10. පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා
86. දසමසික්ඛාපදෙ – ජාතා ච පථවී අජාතා ච පථවීති ඉමෙහි පදෙහි ජාතපථවිඤ්ච අජාතපථවිඤ්ච දස්සෙති. අප්පපාසාණාදීසු අප්පා පාසාණා එත්ථාති අප්පපාසාණාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්ථ මුට්ඨිප්පමාණතො උපරි පාසාණාති වෙදිතබ්බා, මුට්ඨිප්පමාණා සක්ඛරා. කථලාති කපාලඛණ්ඩානි. මරුම්බාති කටසක්ඛරා. වාලිකාති වාලුකායෙව. යෙභුය්‍යෙන පංසුකාති තීසු කොට්ඨාසෙසු ද්වෙ කොට්ඨාසා පංසු, එකො පාසාණාදීසු අඤ්ඤතරො. අදඩ්ඪාපීති උද්ධනපත්තපචනකුම්භකාරාවාපාදිවසෙන තථා තථා අදඩ්ඪා. සා පන විසුං නත්ථි, සුද්ධපංසුආදීසු අඤ්ඤතරාව වෙදිතබ්බා. යෙභුය්‍යෙනසක්ඛරාති බහුතරා සක්ඛරා. හත්ථිකුච්ඡියං කිර එකපච්ඡිපූරං ආහරාපෙත්වා දොණියං ධොවිත්වා පථවියා යෙභුය්‍යෙන සක්ඛරභාවං ඤත්වා සයං භික්ඛූ පොක්ඛරණිං ඛණිංසු. යානි පන මජ්ඣෙ ‘‘අප්පපංසු අප්පමත්තිකා’’ති ද්වෙ පදානි, තානි යෙභුය්‍යෙනපාසාණාදිපඤ්චකමෙව පවිසන්ති තෙසංයෙව හි ද්වින්නං පභෙදදස්සනමෙතං. සයං ඛණති ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ පහාරෙ පහාරෙ පාචිත්තියං වෙදිතබ්බං. සකිං ආණත්තො බහුකම්පි ඛණතීති සචෙපි සකලදිවසං ඛණති, ආණාපකස්ස එකංයෙව පාචිත්තියං. සචෙ පන කුසිතො හොති, පුනප්පුනං ආණාපෙතබ්බො. තං ආණාපෙත්වා ඛණාපෙන්තස්ස වාචාය වාචාය පාචිත්තියං. අයං තාව පාළිවණ්ණනා.
අයං පන පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො – ‘‘පොක්ඛරණිං ඛණා’’ති වදති, වට්ටති. ඛතායෙව හි පොක්ඛරණී නාම හොති, තස්මා අයං කප්පියවොහාරො. එස නයො ‘‘වාපිං තළාකං ආවාටං ඛණා’’තිආදීසුපි. ‘‘ඉමං ඔකාසං ඛණ, ඉමස්මිං ඔකාසෙ පොක්ඛරණිං ඛණා’’ති වත්තුං පන න වට්ටති. ‘‘කන්දං ඛණ, මූලං ඛණා’’ති අනියාමෙත්වා වත්තුං වට්ටති. ‘‘ඉමං වල්ලිං ඛණ, ඉමස්මිං ඔකාසෙ කන්දං වා මූලං වා ඛණා’’ති වත්තුං න වට්ටති. පොක්ඛරණිං සොධෙන්තෙහි යො කුටෙහි උස්සිඤ්චිතුං සක්කා හොති තනුකකද්දමො, තං අපනෙතුං වට්ටති, බහලං න වට්ටති. ආතපෙන සුක්ඛකද්දමො ඵලති, තත්‍ර යො හෙට්ඨා පථවියා අසම්බද්ධො, තමෙව අපනෙතුං වට්ටති. උදකෙන ගතට්ඨානෙ උදකපප්පටකො නාම හොති, වාතප්පහාරෙන චලති, තං අපනෙතුං වට්ටති.
පොක්ඛරණීආදීනං තටං භිජ්ජිත්වා උදකසාමන්තා පතති, සචෙ ඔමකචාතුමාසං ඔවට්ඨං, ඡින්දිතුං වා භින්දිතුං වා වට්ටති, චාතුමාසතො උද්ධං න වට්ටති. සචෙ පන උදකෙයෙව පතති, දෙවෙ අතිරෙකචාතුමාසං ඔවට්ඨෙපි උදකෙයෙව උදකස්ස පතිතත්තා වට්ටති. පාසාණපිට්ඨියං සොණ්ඩිං ඛණන්ති, සචෙ තත්ථ පඨමමෙව සුඛුමරජං පතති, තඤ්චෙ දෙවෙන ඔවට්ඨං හොති, චාතුමාසච්චයෙන අකප්පියපථවීසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. උදකෙ පරියාදිණ්ණෙ සොණ්ඩිං සොධෙන්තෙහි තං විකොපෙතුං න වට්ටති. සචෙ පඨමමෙව උදකෙන පූරති, පච්ඡා රජං පතති, තං විකොපෙතුං වට්ටති. තත්ථ හි දෙවෙ වස්සන්තෙපි උදකෙයෙව උදකං පතතීති. පිට්ඨිපාසාණෙ සුඛුමරජං හොති, දෙවෙ ඵුසායන්තෙ අල්ලීයති, තම්පි චාතුමාසච්චයෙන විකොපෙතුං න වට්ටති. සචෙ පන අකතපබ්භාරෙ වම්මිකො උට්ඨිතො හොති, යථාසුඛං විකොපෙතුං වට්ටති. සචෙ අබ්භොකාසෙ උට්ඨහති, ඔමකචාතුමාසං ඔවට්ඨොයෙව වට්ටති. රුක්ඛාදීසු ආරුළ්හඋපචිකාමත්තිකායපි එසෙව නයො. ගණ්ඩුප්පාදගූථමූසිකුක්කරගොකණ්ටකාදීසුපි එසෙව නයො.
ගොකණ්ටකො නාම ගාවීනං ඛුරච්ඡින්නකද්දමො වුච්චති. සචෙ පන හෙට්ඨිමතලෙන භූමිසම්බන්ධො හොති, එකදිවසම්පි න වට්ටති. කසිතට්ඨානෙපි නඞ්ගලච්ඡින්නමත්තිකාපිණ්ඩං ගණ්හන්තස්ස එසෙව නයො. පුරාණසෙනාසනං හොති අච්ඡදනං වා විනට්ඨච්ඡදනං වා, අතිරෙකචාතුමාසං ඔවට්ඨං ජාතපථවීසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. තතො අවසෙසං ඡදනිට්ඨකං වා ගොපානසීආදිකං උපකරණං වා ‘‘ඉට්ඨකං ගණ්හාමි ගොපනසිං භිත්තිපාදං පදරත්ථරණං පාසාණත්ථම්භං ගණ්හාමී’’ති සඤ්ඤාය ගණ්හිතුං වට්ටති. තෙන සද්ධිං මත්තිකා පතති, අනාපත්ති. භිත්තිමත්තිකං ගණ්හන්තස්ස පන ආපත්ති. සචෙ යා යා අතින්තා තං තං ගණ්හාති, අනාපත්ති.
අන්තොගෙහෙ මත්තිකාපුඤ්ජො හොති, තස්මිං එකදිවසං ඔවට්ඨෙ ගෙහං ඡාදෙන්ති, සචෙ සබ්බො තින්තො චාතුමාසච්චයෙන ජාතපථවීයෙව. අථස්ස උපරිභාගොයෙව තින්තො, අන්තො අතින්තො, යත්තකං තින්තං තං කප්පියකාරකෙහි කප්පියවොහාරෙන අපනාමෙත්වා සෙසං යථාසුඛං වළඤ්ජෙතුං වට්ටති. උදකෙන තෙමෙත්වා එකාබද්ධායෙව හි ජාතපථවී හොති, න ඉතරාති.
අබ්භොකාසෙ මත්තිකාපාකාරො හොති, අතිරෙකචාතුමාසං චෙ ඔවට්ඨො ජාතපථවීසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තත්ථ ලග්ගපංසුං පන අල්ලහත්ථෙන ඡුපිත්වා ගහෙතුං වට්ටති. සචෙ ඉට්ඨකපාකාරො හොති, යෙභුය්‍යෙනකථලට්ඨානෙ තිට්ඨති, යථාසුඛං විකොපෙතුං වට්ටති. අබ්භොකාසෙ ඨිතමණ්ඩපත්ථම්භං ඉතො චිතො ච සඤ්චාලෙත්වා පථවිං විකොපෙන්තෙන ගහෙතුං න වට්ටති, උජුකමෙව උද්ධරිතුං වට්ටති. අඤ්ඤම්පි සුක්ඛරුක්ඛං වා සුක්ඛඛාණුකං වා ගණ්හන්තස්ස එසෙව නයො. නවකම්මත්ථං පාසාණං වා රුක්ඛං වා දණ්ඩකෙහි උච්චාලෙත්වා පවට්ටෙන්තා ගච්ඡන්ති, තත්ථ පථවී භිජ්ජති, සචෙ සුද්ධචිත්තා පවට්ටෙන්ති, අනාපත්ති. අථ පන තෙන අපදෙසෙන පථවිං භින්දිතුකාමායෙව හොන්ති, ආපත්ති. සාඛාදීනි කඩ්ඪන්තානම්පි පථවියං දාරූනි ඵාලෙන්තානම්පි එසෙව නයො.
පථවියං අට්ඨිසූචිකණ්ටකාදීසුපි යංකිඤ්චි ආකොටෙතුං වා පවෙසෙතුං වා න වට්ටති. පස්සාවධාරාය වෙගෙන පථවිං භින්දිස්සාමීති එවං පස්සාවම්පි කාතුං න වට්ටති, කරොන්තස්ස භිජ්ජති, ආපත්ති. විසමභූමිං සමං කරිස්සාමීති සම්මුඤ්ජනියා ඝංසිතුම්පි න වට්ටති, වත්තසීසෙනෙව හි සම්මජ්ජිතබ්බං. කෙචි කත්තරයට්ඨියා භූමිං කොට්ටෙන්ති, පාදඞ්ගුට්ඨකෙන විලිඛන්ති, ‘‘චඞ්කමිතට්ඨානං දස්සෙස්සාමා’’ති පුනප්පුනං භූමිං භින්දන්තා චඞ්කමන්ති, සබ්බං න වට්ටති. වීරියසම්පග්ගහත්ථං පන සමණධම්මං කරොන්තෙන සුද්ධචිත්තෙන චඞ්කමිතුං වට්ටති, ‘‘හත්ථං ධොවිස්සාමා’’ති පථවියං ඝංසන්ති, න වට්ටති. අඝංසන්තෙන පන අල්ලහත්ථං පථවියං ඨපෙත්වා රජං ගහෙතුං වට්ටති. කෙචි කණ්ඩුකච්ඡුආදීහි ආබාධිකා ඡින්නතටාදීසු අඞ්ගපච්චඞ්ගානි ඝංසන්ති න වට්ටති.
87. ඛණති වා ඛණාපෙති වාති අන්තමසො පාදඞ්ගුට්ඨකෙනපි සම්මජ්ජනීසලාකායපි සයං වා ඛණති, අඤ්ඤෙන වා ඛණාපෙති. භින්දති වා භෙදාපෙති වාති අන්තමසො උදකම්පි ඡඩ්ඩෙන්තො සයං වා භින්දති, අඤ්ඤෙන වා භින්දාපෙති. දහති වා දහාපෙති වාති අන්තමසො පත්තම්පි පචන්තො සයං වා දහති, අඤ්ඤෙන වා දහාපෙති. යත්තකෙසු ඨානෙසු අග්ගිං දෙති වා දාපෙති වා තත්තකානි පාචිත්තියානි. පත්තං පචන්තෙනපි හි පුබ්බෙ පක්කට්ඨානෙයෙව හි පචිතබ්බො. අදඩ්ඪාය පථවියා අග්ගිං ඨපෙතුං න වට්ටති. පත්තපචනකපාලස්ස පන උපරි අග්ගිං ඨපෙතුං වට්ටති. දාරූනං උපරි ඨපෙති, සො අග්ගි තානි දහන්තො ගන්ත්වා පථවිං දහති, න වට්ටති. ඉට්ඨකකපාලාදීසුපි එසෙව නයො.
තත්‍රාපි හි ඉට්ඨකාදීනංයෙව උපරි ඨපෙතුං වට්ටති. කස්මා? තෙසං අනුපාදානත්තා. න හි තානි අග්ගිස්ස උපාදානසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. සුක්ඛඛාණුසුක්ඛරුක්ඛාදීසුපි අග්ගිං දාතුං න වට්ටති. සචෙ පන පථවිං අප්පත්තමෙව නිබ්බාපෙත්වා ගමිස්සාමීති දෙති, වට්ටති. පච්ඡා නිබ්බාපෙතුං න සක්කොති, අවිසයත්තා අනාපත්ති. තිණුක්කං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො හත්ථෙ ඩය්හමානෙ භූමියං පාතෙති, අනාපත්ති. පතිතට්ඨානෙයෙව උපාදානං දත්වා අග්ගිං කාතුං වට්ටතීති මහාපච්චරියං වුත්තං. දඩ්ඪපථවියා ච යත්තකං ඨානං උසුමාය අනුගතං, සබ්බං විකොපෙතුං වට්ටතීති තත්ථෙව වුත්තං. යො පන අජානනකො භික්ඛු අරණීසහිතෙන අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා හත්ථෙන උක්ඛිපිත්වා ‘‘කිං කරොමී’’ති වදති, ‘‘ජාලෙහී’’ති වත්තබ්බො, ‘‘හත්ථො ඩය්හතී’’ති වදති, ‘‘යථා න ඩය්හති තථා කරොහී’’ති වත්තබ්බො. ‘‘භූමියං පාතෙහී’’ති පන න වත්තබ්බො. සචෙ හත්ථෙ ඩය්හමානෙ පාතෙති ‘‘පථවිං දහිස්සාමී’’ති අපාතිතත්තා අනාපත්ති. පතිතට්ඨානෙ පන අග්ගිං කාතුං වට්ටතීති කුරුන්දියං වුත්තං.
88. අනාපත්ති ඉමං ජානාතිආදීසු ‘‘ඉමස්ස ථම්භස්ස ආවාටං ජාන, මහාමත්තිකං ජාන, ථුසමත්තිකං ජාන, මහාමත්තිකං දෙහි, ථුසමත්තිකං දෙහි, මත්තිකං ආහර, පංසුං ආහර, මත්තිකාය අත්ථො, පංසුනා අත්ථො, ඉමස්ස ථම්භස්ස ආවාටං කප්පියං කරොහි, ඉමං මත්තිකං කප්පියං කරොහි, ඉමං පංසුං කප්පියං කරොහී’’ති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො.
අසඤ්චිච්චාති පාසාණරුක්ඛාදීනි වා පවට්ටෙන්තස්ස කත්තරදණ්ඩෙන වා ආහච්ච ආහච්ච ගච්ඡන්තස්ස පථවී භිජ්ජති, සා ‘‘තෙන භින්දිස්සාමී’’ති එවං සඤ්චිච්ච අභින්නත්තා අසඤ්චිච්ච භින්නා නාම හොති. ඉති අසඤ්චිච්ච භින්දන්තස්ස අනාපත්ති. අසතියාති අඤ්ඤවිහිතො කෙනචි සද්ධිං කිඤ්චි කථෙන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙන වා කත්තරයට්ඨියා වා පථවිං විලිඛන්තො තිට්ඨති, එවං අසතියා විලිඛන්තස්ස වා භින්දන්තස්ස වා අනාපත්ති. අජානන්තස්සාති අන්තොගෙහෙ ඔවට්ඨං ඡන්නං පථවිං ‘‘අකප්පියපථවී’’ති න ජානාති, ‘‘කප්පියපථවී’’ති සඤ්ඤාය විකොපෙති, ‘‘ඛණාමි භින්දාමි දහාමී’’ති වා න ජානාති, කෙවලං සඞ්ගොපනත්ථාය ඛණිත්තාදීනි වා ඨපෙති, ඩය්හමානහත්ථො වා අග්ගිං පාතෙති, එවං අජානන්තස්ස අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව.
තිසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො වාචාචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති. කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.
පථවීඛණනසික්ඛාපදං දසමං.
සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන මුසාවාදවග්ගො පඨමො.