණං ජනෙතී’’ති වුත්තං. පුප්ඵිඅත්ථාය භත්තං නාම පුප්ඵිඛජ්ජකත්ථාය කුථිතතූදකෙ පක්ඛිපිත්වා සෙදිතතණ්ඩුලා වුච්චන්ති. සචෙ පන තෙ තණ්ඩුලෙ සුක්ඛාපෙත්වා ඛාදන්ති, වට්ටති; නෙව සත්තුසඞ්ඛ්‍යං න භත්තසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. පුන තෙහි කතභත්තං පවාරෙතියෙව. තෙ තණ්ඩුලෙ සප්පිතෙලාදීසු වා පචන්ති, පූවං වා කරොන්ති, න පවාරෙන්ති. පුථුකා වා තාහි කතසත්තුභත්තාදීනි වා න පවාරෙන්ති.

කුම්මාසො නාම යවෙහි කතකුම්මාසො. අඤ්ඤෙහි පන මුග්ගාදීහි කතකුම්මාසො පවාරණං න ජනෙති. සත්තු නාම සාලිවීහියවෙහි කතසත්තු. කඞ්ගුවරකකුද්‍රූසකසීසානිපි භජ්ජිත්වා ඊසකං කොට්ටෙත්වා ථුසෙ පලාපෙත්වා පුන දළ්හං කොට්ටෙත්වා චුණ්ණං කරොන්ති. සචෙපි තං අල්ලත්තා එකාබද්ධං හොති, සත්තුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. ඛරපාකභජ්ජිතානං වීහීනං තණ්ඩුලෙ කොට්ටෙත්වා දෙන්ති, තම්පි චුණ්ණං සත්තුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡති. සමපාකභජ්ජිතානං පන වීහීනං වා වීහිපලාපානං වා තණ්ඩුලා භජ්ජිතතණ්ඩුලා එව වා න පවාරෙන්ති. තෙසං පන තණ්ඩුලාදීනං චුණ්ණං පවාරෙති. ඛරපාකභජ්ජිතානං වීහීනං කුණ්ඩකම්පි පවාරෙති. සමපාකභජ්ජිතානං පන ආතපසුක්ඛානං වා කුණ්ඩකං න පවාරෙති. ලාජා වා තෙහි කතභත්තසත්තුආදීනි වා න පවාරෙන්ති. භජ්ජිතපිට්ඨං වා යංකිඤ්චි සුද්ධඛජ්ජකං වා න පවාරෙති. මච්ඡමංසපූරිතඛජ්ජකං පන සත්තුමොදකො වා පවාරෙති. මච්ඡො මංසඤ්ච පාකටමෙව. අයං පන විසෙසො – සචෙපි යාගුං පිවන්තස්ස යාගුසිත්ථමත්තානෙව ද්වෙ මච්ඡඛණ්ඩානි වා මංසඛණ්ඩානි වා එකභාජනෙ වා නානාභාජනෙ වා දෙන්ති, තානි චෙ අඛාදන්තො අඤ්ඤං යංකිඤ්චි පවාරණප්පහොනකං පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. තතො එකං ඛාදිතං, එකං හත්ථෙ වා පත්තෙ වා හොති, සො චෙ අඤ්ඤං පටික්ඛිපති, පවාරෙති. ද්වෙපි ඛාදිතානි හොන්ති, මුඛෙ සාසපමත්තම්පි අවසිට්ඨං නත්ථි, සචෙපි අඤ්ඤං පටික්ඛිපති, න පවාරෙති.

කප්පියමංසං ඛාදන්තො කප්පියමංසං පටික්ඛිපති, පවාරෙති. කප්පියමංසං ඛාදන්තො අකප්පියමංසං පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. කස්මා? අවත්ථුතාය. යඤ්හි භික්ඛුනො ඛාදිතුං වට්ටති, තංයෙව පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. ඉදං පන ජානන්තො අකප්පියත්තා පටික්ඛිපති, අජානන්තොපි පටික්ඛිපිතබ්බට්ඨානෙ ඨිතමෙව පටික්ඛිපති නාම, තස්මා න පවාරෙති. සචෙ පන අකප්පියමංසං ඛාදන්තො කප්පියමංසං පටික්ඛිපති, පවාරෙති. කස්මා? වත්ථුතාය. යඤ්හි තෙන පටික්ඛිත්තං, තං පවාරණාය වත්ථු. යං පන ඛාදති, තං කිඤ්චාපි පටික්ඛිපිතබ්බට්ඨානෙ ඨිතං, ඛාදියමානං පන මංසභාවං න ජහති, තස්මා පවාරෙති. අකප්පියමංසං ඛාදන්තො අකප්පියමංසං පටික්ඛිපති, පුරිමනයෙනෙව න පවාරෙති. කප්පියමංසං වා අකප්පියමංසං වා ඛාදන්තො පඤ්චන්නං භොජනානං යංකිඤ්චි කප්පියභොජනං පටික්ඛිපති, පවාරෙති. කුලදූසකවෙජ්ජකම්මඋත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනසාදිතරූපියාදීහි නිබ්බත්තං බුද්ධපටිකුට්ඨං අනෙසනාය උප්පන්නං අකප්පියභොජනං පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. කප්පියභොජනං වා අකප්පියභොජනං වා භුඤ්ජන්තොපි කප්පියභොජනං පටික්ඛිපති, පවාරෙති. අකප්පියභොජනං පටික්ඛිපති, න පවාරෙතීති සබ්බත්ථ වුත්තනයෙනෙව කාරණං වෙදිතබ්බං.

එවං ‘‘අසන’’න්තිආදීසු යඤ්ච අස්නාති, යඤ්ච භොජනං හත්ථපාසෙ ඨිතෙන අභිහටං පටික්ඛිපන්තො පවාරණං ආපජ්ජති, තං ඤත්වා ඉදානි යථා ආපජ්ජති, තස්ස ජානනත්ථං අයං විනිච්ඡයො – ‘‘‘අසනං භොජන’න්ති එත්ථ තාව යෙන එකසිත්ථම්පි අජ්ඣොහටං හොති, සො සචෙ පත්තමුඛහත්ථානං යත්ථ කත්ථචි පඤ්චසු භොජනෙසු එකස්මිම්පි සති අඤ්ඤං පඤ්චසු භොජනෙසු එකම්පි පටික්ඛිපති, පවාරෙති. කත්ථචි භොජනං නත්ථි, ආමිසගන්ධමත්තං පඤ්ඤායති, න පවාරෙති. මුඛෙ ච හත්ථෙ ච භොජනං නත්ථි, පත්තෙ අත්ථි, තස්මිං පන ආසනෙ න භුඤ්ජිතුකාමො, විහාරං පවිසිත්වා භුඤ්ජිතුකාමො, අඤ්ඤස්ස වා දාතුකාමො, තස්මිං චෙ අන්තරෙ භොජනං පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. කස්මා? විප්පකතභොජනභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා. යොපි අඤ්ඤත්‍ර ගන්ත්වා භුඤ්ජිතුකාමො මුඛෙ භත්තං ගිලිත්වා සෙසං ආදාය ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤං භොජනං පටික්ඛිපති, තස්සාපි පවාරණා න හොතී’’ති මහාපච්චරියං වුත්තං. යථා ච පත්තෙ; එවං හත්ථෙපි. මුඛෙපි වා විජ්ජමානභොජනං සචෙ අනජ්ඣොහරිතුකාමො හොති, තස්මිඤ්ච ඛණෙ අඤ්ඤං පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. එකස්මිඤ්හි පදෙ වුත්තලක්ඛණං සබ්බත්ථ වෙදිතබ්බං හොති. අපිච කුරුන්දියං එස නයො දස්සිතොයෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘මුඛෙ භත්තං ගිලිතං, හත්ථෙ භත්තං විඝාසාදස්ස දාතුකාමො, පත්තෙ භත්තං භික්ඛුස්ස දාතුකාමො, සචෙ තස්මිං ඛණෙ පටික්ඛිපති, න පවාරෙතී’’ති. හත්ථපාසෙ ඨිතොති එත්ථ පන සචෙ භික්ඛු නිසින්නො හොති, ආසනස්ස පච්ඡිමන්තතො පට්ඨාය, සචෙ ඨිතො, පණ්හිඅන්තතො පට්ඨාය, සචෙ නිපන්නො, යෙන පස්සෙන නිපන්නො, තස්ස පාරිමන්තතො පට්ඨාය, දායකස්ස නිසින්නස්ස වා ඨිතස්ස වා නිපන්නස්ස වා ඨපෙත්වා පසාරිතහත්ථං යං ආසන්නතරං අඞ්ගං, තස්ස ඔරිමන්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො ‘‘හත්ථපාසො’’ති වෙදිතබ්බො. තස්මිං ඨත්වා අභිහටං පටික්ඛිපන්තස්සෙව පවාරණා හොති, න තතො පරං.

අභිහරතීති හත්ථපාසබ්භන්තරෙ ඨිතො ගහණත්ථං උපනාමෙති. සචෙ පන අනන්තරනිසින්නොපි භික්ඛු හත්ථෙ වා ඌරූසු වා ආධාරකෙ වා ඨිතපත්තං අනභිහරිත්වාව ‘‘භත්තං ගණ්හා’’ති වදති, තං පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථි. භත්තපච්ඡිං ආනෙත්වා පුරතො භූමියං ඨපෙත්වා ‘‘ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. ඊසකං පන උද්ධරිත්වා වා අපනාමෙත්වා වා ‘‘ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. ථෙරාසනෙ නිසින්නො ථෙරො දූරෙ නිසින්නස්ස දහරභික්ඛුස්ස පත්තං පෙසෙත්වා ‘‘ඉතො ඔදනං ගණ්හාහී’’ති වදති, ගණ්හිත්වා පන ගතො තුණ්හී තිට්ඨති, දහරො ‘‘අලං මය්හ’’න්ති පටික්ඛිපති, න පවාරෙති. කස්මා? ථෙරස්ස දූරභාවතො දූතස්ස ච අනභිහරණතොති. සචෙ පන ගහෙත්වා ආගතො භික්ඛු ‘‘ඉදං භත්තං ගණ්හා’’ති වදති, තං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති.

පරිවෙසනාය එකො එකෙන හත්ථෙන ඔදනපච්ඡිං එකෙන කටච්ඡුං ගහෙත්වා භික්ඛූ පරිවිසති, තත්‍ර චෙ අඤ්ඤො ආගන්ත්වා ‘‘අහං පච්ඡිං ධාරෙස්සාමි, ත්වං ඔදනං දෙහී’’ති වත්වා ගහිතමත්තකමෙව කරොති, පරිවෙසකො එව පන තං ධාරෙති, තස්මා සා අභිහටාව හොති. තතො දාතුකාමතාය ගණ්හන්තං පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා හොති. සචෙ පන පරිවිසකෙන ඵුට්ඨමත්තාව හොති, ඉතරොව නං ධාරෙති, තතො දාතුකාමතාය ගණ්හන්තං පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා න හොති. කටච්ඡුනා උද්ධටභත්තෙ පන හොති. කටච්ඡුඅභිහාරොයෙව හි තස්ස අභිහාරො. ද්වින්නං සමභාරෙපි පටික්ඛිපන්තො පවාරෙතියෙවාති මහාපච්චරියං වුත්තං. අනන්තරස්ස භික්ඛුනො භත්තෙ දිය්‍යමානෙ ඉතරො පත්තං හත්ථෙහි පිදහති, පවාරණා නත්ථි. කස්මා? අඤ්ඤස්ස අභිහටෙ පටික්ඛිත්තත්තා.

පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායතීති එත්ථ වාචාය අභිහටං පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථි. කායෙන අභිහටං පන කායෙන වා වාචාය වා පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා හොතීති වෙදිතබ්බො.

තත්ථ කායෙන පටික්ඛෙපො නාම අඞ්ගුලිං වා හත්ථං වා මච්ඡිකබීජනිං වා චීවරකණ්ණං වා චාලෙති, භමුකාය වා ආකාරං කරොති, කුද්ධො වා ඔලොකෙති, වාචාය පටික්ඛෙපො නාම ‘‘අල’’න්ති වා, ‘‘න ගණ්හාමී’’ති වා, ‘‘මා ආකිරා’’ති වා, ‘‘අපගච්ඡා’’ති වා වදති; එවං යෙන කෙනචි ආකාරෙන කායෙන වා වාචාය වා පටික්ඛිත්තෙ පවාරණා හොති.

එකො අභිහටෙ භත්තෙ පවාරණාය භීතො හත්ථ අපනෙත්වා පුනප්පුනං පත්තෙ ඔදනං ආකිරන්තං ‘‘ආකිර ආකිර කොට්ටෙත්වා පූරෙහී’’ති වදති, එත්ථ කථන්ති? මහාසුමත්ථෙරො තාව ‘‘අනාකිරණත්ථාය වුත්තත්තා පවාරණා හොතී’’ති ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘‘ආකිර පූරෙහී’ති වදන්තස්ස නාම ‘කස්සචි පවාරණා අත්ථී’ති වත්වා ‘න පවාරෙතී’’’ති ආහ. අපරො භත්තං අභිහරන්තං භික්ඛුං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කිං ආවුසො ඉතොපි කිඤ්චි ගණ්හිස්සසි, දම්මි තෙ කිඤ්චී’’ති ආහ. තත්‍රාපි ‘‘‘එවං නාගමිස්සතී’ති වුත්තත්තා ‘පවාරණා හොතී’’’ති මහාසුමත්ථෙරො ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘‘ගණ්හිස්සසී’ති වදන්තස්ස නාම ‘කස්සචි පවාරණා අත්ථී’ති වත්වා ‘න පවාරෙතී’’’ති ආහ.

එකො සමංසකං රසං අභිහරිත්වා ‘‘රසං ගණ්හථා’’ති වදති, තං සුත්වා පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථි. ‘‘මච්ඡරසං මංසරස’’න්ති වුත්තෙ පටික්ඛිපතො හොති, ‘‘ඉදං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙපි හොතියෙව. මංසං විසුං කත්වා ‘‘මංසරසං ගණ්හථා’’ති වදති, තත්ථ චෙ සාසපමත්තම්පි මංසඛණ්ඩං අත්ථි, තං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොති. සචෙ පන පරිස්සාවිතො හොති, ‘‘වට්ටතී’’ති අභයත්ථෙරො ආහ.

මංසරසෙන ආපුච්ඡන්තං මහාථෙරො ‘‘මුහුත්තං ආගමෙහී’’ති වත්වා ‘‘ථාලකං ආවුසො ආහරා’’ති ආහ. එත්ථ කථන්ති? මහාසුමත්ථෙරො තාව ‘‘අභිහාරකස්ස ගමනං පඨමං උපච්ඡින්නං, තස්මා පවාරෙතී’’ති ආහ. මහාපදුමත්ථෙරො පන ‘‘අයං කුහිං ගච්ඡති, කීදිසං එතස්ස ගමනං, ගණ්හන්තස්සාපි නාම පවාරණා අත්ථී’’ති වත්වා ‘‘න පවාරෙතී’’ති ආහ. කළීරපනසාදීහි මිස්සෙත්වා මංසං පචන්ති, තං ගහෙත්වා ‘‘කළීරසූපං ගණ්හථ, පනසබ්‍යඤ්ජනං ගණ්හථා’’ති වදන්ති, එවම්පි න පවාරෙති. කස්මා? අපවාරණාරහස්ස නාමෙන වුත්තත්තා. සචෙ පන ‘‘මච්ඡසූපං මංසසූප’’න්ති වා ‘‘ඉමං ගණ්හථා’’ති වා වදන්ති, පවාරෙති. මංසකරම්බකො නාම හොති, තං දාතුකාමොපි ‘‘කරම්බකං ගණ්හථා’’ති වදති, වට්ටති; න පවාරෙති. ‘‘මංසකරම්බක’’න්ති වා ‘‘ඉද’’න්ති වා වුත්තෙ පන පවාරෙති. එසෙව නයො සබ්බෙසු මච්ඡමංසමිස්සකෙසු.

යො පන නිමන්තනෙ භුඤ්ජමානො මංසං අභිහටං ‘‘උද්දිස්ස කත’’න්ති මඤ්ඤමානො පටික්ඛිපති, පවාරිතොව හොතීති මහාපච්චරියං වුත්තං. මිස්සකකථා පන කුරුන්දියං සුට්ඨු වුත්තා. එවඤ්හි තත්ථ වුත්තං – පිණ්ඩපාතචාරිකො භික්ඛු භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වදති, න පවාරෙති. ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පවාරෙති. කස්මා? යෙනාපුච්ඡිතො, තස්ස අත්ථිතාය. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – ‘‘යාගුමිස්සකං ගණ්හථා’’ති වදති, තත්‍ර චෙ යාගු බහුතරා වා හොති සමසමා වා, න පවාරෙති. යාගු මන්දා, භත්තං බහුතරං, පවාරෙති. ඉදඤ්ච සබ්බඅට්ඨකථාසු වුත්තත්තා න සක්කා පටික්ඛිපිතුං, කාරණං පනෙත්ථ දුද්දසං. ‘‘භත්තමිස්සකං ගණ්හථා’’ති වදති, භත්තං බහුකං වා සමං වා අප්පතරං වා හොති, පවාරෙතියෙව. භත්තං වා යාගුං වා අනාමසිත්වා ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වදති, තත්‍ර චෙ භත්තං බහුතරං වා සමකං වා හොති, පවාරෙති. අප්පතරං න පවාරෙති. ඉදඤ්ච කරම්බකෙන න සමානෙතබ්බං. කරම්බකො හි මංසමිස්සකොපි හොති අමංසමිස්සකොපි, තස්මා ‘‘කරම්බක’’න්ති වුත්තෙ පවාරණා නත්ථි. ඉදං පන භත්තමිස්සකමෙව. එත්ථ වුත්තනයෙනෙව පවාරණා හොති. බහුරසෙ භත්තෙ රසං, බහුඛීරෙ ඛීරං බහුසප්පිම්හි ච පායාසෙ සප්පිං ගණ්හථාති විසුං කත්වා දෙති, තං පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථි.

යො පන ගච්ඡන්තො පවාරෙති, සො ගච්ඡන්තොව භුඤ්ජිතුං ලභති. කද්දමං වා උදකං වා පත්වා ඨිතෙන අතිරිත්තං කාරෙතබ්බං. සචෙ අන්තරා නදී පූරා හොති, නදීතීරෙ ගුම්බං අනුපරියායන්තෙන භුඤ්ජිතබ්බං. අථ නාවා වා සෙතු වා අත්ථි, තං අභිරුහිත්වාපි චඞ්කමන්තෙනව භුඤ්ජිතබ්බං, ගමනං න උපච්ඡින්දිතබ්බං. යානෙ වා හත්ථිඅස්සපිට්ඨෙ වා චන්දමණ්ඩලෙ වා සූරියමණ්ඩලෙ වා නිසීදිත්වා පවාරිතෙන යාව මජ්ඣන්හිකං, තාව තෙසු ගච්ඡන්තෙසුපි නිසින්නෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. යො ඨිතො පවාරෙති, ඨිතෙනෙව, යො නිසින්නො පවාරෙති, නිසින්නෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. තං තං ඉරියාපථං කොපෙන්තෙන අතිරිත්තං කාරෙතබ්බං. යො උක්කුටිකො නිසීදිත්වා පවාරෙති, තෙන උක්කුටිකෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. තස්ස පන හෙට්ඨා පලාලපීඨං වා කිඤ්චි වා නිසීදනකං දාතබ්බං. පීඨකෙ නිසීදිත්වා පවාරිතෙන ආසනං අචාලෙත්වාව චතස්සො දිසා පරිවත්තන්තෙන භුඤ්ජිතුං ලබ්භති. මඤ්චෙ නිසීදිත්වා පවාරිතෙන ඉතො වා එත්තො වා සංසරිතුං න ලබ්භති. සචෙ පන නං සහ මඤ්චෙන උක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤත්‍ර නෙන්ති, වට්ටති. නිපජ්ජිත්වා පවාරිතෙන නිපන්නෙනෙව භුඤ්ජිතබ්බං. පරිවත්තන්තෙන යෙන පස්සෙන නිපන්නො, තස්ස ඨානං නාතික්කමෙතබ්බං.

අනතිරිත්තන්ති න අතිරිත්තං; න අධිකන්ති අත්ථො. තං පන යස්මා කප්පියකතාදීහි සත්තහි විනයකම්මාකාරෙහි අකතං වා ගිලානස්ස අනධිකං වා හොති, තස්මා පදභාජනෙ ‘‘අකප්පියකත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අකප්පියකතන්ති යං තත්ථ ඵලං වා කන්දමූලාදි වා පඤ්චහි සමණකප්පෙහි කප්පියං අකතං; යඤ්ච අකප්පියමංසං වා අකප්පියභොජනං වා, එතං අකප්පියං නාම. තං අකප්පියං ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති එවං අතිරිත්තං කතම්පි අකප්පියකතන්ති වෙදිතබ්බං. අප්පටිග්ගහිතකතන්ති භික්ඛුනා අප්පටිග්ගහිතංයෙව පුරිමනයෙනෙව අතිරිත්තං කතං. අනුච්චාරිතකතන්ති කප්පියං කාරාපෙතුං ආගතෙන භික්ඛුනා ඊසකම්පි අනුක්ඛිත්තං වා අනපනාමිතං වා කතං. අහත්ථපාසෙ කතන්ති කප්පියං කාරාපෙතුං ආගතස්ස හත්ථපාසතො බහි ඨිතෙන කතං. අභුත්තාවිනා කතන්ති යො ‘‘අලමෙතං සබ්බ’’න්ති අතිරිත්තං කරොති, තෙන පවාරණප්පහොනකං භොජනං අභුත්තෙන කතං. භුත්තාවිනා පවාරිතෙන ආසනා වුට්ඨිතෙන කතන්ති ඉදං උත්තානමෙව. අලමෙතං සබ්බන්ති අවුත්තන්ති වචීභෙදං කත්වා එවං අවුත්තං හොති. ඉති ඉමෙහි සත්තහි විනයකම්මාකාරෙහි යං අතිරිත්තං කප්පියං අකතං, යඤ්ච න ගිලානාතිරිත්තං, තදුභයම්පි අනතිරිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අතිරිත්තං පන තස්සෙව පටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බං. අපිචෙත්ථ භුත්තාවිනා කතං හොතීති අනන්තරෙ නිසින්නස්ස සභාගස්ස භික්ඛුනො පත්තතො එකම්පි සිත්ථං වා මංසහීරං වා ඛාදිත්වා කතම්පි භුත්තාවිනාව කතං හොතීති වෙදිතබ්බං. ආසනා අවුට්ඨිතෙනාති එත්ථ පන අසම්මොහත්ථං අයං විනිච්ඡයො – ද්වෙ භික්ඛූ පාතොව භුඤ්ජමානා පවාරිතා හොන්ති – එකෙන තත්ථෙව නිසීදිතබ්බං, ඉතරෙන නිච්චභත්තං වා සලාකභත්තං වා ආනෙත්වා උපඩ්ඪං තස්ස භික්ඛුනො පත්තෙ ආකිරිත්වා හත්ථං ධොවිත්වා සෙසං තෙන භික්ඛුනා කප්පියං කාරාපෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. කස්මා? යඤ්හි තස්ස හත්ථෙ ලග්ගං, තං අකප්පියං හොති. සචෙ පන පඨමං නිසින්නො භික්ඛු සයමෙව තස්ස පත්තතො හත්ථෙන ගණ්හාති, හත්ථධොවනකිච්චං නත්ථි. සචෙ පන එවං කප්පියං කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තස්ස පුන කිඤ්චි බ්‍යඤ්ජනං වා ඛාදනීයං වා පත්තෙ ආකිරන්ති, යෙන පඨමං කප්පියං කතං, සො පුන කාතුං න ලභති. යෙන අකතං, තෙන කාතබ්බං. යඤ්ච අකතං, තං කාතබ්බං. ‘‘යෙන අකත’’න්ති අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා යෙන පඨමං න කතං, තෙන කාතබ්බං. ‘‘යඤ්ච අකත’’න්ති යෙන පඨමං කප්පියං කතං, තෙනාපි යං අකතං තං කාතබ්බං. පඨමභාජනෙ පන කාතුං න ලබ්භති. තත්ථ හි කරියමානං පඨමං කතෙන සද්ධිං කතං හොති, තස්මා අඤ්ඤස්මිං භාජනෙ කාතුං වට්ටතීති අධිප්පායො. එවං කතං පන තෙන භික්ඛුනා පඨමං කතෙන සද්ධිං භුඤ්ජිතුං වට්ටති.

කප්පියං කරොන්තෙන ච න කෙවලං පත්තෙයෙව, කුණ්ඩෙපි පච්ඡියම්පි යත්ථ කත්ථචි පුරතො ඨපෙත්වා ඔනාමිතභාජනෙ කාතබ්බං. තං සචෙපි භික්ඛුසතං පවාරිතං හොති, සබ්බෙසං භුඤ්ජිතුං වට්ටති, අප්පවාරිතානම්පි වට්ටති. යෙන පන කප්පියං කතං, තස්ස න වට්ටති. සචෙපි පවාරෙත්වා පිණ්ඩාය පවිට්ඨං භික්ඛුං පත්තං ගහෙත්වා අවස්සං භුඤ්ජනකෙ මඞ්ගලනිමන්තනෙ නිසීදාපෙන්ති, අතිරිත්තං කාරෙත්වාව භුඤ්ජිතබ්බං. සචෙ තත්ථ අඤ්ඤො භික්ඛු නත්ථි, ආසනසාලං වා විහාරං වා පත්තං පෙසෙත්වා කාරෙතබ්බං. කප්පියං කරොන්තෙන පන අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ ඨිතං න කාතබ්බං. සචෙ ආසනසාලායං අබ්‍යත්තො භික්ඛු හොති, සයං ගන්ත්වා කප්පියං කාරාපෙත්වා ආනෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං.

ගිලානාතිරිත්තන්ති එත්ථ න කෙවලං යං ගිලානස්ස භුත්තාවසෙසං හොති, තං ගිලානාතිරිත්තං; අථ ඛො යංකිඤ්චි ගිලානං උද්දිස්ස අජ්ජ වා ස්වෙ වා යදා වා ඉච්ඡති, තදා ඛාදිස්සතීති ආහටං, තං සබ්බං ‘‘ගිලානාතිරිත්ත’’න්ති වෙදිතබ්බං. යං යාමකාලිකාදීසු අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ දුක්කටං, තං අසංසට්ඨවසෙන වුත්තං. සචෙ පන ආමිසසංසට්ඨානි හොන්ති, ආහාරත්ථායපි අනාහාරත්ථායපි පටිග්ගහෙත්වා අජ්ඣොහරන්තස්ස පාචිත්තියමෙව.

241. සති පච්චයෙති යාමකාලිකං පිපාසාය සති පිපාසච්ඡෙදනත්ථං, සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච තෙන තෙන උපසමෙතබ්බකෙ ආබාධෙ සති තස්ස උපසමනත්ථං පරිභුඤ්ජතො අනාපත්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

කථිනසමුට්ඨානං – කායවාචතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පඨමපවාරණසික්ඛාපදං පඤ්චමං.

6. දුතියපවාරණසික්ඛාපදවණ්ණනා

242. ඡට්ඨසික්ඛාපදෙ – අනාචාරං ආචරතීති පණ්ණත්තිවීතික්කමං කරොති. උපනන්ධීති උපනාහං ජනෙන්තො තස්මිං පුග්ගලෙ අත්තනො කොධං බන්ධි; පුනප්පුනං ආඝාතං ජනෙසීති අත්ථො. උපනද්ධො භික්ඛූති සො ජනිතඋපනාහො භික්ඛු.

243. අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍යාති අභිහරිත්වා ‘‘හන්ද භික්ඛු ඛාද වා භුඤ්ජ වා’’ති එවං පවාරෙය්‍ය. පදභාජනෙ පන ‘‘හන්ද භික්ඛූ’’තිආදිං අනුද්ධරිත්වා සාධාරණමෙව අභිහට්ඨුං පවාරණාය අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යාවතකං ඉච්ඡසි තාවතකං ගණ්හාහී’’ති වුත්තං. ජානන්ති පවාරිතභාවං ජානන්තො. තං පනස්ස ජානනං යස්මා තීහාකාරෙහි හොති, තස්මා ‘‘ජානාති නාම සාමං වා ජානාතී’’තිආදිනා නයෙන පදභාජනං වුත්තං. ආසාදනාපෙක්ඛොති ආසාදනං චොදනං මඞ්කුකරණභාවං අපෙක්ඛමානො.

පටිග්ගණ්හාති ආපත්ති දුක්කටස්සාති යස්ස අභිහටං තස්මිං පටිග්ගණ්හන්තෙ අභිහාරකස්ස භික්ඛුනො දුක්කටං. ඉතරස්ස පන සබ්බො ආපත්තිභෙදො පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තො, ඉමස්මිං පන සික්ඛාපදෙ සබ්බා ආපත්තියො අභිහාරකස්සෙව වෙදිතබ්බා. සෙසං පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයත්තා පාකටමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො වාචාචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

දුතියපවාරණසික්ඛාපදං ඡට්ඨං.

7. විකාලභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

247. සත්තමසික්ඛාපදෙ – ගිරග්ගසමජ්ජොති ගිරිම්හි අග්ගසමජ්ජො, ගිරිස්ස වා අග්ගදෙසෙ සමජ්ජො. සො කිර සත්තමෙ දිවසෙ භවිස්සතීති නගරෙ ඝොසනා කරියති, නගරස්ස බහිද්ධා සමෙ භූමිභාගෙ පබ්බතච්ඡායාය මහාජනකායො සන්නිපතති, අනෙකප්පකාරානි නටනාටකානි පවත්තන්ති, තෙසං දස්සනත්ථං මඤ්චාතිමඤ්චෙ බන්ධන්ති. සත්තරසවග්ගියා අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ දහරාව උපසම්පන්නා, තෙ ‘‘නාටකානි ආවුසො පස්සිස්සාමා’’ති තත්ථ අගමංසු. අථ නෙසං ඤාතකා ‘‘අම්හාකං අය්‍යා ආගතා’’ති තුට්ඨචිත්තා න්හාපෙත්වා විලිම්පෙත්වා භොජෙත්වා අඤ්ඤම්පි පූවඛාදනීයාදිං හත්ථෙ අදංසු. තෙ සන්ධාය වුත්තං – ‘‘මනුස්සා සත්තරසවග්ගියෙ භික්ඛූ පස්සිත්වා’’තිආදි.

248-9. විකාලෙති විගතෙ කාලෙ. කාලොති භික්ඛූනං භොජනකාලො අධිප්පෙතො, සො ච සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන මජ්ඣන්හිකො, තස්මිං වීතිවත්තෙති අධිප්පායො. තෙනෙවස්ස පදභාජනෙ ‘‘විකාලො නාම මජ්ඣන්හිකෙ වීතිවත්තෙ යාව අරුණුග්ගමනා’’ති වුත්තං, ඨිතමජ්ඣන්හිකොපි කාලසඞ්ගහං ගච්ඡති. තතො පට්ඨාය පන ඛාදිතුං වා භුඤ්ජිතුං වා න සක්කා, සහසා පිවිතුං සක්කා භවෙය්‍ය, කුක්කුච්චකෙන පන න කත්තබ්බං. කාලපරිච්ඡෙදජානනත්ථඤ්ච කාලත්ථම්භො යොජෙතබ්බො, කාලන්තරෙව භත්තකිච්චං කාතබ්බං.

අවසෙසං ඛාදනීයං නාමාති එත්ථ යං තාව සක්ඛලිමොදකාදිපුබ්බණ්ණාපරණ්ණමයං, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යම්පි වනමූලාදිප්පභෙදං ආමිසගතිකං හොති, සෙය්‍යථිදං – මූලඛාදනීයං කන්දඛාදනීයං මූළාලඛාදනීයං මත්ථකඛාදනීයං ඛන්ධඛාදනීයං තචඛාදනීයං පත්තඛාදනීයං පුප්ඵඛාදනීයං ඵලඛාදනීයං අට්ඨිඛාදනීයං පිට්ඨඛාදනීයං නිය්‍යාසඛාදනීයන්ති, ඉදම්පි ඛාදනීයසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති.

තත්ථ පන ආමිසගතිකසල්ලක්ඛණත්ථං ඉදං මුඛමත්තනිදස්සනං – මූලඛාදනීයෙ තාව මූලකමූලං ඛාරකමූලං චච්චුමූලං තම්බකමූලං තණ්ඩුලෙය්‍යකමූලං වත්ථුලෙය්‍යකමූලං වජකලිමූලං ජජ්ඣරීමූලන්ති එවමාදීනි සූපෙය්‍යපණ්ණමූලානි ආමිසගතිකානි. එත්ථ ච වජකලිමූලෙ ජරට්ඨං ඡින්දිත්වා ඡඩ්ඩෙන්ති, තං යාවජීවිකං හොති. අඤ්ඤම්පි එවරූපං එතෙනෙව නයෙන වෙදිතබ්බං. මූලකඛාරකජජ්ඣරීමූලානං පන ජරට්ඨානිපි ආමිසගතිකානෙවාති වුත්තං. යානි පන පාළියං –

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මූලානි භෙසජ්ජානි හලිද්දිං සිඞ්ගිවෙරං වචං වචත්තං අතිවිසං කටුකරොහිණිං උසීරං භද්දමුත්තකං, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි මූලානි භෙසජ්ජානි නෙව ඛාදනීයෙ ඛාදනීයත්ථං ඵරන්ති, න භොජනීයෙ භොජනීයත්ථං ඵරන්තී’’ති (මහාව. 263) –

වුත්තානි, තානි යාවජීවිකානි. තෙසං චූළපඤ්චමූලං මහාපඤ්චමූලන්තිආදිනා නයෙන ගණියමානානං ගණනාය අන්තො නත්ථි. ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණාභාවොයෙව පන තෙසං ලක්ඛණං. තස්මා යංකිඤ්චි මූලං තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරති, තං යාවකාලිකං; ඉතරං යාවජීවිකන්ති වෙදිතබ්බං. තෙසු බහුං වත්වාපි හි ඉමස්මිංයෙව ලක්ඛණෙ ඨාතබ්බං. නාමසඤ්ඤාසු පන වුච්චමානාසු තං තං නාමං අජානන්තානං සම්මොහොයෙව හොති, තස්මා නාමසඤ්ඤාය ආදරං අකත්වා ලක්ඛණමෙව දස්සිතං.

යථා ච මූලෙ; එවං කන්දාදීසුපි යං ලක්ඛණං දස්සිතං, තස්සෙව වසෙන විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. යඤ්ච තං පාළියං හලිද්දාදි අට්ඨවිධං වුත්තං, තස්ස ඛන්ධතචපුප්ඵඵලම්පි සබ්බං යාවජීවිකන්ති වුත්තං.

කන්දඛාදනීයෙ දුවිධො කන්දො – දීඝො ච රස්සො ච භිසකිංසුකකන්දාදි වට්ටො උප්පලකසෙරුකකන්දාදි, යං ‘‘ගණ්ඨී’’තිපි වදන්ති. තත්ථ සබ්බෙසං කන්දානං ජිණ්ණජරට්ඨානඤ්ච ඡල්ලි ච සුඛුමමූලානි ච යාවජීවිකානි. තරුණො පන සුඛඛාදනීයො, සාලකල්‍යාණීපොතකකන්දො කිංසුකපොතකකන්දො අම්බාටකකන්දො කෙතකකන්දො මාලුවකන්දො භිසසඞ්ඛාතො පදුමපුණ්ඩරීකකන්දො පිණ්ඩාලුමසාලුආදයො ච ඛීරවල්ලිකන්දො ආලුවකන්දො සිග්ගුකන්දො තාලකන්දො නීලුප්පලරත්තුප්පලකුමුදසොගන්ධිකානං කන්දා කදලිකන්දො වෙළුකන්දො කසෙරුකකන්දොති එවමාදයො තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථඤ්ච භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකකන්දා යාවකාලිකා.

ඛීරවල්ලිකන්දො අධොතො යාවජීවිකො, ධොතො යාවකාලිකො. ඛීරකාකොලීජීවිකඋසභකලසුණාදිකන්දා පන යාවජීවිකා. තෙ පාළියං – ‘‘යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි මූලානි භෙසජ්ජානී’’ති එවං මූලභෙසජ්ජසඞ්ගහෙනෙව සඞ්ගහිතා.

මූළාලඛාදනීයෙ පන පදුමමූළාලං පුණ්ඩරීකමුළාලසදිසමෙව. එරකමූලං කන්දුලමූලන්ති එවමාදි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථඤ්ච භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකමුළාලං යාවකාලිකං. හලිද්දිසිඞ්ගිවෙරමකචිචතුරස්සවල්ලිකෙතකතාලහින්තාලකුන්තාලනාළිකෙරපූගරුක්ඛාදිමුළාලං පන යාවජීවිකං, තං සබ්බම්පි පාළියං – ‘‘යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි මූලානි භෙසජ්ජානී’’ති (මහාව. 263) එවං මූලභෙසජ්ජසඞ්ගහෙනෙව සඞ්ගහිතං.

මත්ථකඛාදනීයෙ තාලහින්තාලකුන්තාලකෙතකනාළිකෙරපූගරුක්ඛඛජ්ජූරීවෙත්තඑරකකදලීනං කළීරසඞ්ඛාතා මත්ථකා වෙණුකළීරො නළකළීරො උච්ඡුකළීරො මූලකකළීරො සාසපකළීරො සතාවරිකළීරො සත්තන්නං ධඤ්ඤානං කළීරාති එවමාදි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකො රුක්ඛවල්ලිආදීනං මත්ථකො යාවකාලිකො. හලිද්දිසිඞ්ගිවෙරවචමකචිලසුණානංකළීරා තාලහින්තාලකුන්තාලනාළිකෙරකළීරානඤ්ච ඡින්දිත්වා පාතිතො ජරට්ඨබුන්දො යාවජීවිකො.

ඛන්ධඛාදනීයෙ අන්තොපථවීගතො සාලකල්‍යාණීඛන්ධො උච්ඡුඛන්ධො නීලුප්පලරත්තුප්පලකුමුදසොගන්ධිකානං ඛන්ධකාති එවමාදි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකො ඛන්ධො යාවකාලිකො. උප්පලජාතීනං පණ්ණදණ්ඩකො පදුමජාතීනං සබ්බොපි දණ්ඩකො කාරවින්දකදණ්ඩාදයො ච අවසෙසසබ්බඛන්ධා යාවජීවිකා.

තචඛාදනීයෙ උච්ඡුතචොව එකො යාවකාලිකො, සොපි සරසො. සෙසො සබ්බො යාවජීවිකො. තෙසං පන මත්ථකඛන්ධතචානං තිණ්ණං පාළියං කසාවභෙසජ්ජෙන සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කසාවානි භෙසජ්ජානි නිම්බකසාවං, කුටජකසාවං, පටොලකසාවං, ඵග්ගවකසාවං නත්තමාලකසාවං, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි කසාවානි භෙසජ්ජානි නෙව ඛාදනීයෙ ඛාදනීයත්ථං ඵරන්ති, න භොජනීයෙ භොජනීයත්ථං ඵරන්තී’’ති (මහාව. 263).

එත්ථ හි එතෙසම්පි සඞ්ගහො සිජ්ඣති. වුත්තකසාවානි ච සබ්බානි කප්පියානීති වෙදිතබ්බානි.

පත්තඛාදනීයෙ මූලකං ඛාරකො චච්චු තම්බකො තණ්ඩුලෙය්‍යකො පපුන්නාගො වත්ථුලෙය්‍යකො වජකලි ජජ්ඣරී සෙල්ලු සිග්ගු කාසමද්දකො උම්මා චීනමුග්ගො මාසො රාජමාසො ඨපෙත්වා මහානිප්ඵාවං අවසෙසනිප්ඵාවො අග්ගිමන්ථො සුනිසන්නකො සෙතවරණො නාළිකා භූමියං ජාතලොණීති එතෙසං පත්තානි අඤ්ඤානි ච එවරූපානි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකානි පත්තානි එකංසෙන යාවකාලිකානි. යා පනඤ්ඤා මහානඛපිට්ඨිමත්තා පණ්ණලොණි රුක්ඛෙ ච ගච්ඡෙ ච ආරොහති, තස්සා පත්තං යාවජීවිකං. බ්‍රහ්මීපත්තඤ්ච යාවකාලිකන්ති දීපවාසිනො වදන්ති. අම්බපල්ලවං යාවකාලිකං, අසොකපල්ලවං පන යාවජීවිකං.

යානි වා පනඤ්ඤානි පාළියං –

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පණ්ණානි භෙසජ්ජානි නිම්බපණ්ණං කුටජපණ්ණං පටොලපණ්ණං සුලසිපණ්ණං කප්පාසකපණ්ණං යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි පණ්ණානි භෙසජ්ජානි නෙව ඛාදනීයෙ ඛාදනීයත්ථං ඵරන්ති න භොජනීයෙ භොජනීයත්ථං ඵරන්තී’’ති (මහාව. 263) –

වුත්තානි, තානි යාවජීවිකානි. න කෙවලඤ්ච පණ්ණානියෙව තෙසං පුප්ඵඵලාදීනිපි යාවජීවිකානි. පණ්ණානං ඵග්ගවපණ්ණං අජ්ජුකපණ්ණං ඵණිජ්ජකපණ්ණං පටොලපණ්ණං තම්බූලපණ්ණං පදුමිනිපණ්ණන්ති එවං ගණනවසෙන අන්තො නත්ථි.

පුප්ඵඛාදනීයෙ මූලකපුප්ඵං ඛාරකපුප්ඵං චච්චුපුප්ඵං තම්බකපුප්ඵං වජකලිපුප්ඵං ජජ්ඣරීපුප්ඵං චූළනිප්ඵාවපුප්ඵං මහානිප්ඵාවපුප්ඵං කසෙරුකපුප්ඵං නාළිකෙරතාලකෙතකානං තරුණපුප්ඵානි සෙතවරණපුප්ඵං සිග්ගුපුප්ඵං උප්පලපදුමජාතිකානං පුප්ඵානි කණ්ණිකමත්තං අගන්ධිකපුප්ඵං කළීරපුප්ඵං ජීවන්තීපුප්ඵන්ති එවමාදි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකපුප්ඵං යාවකාලිකං. අසොකබකුලකුය්‍යකපුන්නාගචම්පකජාතිකණවීරකණිකාරකුන්දනවමාලිකමල්ලිකාදීනං පන පුප්ඵං යාවජීවිකං තස්ස ගණනාය අන්තො නත්ථි. පාළියං පනස්ස කසාවභෙසජ්ජෙනෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

ඵලඛාදනීයෙ පනසලබුජතාලනාළිකෙරඅම්බජම්බූඅම්බාටකතින්තිණිකමාතුලුඞ්ගකපිත්ථලාබුකුම්භණ්ඩපුස්සඵලතිම්බරූසකතිපුසවාතිඞ්ගණචොචමොචමධුකාදීනං ඵලානි යානි ලොකෙ තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරන්ති, සබ්බානි තානි යාවකාලිකානි. නාමගණනවසෙන නෙසං න සක්කා පරියන්තං දස්සෙතුං. යානි පන පාළියං –

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඵලානි භෙසජ්ජානි – බිලඞ්ගං, පිප්ඵලිං, මරිචං, හරීතකං, විභීතකං, ආමලකං, ගොට්ඨඵලං, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි ඵලානි භෙසජ්ජානි නෙව ඛාදනීයෙ ඛාදනීයත්ථං ඵරන්ති න භොජනීයෙ භොජනීයත්ථං ඵරන්තී’’ති (මහාව. 263) –

වුත්තානි, තානි යාවජීවිකානි. තෙසම්පි අපරිපක්කානි අච්ඡිව බිම්බවරණකෙතකකාස්මරීආදීනං ඵලානි ජාතිඵලං කටුකඵලං එළා තක්කොලන්ති එවං නාමවසෙන න සක්කා පරියන්තං දස්සෙතුං.

අට්ඨිඛාදනීයෙ ලබුජට්ඨි පනසට්ඨි අම්බාටකට්ඨි සාලට්ඨි ඛජ්ජූරීකෙතකතිම්බරූසකානං තරුණඵලට්ඨි තින්තිණිකට්ඨි බිම්බඵලට්ඨි උප්පල පදුමජාතීනං පොක්ඛරට්ඨීති එවමාදීනි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු මනුස්සානං පකතිආහාරවසෙන ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකානි අට්ඨීනි යාවකාලිකානි. මධුකට්ඨි පුන්නාගට්ඨි හරීතකාදීනං අට්ඨීනි සිද්ධත්ථකට්ඨි රාජිකට්ඨීති එවමාදීනි අට්ඨීනි යාවජීවිකානි. තෙසං පාළියං ඵලභෙසජ්ජෙනෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

පිට්ඨඛාදනීයෙ සත්තන්නං තාව ධඤ්ඤානං ධඤ්ඤානුලොමානං අපරණ්ණානඤ්ච පිට්ඨං පනසපිට්ඨං ලබුජපිට්ඨං අම්බාටකපිට්ඨං සාලපිට්ඨං ධොතකතාලපිට්ඨඤ්ච ඛීරවල්ලිපිට්ඨඤ්චාති එවමාදීනි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන මනුස්සානං ඛාදනීයත්ථං භොජනීයත්ථඤ්ච ඵරණකානි පිට්ඨානි යාවකාලිකානි. අධොතකං තාලපිට්ඨං ඛීරවල්ලිපිට්ඨං අස්සගන්ධාදිපිට්ඨානි ච යාවජීවිකානි. තෙසං පාළියං කසාවෙහි ච මූලඵලෙහි ච සඞ්ඝහො වෙදිතබ්බො.

නිය්‍යාසඛාදනීයෙ එකො උච්ඡුනිය්‍යාසොව සත්තාහකාලිකො. සෙසා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ජතූනි භෙසජ්ජානි – හිඞ්ගුං හිඞ්ගුජතුං හිඞ්ගුසිපාටිකං තකං තකපත්තිං තකපණ්ණිං සජ්ජුලසං යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි ජතූනි භෙසජ්ජානී’’ති (මහාව. 263) එවං පාළියං වුත්තනිය්‍යාසා යාවජීවිකා. තත්ථ යෙවාපනකවසෙන සඞ්ගහිතානං අම්බනිය්‍යාසො කණිකාරනිය්‍යාසොති එවං නාමවසෙන න සක්කා පරියන්තං දස්සෙතුං. එවං ඉමෙසු මූලඛාදනීයාදීසු යංකිඤ්චි යාවකාලිකං, සබ්බම්පි ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘අවසෙසං ඛාදනීයං නාමා’’ති සඞ්ගහිතං.

භොජනීයං නාම පඤ්ච භොජනානීතිආදිම්හි යං වත්තබ්බං තං වුත්තමෙව. ඛාදිස්සාමි භුඤ්ජිස්සාමීති, පටිග්ගණ්හාතීති යො භික්ඛු විකාලෙ එතං ඛාදනීයං භොජනීයඤ්ච පටිග්ගණ්හාති, තස්ස පටිග්ගහණෙ තාව ආපත්ති දුක්කටස්ස. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කායතො ච කායචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

විකාලභොජනසික්ඛාපදං සත්තමං.

8. සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා

252. අට්ඨමසික්ඛාපදෙ – බෙලට්ඨසීසො නාම ජටිලසහස්සබ්භන්තරො මහාථෙරො. අරඤ්ඤෙ විහරතීති ජෙතවනස්ස අවිදූරෙ පධානඝරෙ එකස්මිං ආවාසෙ වසති. සුක්ඛකුරන්ති අසූපබ්‍යඤ්ජනං ඔදනං. සො කිර අන්තොගාමෙ භුඤ්ජිත්වා පච්ඡා පිණ්ඩාය චරිත්වා තාදිසං ඔදනං ආහරති, තඤ්ච ඛො අප්පිච්ඡතාය, න පච්චයගිද්ධතාය. ථෙරො කිර සත්තාහං නිරොධසමාපත්තියා වීතිනාමෙත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය තං පිණ්ඩපාතං උදකෙන තෙමෙත්වා භුඤ්ජති, තතො පුන සත්තාහං සමාපත්තියා නිසීදති. එවං ද්වෙපි තීණිපි චත්තාරිපි සත්තාහානි වීතිනාමෙත්වා ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති. තෙන වුත්තං – ‘‘චිරෙන ගාමං පිණ්ඩාය පවිසතී’’ති.

253. කාරො කරණං කිරියාති අත්ථතො එකං, සන්නිධිකාරො අස්සාති සන්නිධිකාරං; සන්නිධිකාරමෙව සන්නිධිකාරකං. පටිග්ගහෙත්වා එකරත්තං වීතිනාමිතස්සෙතං අධිවචනං. තෙනෙවස්ස පදභාජනෙ වුත්තං – ‘‘සන්නිධිකාරකං නාම අජ්ජ පටිග්ගහිතං අපරජ්ජූ’’ති.

පටිග්ගණ්හාති ආපත්ති දුක්කටස්සාති එවං සන්නිධිකතං යංකිඤ්චි යාවකාලිකං වා යාමකාලිකං වා අජ්ඣොහරිතුකාමතාය ගණ්හන්තස්ස පටිග්ගහණෙ තාව ආපත්ති දුක්කටස්ස. අජ්ඣොහරතො පන එකමෙකස්මිං අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං. සචෙපි පත්තො දුද්ධොතො හොති, යං අඞ්ගුලියා ඝංසන්තස්ස ලෙඛා පඤ්ඤායති, ගණ්ඨිකපත්තස්ස වා ගණ්ඨිකන්තරෙ ස්නෙහො පවිට්ඨො හොති, සො උණ්හෙ ඔතාපෙන්තස්ස පග්ඝරති, උණ්හයාගුයා වා ගහිතාය සන්දිස්සති, තාදිසෙ පත්තෙපි පුනදිවසෙ භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තියං. තස්මා පත්තං ධොවිත්වා පුන තත්ථ අච්ඡොදකං වා ආසිඤ්චිත්වා අඞ්ගුලියා වා ඝංසිත්වා නිස්නෙහභාවො ජානිතබ්බො. සචෙ හි උදකෙ වා ස්නෙහභාවො පත්තෙ වා අඞ්ගුලිලෙඛා පඤ්ඤායති, දුද්ධොතො හොති. තෙලවණ්ණපත්තෙ පන අඞ්ගුලිලෙඛා පඤ්ඤායති, සා අබ්බොහාරිකා. යං භික්ඛූ නිරපෙක්ඛා සාමණෙරානං පරිච්චජන්ති, තඤ්චෙ සාමණෙරා නිදහිත්වා දෙන්ති, සබ්බං වට්ටති. සයං පටිග්ගහෙත්වා අපරිච්චත්තමෙව හි දුතියදිවසෙ න වට්ටති. තතො හි එකසිත්ථම්පි අජ්ඣොහරතො පාචිත්තියමෙව.

අකප්පියමංසෙසු මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයෙන සද්විං පාචිත්තියං, අවසෙසෙසු දුක්කටෙන සද්ධිං. යාමකාලිකං සති පච්චයෙ අජ්ඣොහරතො පාචිත්තියං. ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරතො දුක්කටෙන සද්ධිං පාචිත්තියං. සචෙ පවාරිතො හුත්වා අනතිරිත්තකතං අජ්ඣොහරති, පකතිආමිසෙ ද්වෙ පාචිත්තියානි, මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයෙන සද්ධිං ද්වෙ, සෙසඅකප්පියමංසෙ දුක්කටෙන සද්ධිං, යාමකාලිකං සති පච්චයෙ සාමිසෙන මුඛෙන අජ්ඣොහරතො ද්වෙ, නිරාමිසෙන එකමෙව. ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරතො විකප්පද්වයෙපි දුක්කටං වඩ්ඪති. සචෙ විකාලෙ අජ්ඣොහරති, පකතිභොජනෙ සන්නිධිපච්චයා ච විකාලභොජනපච්චයා ච ද්වෙ පාචිත්තියානි, අකප්පියමංසෙසු ථුල්ලච්චයඤ්ච දුක්කටඤ්ච වඩ්ඪති. යාමකාලිකෙසු විකාලපච්චයා අනාපත්ති, අනතිරිත්තපච්චයා පන විකාලෙ සබ්බවිකප්පෙසු අනාපත්ති.

255. සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං ආහාරත්ථායාති ආහාරත්ථාය පටිග්ගණ්හතො පටිග්ගහණපච්චයා තාව දුක්කටං, අජ්ඣොහරතො පන සචෙ නිරාමිසං හොති, අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ දුක්කටං. අථ ආමිසසංසට්ඨං පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතං හොති, යථාවත්ථුකං පාචිත්තියමෙව.

256. අනාපත්ති යාවකාලිකන්තිආදිම්හි විකාලභොජනසික්ඛාපදෙ නිද්දිට්ඨං ඛාදනීයභොජනීයං යාව මජ්ඣන්තිකසඞ්ඛාතො කාලො, තාව භුඤ්ජිතබ්බතො යාවකාලිකං. සද්ධිං අනුලොමපානෙහි අට්ඨවිධං පානං යාව රත්තියා පච්ඡිමයාමසඞ්ඛාතො යාමො, තාව පරිභුඤ්ජිතබ්බතො යාමො කාලො අස්සාති යාමකාලිකං. සප්පිආදි පඤ්චවිධං භෙසජ්ජං සත්තාහං නිධෙතබ්බතො සත්තාහො කාලො අස්සාති සත්තාහකාලිකං. ඨපෙත්වා උදකං අවසෙසං සබ්බම්පි යාවජීවං පරිහරිත්වා සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බතො යාවජීවකන්ති වුච්චති.

තත්ථ අරුණොදයෙව පටිග්ගහිතං යාවකාලිකං සතක්ඛත්තුම්පි නිදහිත්වා යාවකාලො නාතික්කමති තාව, යාමකාලිකං එකං අහොරත්තං, සත්තාහකාලිකං සත්තරත්තං, ඉතරං සති පච්චයෙ, යාවජීවම්පි පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අට්ඨකථාසු පන ඉමස්මිං ඨානෙ පානකථා කප්පියානුලොමකථා ‘‘කප්පති නු ඛො යාවකාලිකෙන යාමකාලික’’න්තිආදිකථා ච කප්පියභූමිකථා ච විත්ථාරිතා, තං මයං ආගතට්ඨානෙයෙව කථයිස්සාම.

එළකලොමසමුට්ඨානං – කායතො ච කායචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදං අට්ඨමං.

9. පණීතභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

257. නවමසික්ඛාපදෙ – පණීතභොජනානීති උත්තමභොජනානි. කස්ස සම්පන්නං න මනාපන්ති සම්පත්තියුත්තං කස්ස න පියං. සාදුන්ති සුරසං.

259. යො පන භික්ඛු එවරූපානි පණීතභොජනානි අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජෙය්‍යාති එත්ථ සුද්ධානි සප්පිආදීනි විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තො පාචිත්තියං නාපජ්ජති, සෙඛියෙසු සූපොදනවිඤ්ඤත්තිදුක්කටං ආපජ්ජති, ඔදනසංසට්ඨානි පන විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජන්තො පාචිත්තියං ආපජ්ජතීති වෙදිතබ්බො, අයං කිරෙත්ථ අධිප්පායො. තෙනෙව ච ‘‘පණීතානී’’ති අවත්වා ‘‘පණීතභොජනානී’’ති සුත්තෙ වුත්තං. ‘‘පණීතානී’’ති හි වුත්තෙ සප්පිආදීනංයෙව ගහණං හොති, ‘‘පණීතභොජනානී’’ති වුත්තෙ පන පණීතසංසට්ඨානි සත්තධඤ්ඤනිබ්බත්තානි භොජනානි පණීතභොජනානීති අයමත්ථො පඤ්ඤායති.

ඉදානි විඤ්ඤාපෙති පයොගෙ දුක්කටන්තිආදීසු අයං විනිච්ඡයො – ‘‘සප්පිනා භත්තං දෙහි, සප්පිං ආකිරිත්වා දෙහි, සප්පිමිස්සකං කත්වා දෙහි, සහසප්පිනා දෙහි, සප්පිඤ්ච භත්තඤ්ච දෙහී’’ති විඤ්ඤාපෙන්තස්ස විඤ්ඤත්තියා දුක්කටං, පටිග්ගහණෙ දුක්කටං, අජ්ඣොහාරෙ පාචිත්තියං. ‘‘සප්පිභත්තං දෙහී’’ති වුත්තෙ පන යස්මා සාලිභත්තං විය සප්පිභත්තං නාම නත්ථි; තස්මා සූපොදනවිඤ්ඤත්තිදුක්කටමෙව වෙදිතබ්බං.

සචෙ පන ‘‘සප්පිනා භත්තං දෙහී’’ති වුත්තෙ භත්තං දත්වා ‘‘සප්පිං කත්වා භුඤ්ජා’’ති නවනීතං වා ඛීරං වා දධිං වා දෙති, මූලං වා පන දෙති, ‘‘ඉමිනා සප්පිං ගහෙත්වා භුඤ්ජා’’ති යථාවත්ථුකමෙව. ‘‘ගොසප්පිනා භත්තං දෙහී’’ති වුත්තෙ පන ගොසප්පිනා වා දෙතු, ගොසප්පිම්හි අසති, පුරිමනයෙනෙව ගොනවනීතාදීනි වා ගාවිංයෙව වා දෙතු ‘‘ඉතො සප්පිනා භුඤ්ජා’’ති යථාවත්ථුකමෙව. සචෙ පන ගොසප්පිනා යාචිතො අජියා සප්පිආදීහි දෙති, විසඞ්කෙතං. එවඤ්හි සති අඤ්ඤං යාචිතෙන අඤ්ඤං දින්නං නාම හොති, තස්මා අනාපත්ති. එස නයො අජියා සප්පිනා දෙහීති ආදීසුපි.

‘‘කප්පියසප්පිනා දෙහී’’ති වුත්තෙ අකප්පියසප්පිනා දෙති, විසඞ්කෙතමෙව. ‘‘අකප්පියසප්පිනාති වුත්තෙ අකප්පියසප්පිනා දෙති, පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි දුක්කටමෙව. අකප්පියසප්පිම්හි අසති පුරිමනයෙනෙව අකප්පියනවනීතාදීනි දෙති ‘‘සප්පිං කත්වා භුඤ්ජා’’ති අකප්පියසප්පිනාව දින්නං හොති. ‘‘අකප්පියසප්පිනා’’ති වුත්තෙ කප්පියෙන දෙති, විසඞ්කෙතං. ‘‘සප්පිනා’’ති වුත්තෙ සෙසෙසු නවනීතාදීසු අඤ්ඤතරෙන දෙති, විසඞ්කෙතමෙව. එස නයො නවනීතෙන දෙහීතිආදීසුපි. යෙන යෙන හි විඤ්ඤත්ති හොති, තස්මිං වා තස්ස මූලෙ වා ලද්ධෙ, තං තං ලද්ධමෙව හොති.

සචෙ පන අඤ්ඤං පාළියා ආගතං වා අනාගතං වා දෙන්ති, විසඞ්කෙතං. පාළියං ආගතනවනීතාදීනි ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙහි නවනීතාදීහි විඤ්ඤාපෙන්තස්ස දුක්කටං. යථා ච ‘‘සප්පිභත්තං දෙහී’’ති වුත්තෙ සාලිභත්තස්ස විය සප්පිභත්තස්ස අභාවා සූපොදනවිඤ්ඤත්තිදුක්කටමෙව හොතීති වුත්තං. එවං නවනීතභත්තං දෙහීතිආදීසුපි. පටිපාටියා එකමෙකං විත්ථාරෙත්වා වුච්චමානෙපි හි අයමෙවත්ථො වත්තබ්බො සියා, සො ච සඞ්ඛෙපෙනපි සක්කා ඤාතුං, කිං තත්ථ විත්ථාරෙන? තෙන වුත්තං – ‘‘එස නයො නවනීතෙන දෙහීතිආදීසුපී’’ති.

සචෙ පන සබ්බෙහිපි සප්පිආදීහි එකට්ඨානෙ වා නානාට්ඨානෙ වා විඤ්ඤාපෙත්වා පටිලද්ධං එකභාජනෙ ආකිරිත්වා එකරසං කත්වා තතො කුසග්ගෙනාපි ජිව්හග්ගෙ බින්දුං ඨපෙත්වා අජ්ඣොහරති, නව පාචිත්තියානි ආපජ්ජති. වුත්තම්පි චෙතං පරිවාරෙ –

‘‘කායිකානි න වාචසිකානි,

සබ්බානි නානාවත්ථුකානි;

අපුබ්බං අචරිමං ආපජ්ජෙය්‍ය එකතො,

පඤ්හාමෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 481);

261. අගිලානො ගිලානසඤ්ඤීති එත්ථ සචෙ ගිලානසඤ්ඤීපි හුත්වා භෙසජ්ජත්ථාය පඤ්ච භෙසජ්ජානි විඤ්ඤාපෙති, මහානාමසික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බො. නව පණීතභොජනානි විඤ්ඤාපෙන්තො පන ඉමිනා සික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බො. භික්ඛුනීනං පන එතානි පාටිදෙසනීයවත්ථූනි හොන්ති, සූපොදනවිඤ්ඤත්තියං උභයෙසම්පි සෙඛපණ්ණත්තිදුක්කටමෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

චතුසමුට්ඨානං – කායතො කායවාචතො කායචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති,

කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණතිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පණීතභොජනසික්ඛාපදං නවමං.

10. දන්තපොනසික්ඛාපදවණ්ණනා

263. දසමසික්ඛාපදෙ – චතූසු පච්චයෙසු අන්තමසො දන්තකට්ඨම්පි සබ්බං පංසුකූලමෙව අස්සාති සබ්බපංසුකූලිකො. සො කිර සුසානෙ ඡඩ්ඩිතභාජනමෙව පත්තං කත්වා තත්ථ ඡඩ්ඩිතචොළකෙහෙව චීවරං කත්වා තත්ථ ඡඩ්ඩිතමඤ්චපීඨකානියෙව ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජති. අය්‍යවොසාටිතකානීති එත්ථ අය්‍යා වුච්චන්ති කාලඞ්කතා පිතිපිතාමහා. වොසාටිතකානි වුච්චන්ති තෙසං අත්ථාය සුසානාදීසු ඡඩ්ඩිතකානි ඛාදනීයභොජනීයානි; මනුස්සා කිර කාලඞ්කතෙ ඤාතකෙ උද්දිස්ස යං තෙසං සජීවකාලෙ පියං හොති, තං එතෙසු සුසානාදීසු පිණ්ඩං පිණ්ඩං කත්වා ‘‘ඤාතකා නො පරිභුඤ්ජන්තූති ඨපෙන්ති. සො භික්ඛු තං ගහෙත්වා භුඤ්ජති, අඤ්ඤං පණීතම්පි දිය්‍යමානං න ඉච්ඡති. තෙන වුත්තං – ‘‘සුසානෙපි රුක්ඛමූලෙපි උම්මාරෙපි අය්‍යවොසාටිතකානි සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජතී’’ති. ථෙරොති ථිරො ඝනබද්ධො. වඨරොති ථූලො; ථූලො ච ඝනසරීරො චායං භික්ඛූති වුත්තං හොති. මනුස්සමංසං මඤ්ඤෙ ඛාදතීති මනුස්සමංසං ඛාදතීති නං සල්ලක්ඛෙම; මනුස්සමංසං ඛාදන්තා හි ඊදිසා භවන්තීති අයං තෙසං අධිප්පායො.

264. උදකදන්තපොනෙ කුක්කුච්චායන්තීති එත්ථ තෙ භික්ඛූ ‘‘අදින්නං මුඛද්වාරං ආහාරං ආහරෙය්‍යා’’ති පදස්ස සම්මා අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා කුක්කුච්චායිසුං, භගවා පන යථාඋප්පන්නස්ස වත්ථුස්ස වසෙන පිතා විය දාරකෙ තෙ භික්ඛූ සඤ්ඤාපෙන්තො අනුපඤ්ඤත්තිං ඨපෙසි.

265. අදින්නන්ති කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා ගණ්හන්තස්ස කායකායපටිබද්ධනිස්සග්ගියානං අඤ්ඤතරවසෙන න දින්නං. එතදෙව හි සන්ධාය පදභාජනෙ ‘‘අදින්නං නාම අප්පටිග්ගහිතකං වුච්චතී’’ති වුත්තං. දුතියපාරාජිකෙ පන ‘‘අදින්නං නාම පරපරිග්ගහිතකං වුච්චතී’’ති වුත්තං. දින්නන්ති ඉදං පන තස්සෙව අදින්නස්ස පටිපක්ඛවසෙන ලක්ඛණදස්සනත්ථං උද්ධටං. නිද්දෙසෙ චස්ස ‘‘කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා නිස්සග්ගියෙන වා දෙන්තෙ’’ති එවං අඤ්ඤස්මිං දදමානෙ ‘‘හත්ථපාසෙ ඨිතො කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා පටිග්ගණ්හාතීති තං එවං දිය්‍යමානං අන්තමසො රථරෙණුම්පි සචෙ පුබ්බෙ වුත්තලක්ඛණෙ හත්ථපාසෙ ඨිතො කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා පටිග්ගණ්හාති, එතං එවං පටිග්ගහිතං දින්නං නාම වුච්චති. න ‘‘ඉදං ගණ්හ, ඉදං තව හොතූ’’තිආදිවචනෙන නිස්සට්ඨං.

තත්ථ කායෙනාති හත්ථාදීසු යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන; අන්තමසො පාදඞ්ගුලියාපි දිය්‍යමානං කායෙන දින්නං නාම හොති, පටිග්ගහණෙපි එසෙව නයො. යෙන කෙනචි හි සරීරාවයවෙන ගහිතං කායෙන ගහිතමෙව හොති. සචෙපි නත්ථුකරණියා දිය්‍යමානං නාසාපුටෙන අකල්ලකො වා මුඛෙන පටිග්ගණ්හාති. ආභොගමත්තමෙව හි එත්ථ පමාණන්ති අයං නයො මහාපච්චරියං වුත්තො. කායපටිබද්ධෙනාති කටච්ඡුආදීසු යෙන කෙනචි උපකරණෙන දින්නං කායපටිබද්ධෙන දින්නං නාම හොති. පටිග්ගහණෙපි එසෙව නයො. යෙන කෙනචි සරීරපටිබද්ධෙන පත්තථාලකාදිනා ගහිතං කායපටිබද්ධෙන ගහිතමෙව හොති. නිස්සග්ගියෙනාති කායතො ච කායපටිබද්ධතො ච මොචෙත්වා හත්ථපාසෙ ඨිතස්ස කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා පාතියමානම්පි නිස්සග්ගියෙන පයොගෙන දින්නං නාම හොති. අයං තාව පාළිවණ්ණනා.

අයං පනෙත්ථ පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – පඤ්චඞ්ගෙහි පටිග්ගහණං රුහති – ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස උච්චාරණමත්තං හොති, හත්ථපාසො පඤ්ඤායති, අභිහාරො පඤ්ඤායති, දෙවො වා මනුස්සො වා තිරච්ඡානගතො වා කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා නිස්සග්ගියෙන වා දෙති, තං චෙ භික්ඛු කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා පටිග්ගණ්හාති. එවං පඤ්චහඞ්ගෙහි පටිග්ගහණං රුහති.

තත්ථ ඨිතනිසින්නනිපන්නානං පවාරණසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව හත්ථපාසො වෙදිතබ්බො. සචෙ පන දායකපටිග්ගාහකෙසු එකො ආකාසෙ හොති, එකො භූමියං, භූමට්ඨස්ස ච සීසෙන ආකාසට්ඨස්ස ච ඨපෙත්වා දාතුං වා ගහෙතුං වා පසාරිතහත්ථං, යං ආසන්නතරං අඞ්ගං, තස්ස ඔරිමන්තෙන හත්ථපාසප්පමාණං පරිච්ඡින්දිතබ්බං. සචෙපි එකො කූපෙ හොති, එකො කූපතටෙ, එකො වා පන රුක්ඛෙ, එකො පථවියං, වුත්තනයෙනෙව හත්ථපාසප්පමාණං පරිච්ඡින්දිතබ්බං. එවරූපෙ හත්ථපාසෙ ඨත්වා සචෙපි පක්ඛී මුඛතුණ්ඩකෙන වා හත්ථී වා සොණ්ඩාය ගහෙත්වා පුප්ඵං වා ඵලං වා දෙති, පටිග්ගහණං රුහති. සචෙ පන අද්ධට්ඨමරතනස්සාපි හත්ථිනො ඛන්ධෙ නිසින්නො, තෙන සොණ්ඩාය දිය්‍යමානං ගණ්හාති, වට්ටතියෙව.

එකො බහූනි භත්තබ්‍යඤ්ජනභාජනානි සීසෙ කත්වා භික්ඛුස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා ඨිතකොව ගණ්හථාති වදති, න තාව අභිහාරො පඤ්ඤායති, තස්මා න ගහෙතබ්බං. සචෙ පන ඊසකම්පි ඔනමති, භික්ඛුනා හත්ථං පසාරෙත්වා හෙට්ඨිමභාජනං එකදෙසෙනාපි සම්පටිච්ඡිතබ්බං. එත්තාවතා සබ්බභාජනානි පටිග්ගහිතානි හොන්ති, තතො පට්ඨාය ඔරොපෙත්වා වා උග්ඝාටෙත්වා වා යං ඉච්ඡති, තං ගහෙත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටති. සභත්තපච්ඡිආදිම්හි පන එකභාජනෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, කාජෙන භත්තං හරන්තොපි සචෙ කාජං ඔනාමෙත්වා දෙති, වට්ටති. තිංසහත්ථො වෙණු හොති, එකස්මිං අන්තෙ ගුළකුම්භො බද්ධො, එකස්මිං සප්පිකුම්භො, තඤ්චෙ පටිග්ගණ්හාති, සබ්බං පටිග්ගහිතමෙව. උච්ඡුයන්තදොණිතො පග්ඝරන්තමෙව රසං ගණ්හථාති වදති, අභිහාරො න පඤ්ඤායතීති න ගහෙතබ්බො. සචෙ පන කසටං ඡඩ්ඩෙත්වා හත්ථෙන උස්සිඤ්චිත්වා උස්සිඤ්චිත්වා දෙති, වට්ටති.

බහූ පත්තා මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා කටසාරකෙ වා දොණියං වා ඵලකෙ වා ඨපිතා හොන්ති, යත්ථ ඨිතස්ස දායකො හත්ථපාසෙ හොති, තත්ථ ඨත්වා පටිග්ගහණසඤ්ඤාය මඤ්චාදීනි අඞ්ගුලියාපි ඵුසිත්වා ඨිතෙන වා නිසින්නෙන වා නිපන්නෙන වා යං තෙසු පත්තෙසු දිය්‍යති, තං සබ්බං පටිග්ගහිතං හොති. සචෙපි පටිග්ගහෙස්සාමීති මඤ්චාදීනි ආරුහිත්වා නිසීදති, වට්ටතියෙව. සචෙ පන මඤ්චාදීනි හත්ථෙන ගහෙත්වා මඤ්චෙ නිසීදති, වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

පථවියං පන සචෙපි කුච්ඡියා කුච්ඡිං ආහච්ච ඨිතා හොන්ති, යං යං අඞ්ගුලියා වා සූචියා වා ඵුසිත්වා නිසින්නො හොති, තත්ථ තත්ථ දිය්‍යමානමෙව පටිග්ගහිතං හොති. ‘‘යත්ථ කත්ථචි මහාකටසාරහත්ථත්ථරණාදීසු ඨපිතපත්තෙ පටිග්ගහණං න රුහතී’’ති වුත්තං, තං හත්ථපාසාතික්කමං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. හත්ථපාසෙ පන සති යත්ථ කත්ථචි වට්ටති අඤ්ඤත්‍ර තත්ථජාතකා.

තත්ථජාතකෙ පන පදුමිනිපණ්ණෙ වා කිංසුකපණ්ණාදිම්හි වා න වට්ටති. න හි තං කායපටිබද්ධසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. යථා ච තත්ථජාතකෙ; එවං ඛාණුකෙ බන්ධිත්වා ඨපිතමඤ්චාදිම්හි අසංහාරිමෙ ඵලකෙ වා පාසාණෙ වා න රුහතියෙව, තෙපි හි තත්ථජාතකසඞ්ඛෙපුපගා හොන්ති. භූමියං අත්ථතෙසු සුඛුමෙසු තින්තිණිකාදිපණ්ණෙසුපි පටිග්ගහණං න රුහති, න හි තානි සන්ධාරෙතුං සමත්ථානීති. මහන්තෙසු පන පදුමිනිපණ්ණාදීසු රුහති. සචෙ හත්ථපාසං අතික්කම්ම ඨිතො දීඝදණ්ඩකෙන උළුඞ්කෙන දෙති, ආගන්ත්වා දෙහීති වත්තබ්බො. වචනං අසුත්වා වා අනාදියිත්වා වා පත්තෙ ආකිරතියෙව, පුන පටිග්ගහෙතබ්බං. දූරෙ ඨත්වා භත්තපිණ්ඩං ඛිපන්තෙපි එසෙව නයො.

සචෙ පත්තත්ථවිකතො නීහරියමානෙ පත්තෙ රජනචුණ්ණානි හොන්ති, සති උදකෙ ධොවිතබ්බො, අසති රජනචුණ්ණං පුච්ඡිත්වා පටිග්ගහෙත්වා වා පිණ්ඩාය චරිතබ්බං. සචෙ පිණ්ඩාය චරන්තස්ස රජං පතති, පටිග්ගහෙත්වා භික්ඛා ගණ්හිතබ්බා. අප්පටිග්ගහෙත්වා ගණ්හතො විනයදුක්කටං. තං පන පුන පටිග්ගහෙත්වා භුඤ්ජතො අනාපත්ති. සචෙ පන ‘‘පටිග්ගහෙත්වා දෙථා’’ති වුත්තෙ වචනං අසුත්වා වා අනාදියිත්වා වා භික්ඛං දෙන්තියෙව, විනයදුක්කටං නත්ථි, පුන පටිග්ගහෙත්වා අඤ්ඤා භික්ඛා ගහෙතබ්බා.