2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

89. සෙනාසනවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ – අනාදියන්තොති තස්සා වචනං අගණ්හන්තො. දාරකස්ස බාහුං ආකොටෙසීති උක්ඛිත්තං ඵරසුං නිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තො මනුස්සානං චක්ඛුවිසයාතීතෙ මහාරාජසන්තිකා ලද්ධෙ රුක්ඛට්ඨකදිබ්බවිමානෙ නිපන්නස්ස දාරකස්ස බාහුං ථනමූලෙයෙව ඡින්දි. න ඛො මෙතං පතිරූපන්තිආදිම්හි අයං සඞ්ඛෙපවණ්ණනා – හිමවන්තෙ කිර පක්ඛදිවසෙසු දෙවතාසන්නිපාතො හොති, තත්ථ රුක්ඛධම්මං පුච්ඡන්ති – ‘‘ත්වං රුක්ඛධම්මෙ ඨිතා න ඨිතා’’ති? රුක්ඛධම්මො නාම රුක්ඛෙ ඡිජ්ජමානෙ රුක්ඛදෙවතාය මනොපදොසස්ස අකරණං. තත්ථ යා දෙවතා රුක්ඛධම්මෙ අට්ඨිතා හොති, සා දෙවතාසන්නිපාතං පවිසිතුං න ලභති. ඉති සා දෙවතා ඉමඤ්ච රුක්ඛධම්මෙ අට්ඨානපච්චයං ආදීනවං අද්දස, භගවතො ච සම්මුඛා සුතපුබ්බධම්මදෙසනානුසාරෙන තථාගතස්ස ඡද්දන්තාදිකාලෙ පුබ්බචරිතං අනුස්සරි. තෙනස්සා එතදහොසි – ‘‘න ඛො මෙතං පතිරූපං…පෙ… වොරොපෙය්‍ය’’න්ති. යංනූනාහං භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙය්‍යන්ති ඉදං පනස්සා ‘‘අයං භික්ඛු සපිතිකො පුත්තො, අද්ධා භගවා ඉමං ඉමස්ස අජ්ඣාචාරං සුත්වා මරියාදං බන්ධිස්සති, සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සතී’’ති පටිසඤ්චික්ඛන්තියා අහොසි. සචජ්ජ ත්වං දෙවතෙති සචෙ අජ්ජ ත්වං දෙවතෙ. පසවෙය්‍යාසීති ජනෙය්‍යාසි උප්පාදෙය්‍යාසි. එවඤ්ච පන වත්වා භගවා තං දෙවතං සඤ්ඤාපෙන්තො –

‘‘යො වෙ උප්පතිතං කොධං, රථං භන්තංව වාරයෙ;

තමහං සාරථිං බ්‍රූමි, රස්මිග්ගාහො ඉතරො ජනො’’ති. (ධ. ප. 222);

ඉමං ගාථමභාසි. ගාථාපරියොසානෙ සා දෙවතා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. පුන භගවා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙන්තො –

‘‘යො උප්පතිතං විනෙති කොධං, විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි;

සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං, උරගො ජිණ්ණමිවත්තචං පුරාණ’’න්ති. (සු. නි. 1);

ඉමං ගාථමභාසි. තත්‍ර පඨමගාථා ධම්මපදෙ සඞ්ගහං ආරුළ්හා, දුතියා සුත්තනිපාතෙ, වත්ථු පන විනයෙති. අථ භගවා ධම්මං දෙසෙන්තොයෙව තස්සා දෙවතාය වසනට්ඨානං ආවජ්ජන්තො පතිරූපං ඨානං දිස්වා ‘‘ගච්ඡ, දෙවතෙ, අසුකස්මිං ඔකාසෙ රුක්ඛො විවිත්තො, තස්මිං උපගච්ඡා’’ති ආහ. සො කිර රුක්ඛො න ආළවිරට්ඨෙ, ජෙතවනස්ස අන්තොපරික්ඛෙපෙ, යස්ස දෙවපුත්තස්ස පරිග්ගහො අහොසි, සො චුතො; තස්මා ‘‘විවිත්තො’’ති වුත්තො. තතො පට්ඨාය ච පන සා දෙවතා සම්මාසම්බුද්ධතො ලද්ධපරිහාරා බුද්ධුපට්ඨායිකා අහොසි. යදා දෙවතාසමාගමො හොති, තදා මහෙසක්ඛදෙවතාසු ආගච්ඡන්තීසු අඤ්ඤා අප්පෙසක්ඛා දෙවතා යාව මහාසමුද්දචක්කවාළපබ්බතා තාව පටික්කමන්ති. අයං පන අත්තනො වසනට්ඨානෙ නිසීදිත්වාව ධම්මං සුණාති. යම්පි පඨමයාමෙ භික්ඛූ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, මජ්ඣිමයාමෙ දෙවතා, තං සබ්බං තත්ථෙව නිසීදිත්වා සුණාති. චත්තාරො ච මහාරාජානොපි භගවතො උපට්ඨානං ආගන්ත්වා ගච්ඡන්තා තං දෙවතං දිස්වාව ගච්ඡන්ති.

90. භූතගාමපාතබ්‍යතායාති එත්ථ භවන්ති අහුවුඤ්චාති භූතා; ජායන්ති වඩ්ඪන්ති ජාතා වඩ්ඪිතා චාති අත්ථො. ගාමොති රාසි; භූතානං ගාමොති භූතගාමො; භූතා එව වා ගාමො භූතගාමො; පතිට්ඨිතහරිතතිණරුක්ඛාදීනමෙතං අධිවචනං. පාතබ්‍යස්ස භාවො පාතබ්‍යතා; ඡෙදනභෙදනාදීහි යථාරුචි පරිභුඤ්ජිතබ්බතාති අත්ථො. තස්සා භූතගාමපාතබ්‍යතාය; නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං, භූතගාමපාතබ්‍යතාහෙතු, භූතගාමස්ස ඡෙදනාදිපච්චයා පාචිත්තියන්ති අත්ථො.

91. ඉදානි තං භූතගාමං විභජිත්වා දස්සෙන්තො භූතගාමො නාම පඤ්ච බීජජාතානීතිආදිමාහ. තත්ථ භූතගාමො නාමාති භූතගාමං උද්ධරිත්වා යස්මිං සති භූතගාමො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ච බීජජාතානී’’ති ආහාති අට්ඨකථාසු වුත්තං. එවං සන්තෙපි ‘‘යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි මූලෙ ජායන්තී’’තිආදීනි න සමෙන්ති. න හි මූලබීජාදීනි මූලාදීසු ජායන්ති, මූලාදීසු ජායමානානි පන තානි බීජාකතානි, තස්මා එවමෙත්ථ වණ්ණනා වෙදිතබ්බා – භූතගාමො නාමාති විභජිතබ්බපදං. පඤ්චාති තස්ස විභාගපරිච්ඡෙදො. බීජජාතානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. තස්සත්ථො – බීජෙහි ජාතානි බීජජාතානි; රුක්ඛාදීනමෙතං අධිවචනං. අපරො නයො – බීජානි ච තානි විජාතානි ච පසූතානි නිබ්බත්තපණ්ණමූලානීති බීජජාතානි. එතෙන අල්ලවාලිකාදීසු ඨපිතානං නිබ්බත්තපණ්ණමූලානං සිඞ්ගිවෙරාදීනං සඞ්ගහො කතො හොති.

ඉදානි යෙහි බීජෙහි ජාතත්තා රුක්ඛාදීනි බීජජාතානීති වුත්තානි, තානි දස්සෙන්තො ‘‘මූලබීජ’’න්තිආදිමාහ. තෙසං උද්දෙසො පාකටො එව. නිද්දෙසෙ යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි මූලෙ ජායන්ති මූලෙ සඤ්ජායන්තීති එත්ථ බීජතො නිබ්බත්තෙන බීජං දස්සිතං, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි ආලුවකසෙරුකමලුප්පලපුණ්ඩරීකකුවලයකන්දපාටලිමූලාදිභෙදෙ මූලෙ ගච්ඡවල්ලිරුක්ඛාදීනි ජායන්ති සඤ්ජායන්ති, තානි යම්හි මූලෙ ජායන්ති චෙව සඤ්ජායන්ති ච තඤ්ච, පාළියං වුත්තං හලිද්දාදි ච සබ්බම්පි එතං මූලබීජං නාම. එසෙව නයො ඛන්ධබීජාදීසු. යෙවාපනකඛන්ධබීජෙසු පනෙත්ථ අම්බාටකඉන්දසාලනුහීපාළිභද්දකණිකාරාදීනි ඛන්ධබීජානි, අමූලවල්ලි චතුරස්සවල්ලිකණවීරාදීනි ඵළුබීජානි මකචිසුමනජයසුමනාදීනි අග්ගබීජානි, අම්බජම්බූපනසට්ඨිආදීනි බීජබීජානීති දට්ඨබ්බානි.

92. ඉදානි යං වුත්තං ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තිය’’න්ති තත්ථ සඤ්ඤාවසෙන ආපත්තානාපත්තිභෙදං පාතබ්‍යතාභෙදඤ්ච දස්සෙන්තො බීජෙ බීජසඤ්ඤීතිආදිමාහ. තත්ථ යථා ‘‘සාලීනං චෙපි ඔදනං භුඤ්ජතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.76) සාලිතණ්ඩුලානං ඔදනො ‘‘සාලීනං ඔදනො’’ති වුච්චති, එවං බීජතො සම්භූතො භූතගාමො ‘‘බීජ’’න්ති වුත්තොති වෙදිතබ්බො. යං පන ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.10) වුත්තං භූතගාමපරිමොචනං කත්වා ඨපිතං බීජං, තං දුක්කටවත්ථු. අථ වා යදෙතං ‘‘භූතගාමො නාමා’’ති සික්ඛාපදවිභඞ්ගස්ස ආදිපදං, තෙන සද්ධිං යොජෙත්වා යං බීජං භූතගාමො නාම හොති, තස්මිං බීජෙ බීජසඤ්ඤී සත්ථකාදීනි ගහෙත්වා සයං වා ඡින්දති අඤ්ඤෙන වා ඡෙදාපෙති, පාසාණාදීනි ගහෙත්වා සයං වා භින්දති අඤ්ඤෙන වා භෙදාපෙති, අග්ගිං උපසංහරිත්වා සයං වා පචති අඤ්ඤෙන වා පචාපෙති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථාරුතං පන ගහෙත්වා භූතගාමවිනිමුත්තස්ස බීජස්ස ඡින්දනාදිභෙදාය පාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං න වත්තබ්බං.

අයඤ්හෙත්ථ විනිච්ඡයකථා – භූතගාමං විකොපෙන්තස්ස පාචිත්තියං භූතගාමපරිමොචිතං පඤ්චවිධම්පි බීජගාමං විකොපෙන්තස්ස දුක්කටං. බීජගාමභූතගාමො නාමෙස අත්ථි උදකට්ඨො, අත්ථි ථලට්ඨො. තත්ථ උදකට්ඨො සාසපමත්තිකා තිලබීජකාදිභෙදා සපණ්ණිකා අපණ්ණිකා ච සබ්බා සෙවාලජාති අන්තමසො උදකපප්පටකං උපාදාය ‘‘භූතගාමො’’ති වෙදිතබ්බො. උදකපප්පටකො නාම උපරි ථද්ධො ඵරුසවණ්ණො, හෙට්ඨා මුදු නීලවණ්ණො හොති. තත්ථ යස්ස සෙවාලස්ස මූලං ඔරූහිත්වා පථවියං පතිට්ඨිතං, තස්ස පථවී ඨානං. යො උදකෙ සඤ්චරති, තස්ස උදකං. පථවියං පතිට්ඨිතං යත්ථ කත්ථචි විකොපෙන්තස්ස උද්ධරිත්වා වා ඨානන්තරං සඞ්කාමෙන්තස්ස පාචිත්තියං. උදකෙ සඤ්චරන්තං විකොපෙන්තස්සෙව පාචිත්තියං. හත්ථෙහි පන ඉතො චිතො ච වියූහිත්වා න්හායිතුං වට්ටති, සකලඤ්හි උදකං තස්ස ඨානං. තස්මා න සො එත්තාවතා ඨානන්තරං සඞ්කාමිතො හොති. උදකතො පන උදකෙන විනා සඤ්චිච්ච උක්ඛිපිතුං න වට්ටති, උදකෙන සද්ධිං උක්ඛිපිත්වා පුන උදකෙ පක්ඛිපිතුං වට්ටති. පරිස්සාවනන්තරෙන නික්ඛමති, කප්පියං කාරාපෙත්වාව උදකං පරිභුඤ්ජිතබ්බං. උප්පලිනීපදුමිනීආදීනි ජලජවල්ලිතිණානි උදකතො උද්ධරන්තස්ස වා තත්ථෙව විකොපෙන්තස්ස වා පාචිත්තියං. පරෙහි උප්පාටිතානි විකොපෙන්තස්ස දුක්කටං. තානි හි බීජගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තිලබීජකසාසපමත්තකසෙවාලොපි උදකතො උද්ධතො අමිලාතො අග්ගබීජසඞ්ගහං ගච්ඡති. මහාපච්චරියාදීසු ‘‘අනන්තකතිලබීජකඋදකපප්පටකාදීනි දුක්කටවත්ථුකානී’’ති වුත්තං, තත්ථ කාරණං න දිස්සති. අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘සම්පුණ්ණභූතගාමො න හොති, තස්මා දුක්කට’’න්ති වුත්තං, තම්පි න සමෙති, භූතගාමෙ හි පාචිත්තියං, බීජගාමෙ දුක්කටං වුත්තං. අසම්පුණ්ණභූතගාමො නාම තතියො කොට්ඨාසො නෙව පාළියං න අට්ඨකථාසු ආගතො. අථ එතං බීජගාමසඞ්ගහං ගච්ඡිස්සතීති, තම්පි න යුත්තං, අභූතගාමමූලත්තා තාදිසස්ස බීජගාමස්සාති. අපිච ‘‘ගරුකලහුකෙසු ගරුකෙ ඨාතබ්බ’’න්ති එතං විනයලක්ඛණං.

ථලට්ඨෙ – ඡින්නරුක්ඛානං අවසිට්ඨො හරිතඛාණු නාම හොති. තත්ථ කකුධකරඤ්ජපියඞ්ගුපනසාදීනං ඛාණු උද්ධං වඩ්ඪති, සො භූතගාමෙන සඞ්ගහිතො. තාලනාළිකෙරාදීනං ඛාණු උද්ධං න වඩ්ඪති, සො බීජගාමෙන සඞ්ගහිතො. කදලියා පන අඵලිතාය ඛාණු භූතගාමෙන සඞ්ගහිතො, ඵලිතාය බීජගාමෙන. කදලී පන ඵලිතා යාව නීලපණ්ණා, තාව භූතගාමෙනෙව සඞ්ගහිතා, තථා ඵලිතො වෙළු. යදා පන අග්ගතො පට්ඨාය සුස්සති, තදා බීජගාමෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති. කතරබීජගාමෙන? ඵළුබීජගාමෙන. කිං තතො නිබ්බත්තති? න කිඤ්චි. යදි හි නිබ්බත්තෙය්‍ය, භූතගාමෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍ය. ඉන්දසාලාදිරුක්ඛෙ ඡින්දිත්වා රාසිං කරොන්ති, කිඤ්චාපි රාසිකතදණ්ඩකෙහි රතනප්පමාණාපි සාඛා නික්ඛමන්ති, බීජගාමෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තත්ථ මණ්ඩපත්ථාය වා වතිඅත්ථාය වා වල්ලිආරොපනත්ථාය වා භූමියං නිඛණන්ති, මූලෙසු චෙව පණ්ණෙසු ච නිග්ගතෙසු පුන භූතගාමසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. මූලමත්තෙසු පන පණ්ණමත්තෙසු වා නිග්ගතෙසු බීජගාමෙන සඞ්ගහිතා එව.

යානි කානිචි බීජානි පථවියං වා උදකෙන සිඤ්චිත්වා ඨපිතානි, කපාලාදීසු වා අල්ලපංසුං පක්ඛිපිත්වා නික්ඛිත්තානි හොන්ති, සබ්බානි මූලමත්තෙ පණ්ණමත්තෙ වා නිග්ගතෙපි බීජානියෙව. සචෙපි මූලානි ච උපරි අඞ්කුරො ච නිග්ගච්ඡති, යාව අඞ්කුරො හරිතො න හොති, තාව බීජානියෙව. මුග්ගාදීනං පන පණ්ණෙසු උට්ඨිතෙසු වීහිආදීනං වා අඞ්කුරෙ හරිතෙ නීලපණ්ණවණ්ණෙ ජාතෙ භූතගාමසඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. තාලට්ඨීනං පඨමං සූකරදාඨා විය මූලං නිග්ගච්ඡති. නිග්ගතෙපි යාව උපරි පත්තවට්ටි න නිග්ගච්ඡති, තාව බීජගාමොයෙව. නාළිකෙරස්ස තචං භින්දිත්වා දන්තසූචි විය අඞ්කුරො නිග්ගච්ඡති, යාව මිගසිඞ්ගසදිසා නීලපත්තවට්ටි න හොති, තාව බීජගාමොයෙව. මූලෙ අනිග්ගතෙපි තාදිසාය පත්තවට්ටියා ජාතාය අමූලකභූතගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති.

අම්බට්ඨිආදීනි වීහිආදීහි විනිච්ඡිනිතබ්බානි. වන්දාකා වා අඤ්ඤා වා යා කාචි රුක්ඛෙ ජායිත්වා රුක්ඛං ඔත්ථරති, රුක්ඛොව තස්සා ඨානං, තං විකොපෙන්තස්ස වා තතො උද්ධරන්තස්ස වා පාචිත්තියං. එකා අමූලිකා ලතා හොති, අඞ්ගුලිවෙඨකො විය වනප්පගුම්බදණ්ඩකෙ වෙඨෙති, තස්සාපි අයමෙව විනිච්ඡයො. ගෙහමුඛපාකාරවෙදිකාචෙතියාදීසු නීලවණ්ණො සෙවාලො හොති, යාව ද්වෙ තීණි පත්තානි න සඤ්ජායන්ති තාව අග්ගබීජසඞ්ගහං ගච්ඡති. පත්තෙසු ජාතෙසු පාචිත්තියවත්ථු. තස්මා තාදිසෙසු ඨානෙසු සුධාලෙපම්පි දාතුං න වට්ටති. අනුපසම්පන්නෙන ලිත්තස්ස උපරිස්නෙහලෙපො දාතුං වට්ටති. සචෙ නිදාඝසමයෙ සුක්ඛසෙවාලො තිට්ඨති, තං සම්මුඤ්ජනීආදීහි ඝංසිත්වා අපනෙතුං වට්ටති. පානීයඝටාදීනං බහි සෙවාලො දුක්කටවත්ථු, අන්තො අබ්බොහාරිකො. දන්තකට්ඨපූවාදීසු කණ්ණකම්පි අබ්බොහාරිකමෙව. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සචෙ ගෙරුකපරිකම්මකතා භිත්ති කණ්ණකිතා හොති, චොළකං තෙමෙත්වා පීළෙත්වා පමජ්ජිතබ්බා’’ති (මහාව. 66).

පාසාණජාතිපාසාණදද්දුසෙවාලසෙලෙය්‍යකාදීනි අහරිතවණ්ණානි අපත්තකානි ච දුක්කටවත්ථුකානි. අහිච්ඡත්තකං යාව මකුළං හොති, තාව දුක්කටවත්ථු. පුප්ඵිතකාලතො පට්ඨාය අබ්බොහාරිකං. අල්ලරුක්ඛතො පන අහිච්ඡත්තකං ගණ්හන්තො රුක්ඛත්තචං විකොපෙති, තස්මා තත්ථ පාචිත්තියං. රුක්ඛපප්පටිකායපි එසෙව නයො. යා පන ඉන්දසාලකකුධාදීනං පප්පටිකා රුක්ඛතො මුච්චිත්වා තිට්ඨති, තං ගණ්හන්තස්ස අනාපත්ති. නිය්‍යාසම්පි රුක්ඛතො මුච්චිත්වා ඨිතං සුක්ඛරුක්ඛෙ වා ලග්ගං ගණ්හිතුං වට්ටති. අල්ලරුක්ඛතො න වට්ටති. ලාඛායපි එසෙව නයො. රුක්ඛං චාලෙත්වා පණ්ඩුපලාසං වා පරිණතකණිකාරාදිපුප්ඵං වා පාතෙන්තස්ස පාචිත්තියමෙව. හත්ථකුක්කුච්චෙන මුදුකෙසු ඉන්දසාලනුහීඛන්ධාදීසු වා තත්ථජාතකතාලපණ්ණාදීසු වා අක්ඛරං ඡින්දන්තස්සාපි එසෙව නයො.

සාමණෙරානං පුප්ඵං ඔචිනන්තානං සාඛං ඔනාමෙත්වා දාතුං වට්ටති. තෙහි පන පුප්ඵෙහි පානීයං න වාසෙතබ්බං. පානීයවාසත්ථිකෙන සාමණෙරං උක්ඛිපිත්වා ඔචිනාපෙතබ්බානි. ඵලසාඛාපි අත්තනා ඛාදිතුකාමෙන න ඔනාමෙතබ්බා. සාමණෙරං උක්ඛිපිත්වා ඵලං ගාහාපෙතබ්බං. යංකිඤ්චි ගච්ඡං වා ලතං වා උප්පාටෙන්තෙහි සාමණෙරෙහි සද්ධිං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිතුං න වට්ටති. තෙසං පන උස්සාහජනනත්ථං අනාකඩ්ඪන්තෙන කඩ්ඪනාකාරං දස්සෙන්තෙන විය අග්ගෙ ගහෙතුං වට්ටති. යෙසං රුක්ඛානං සාඛා රුහති, තෙසං සාඛං මක්ඛිකාබීජනාදීනං අත්ථාය කප්පියං අකාරාපෙත්වා ගහිතං තචෙ වා පත්තෙ වා අන්තමසො නඛෙනපි විලිඛන්තස්ස දුක්කටං. අල්ලසිඞ්ගිවෙරාදීසුපි එසෙව නයො. සචෙ පන කප්පියං කාරාපෙත්වා සීතලෙ පදෙසෙ ඨපිතස්ස මූලං සඤ්ජායති, උපරිභාගෙ ඡින්දිතුං වට්ටති. සචෙ අඞ්කුරො ජායති, හෙට්ඨාභාගෙ ඡින්දිතුං වට්ටති. මූලෙ ච නීලඞ්කුරෙ ච ජාතෙ න වට්ටති.

ඡින්දති වා ඡෙදාපෙති වාති අන්තමසො සම්මුඤ්ජනොසලාකායපි තිණානි ඡින්දිස්සාමීති භූමිං සම්මජ්ජන්තො සයං වා ඡින්දති, අඤ්ඤෙන වා ඡෙදාපෙති. භින්දති වා භෙදාපෙති වාති අන්තමසො චඞ්කමන්තොපි ඡිජ්ජනකං ඡිජ්ජතු, භිජ්ජනකං භිජ්ජතු, චඞ්කමිතට්ඨානං දස්සෙස්සාමීති සඤ්චිච්ච පාදෙහි අක්කමන්තො තිණවල්ලිආදීනි සයං වා භින්දති අඤ්ඤෙන වා භෙදාපෙති. සචෙපි හි තිණං වා ලතං වා ගණ්ඨිං කරොන්තස්ස භිජ්ජති, ගණ්ඨිපි න කාතබ්බො. තාලරුක්ඛාදීසු පන චොරානං අනාරුහනත්ථාය දාරුමක්කටකං ආකොටෙන්ති, කණ්ටකෙ බන්ධන්ති, භික්ඛුස්ස එවං කාතුං න වට්ටති. සචෙ දාරුමක්කටකො රුක්ඛෙ අල්ලීනමත්තොව හොති, රුක්ඛං න පීළෙති, වට්ටති. ‘‘රුක්ඛං ඡින්ද, ලතං ඡින්ද, කන්දං වා මූලං වා උප්පාටෙහී’’ති වත්තුම්පි වට්ටති, අනියාමිතත්තා. නියාමෙත්වා පන ‘‘ඉමං රුක්ඛං ඡින්දා’’තිආදි වත්තුං න වට්ටති. නාමං ගහෙත්වාපි ‘‘අම්බරුක්ඛං චතුරස්සවල්ලිං ආලුවකන්දං මුඤ්ජතිණං අසුකරුක්ඛච්ඡල්ලිං ඡින්ද භින්ද උප්පාටෙහී’’තිආදිවචනම්පි අනියාමිතමෙව හොති. ‘‘ඉමං අම්බරුක්ඛ’’න්තිආදිවචනමෙව හි නියාමිතං නාම, තං න වට්ටති.

පචති වා පචාපෙති වාති අන්තමසො පත්තම්පි පචිතුකාමො තිණාදීනං උපරි සඤ්චිච්ච අග්ගිං කරොන්තො සයං වා පචති, අඤ්ඤෙන වා පචාපෙතීති සබ්බං පථවීඛණනසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. අනියාමෙත්වා පන ‘‘මුග්ගෙ පච, මාසෙ පචා’’තිආදි වත්තුං වට්ටති. ‘‘ඉමෙ මුග්ගෙ පච, ඉමෙ මාසෙ පචා’’ති එවං වත්තුං න වට්ටති.

අනාපත්ති ඉමං ජානාතිආදීසු ‘‘ඉමං මූලභෙසජ්ජං ජාන, ඉමං මූලං වා පණ්ණං වා දෙහි, ඉමං රුක්ඛං වා ලතං වා ආහර, ඉමිනා පුප්ඵෙන වා ඵලෙන වා පණ්ණෙන වා අත්ථො, ඉමං රුක්ඛං වා ලතං වා ඵලං වා කප්පියං කරොහී’’ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්තාවතා භූතගාමපරිමොචනං කතං හොති. පරිභුඤ්ජන්තෙන පන බීජගාමපරිමොචනත්ථං පුන කප්පියං කාරෙතබ්බං.

කප්පියකරණඤ්චෙත්ථ ඉමිනා සුත්තානුසාරෙන වෙදිතබ්බං – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං අග්ගිපරිජිතං සත්ථපරිජිතං නඛපරිජිතං අබීජං නිබ්බට්ටබීජමෙව පඤ්චම’’න්ති. තත්ථ ‘‘අග්ගිපරිජිත’’න්ති අග්ගිනා පරිජිතං අධිභූතං දඩ්ඪං ඵුට්ඨන්ති අත්ථො. ‘‘සත්ථපරිජිත’’න්ති සත්ථෙන පරිජිතං අධිභූතං ඡින්නං විද්ධං වාති අත්ථො. එස නයො නඛපරිජිතෙ. අබීජනිබ්බට්ටබීජානි සයමෙව කප්පියානි. අග්ගිනා කප්පියං කරොන්තෙන කට්ඨග්ගිගොමයග්ගිආදීසු යෙන කෙනචි අන්තමසො ලොහඛණ්ඩෙනපි ආදිත්තෙන කප්පියං කාතබ්බං. තඤ්ච ඛො එකදෙසෙ ඵුසන්තෙන ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව කාතබ්බං. සත්ථෙන කරොන්තෙන යස්ස කස්සචි ලොහමයසත්ථස්ස අන්තමසො සූචිනඛච්ඡෙදනානම්පි තුණ්ඩෙන වා ධාරාය වා ඡෙදං වා වෙධං වා දස්සෙන්තෙන ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව කාතබ්බං. නඛෙන කප්පියං කරොන්තෙන පූතිනඛෙන න කාතබ්බං. මනුස්සානං පන සීහබ්‍යග්ඝදීපිමක්කටාදීනං සකුන්තානඤ්ච නඛා තිඛිණා හොන්ති, තෙහි කාතබ්බං. අස්සමහිංසසූකරමිගගොරූපාදීනං ඛුරා අතිඛිණා, තෙහි න කාතබ්බං, කතම්පි අකතං හොති. හත්ථිනඛා පන ඛුරා න හොන්ති, තෙහි වට්ටති. යෙහි පන කාතුං වට්ටති, තෙහි තත්ථජාතකෙහිපි උද්ධරිත්වා ගහිතකෙහිපි ඡෙදං වා වෙධං වා දස්සෙන්තෙන ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව කාතබ්බං.

තත්ථ සචෙපි බීජානං පබ්බතමත්තො රාසි රුක්ඛසහස්සං වා ඡින්දිත්වා එකාබද්ධං කත්වා උච්ඡූනං වා මහාභාරො බන්ධිත්වා ඨපිතො හොති, එකස්මිං බීජෙ වා රුක්ඛසාඛාය වා උච්ඡුම්හි වා කප්පියෙ කතෙ සබ්බං කතං හොති. උච්ඡූ ච දාරූනි ච එකතො බද්ධානි හොන්ති, උච්ඡුං කප්පියං කරිස්සාමීති දාරුං විජ්ඣති, වට්ටතියෙව. සචෙ පන යාය රජ්ජුයා වා වල්ලියා වා බද්ධානි, තං විජ්ඣති, න වට්ටති. උච්ඡුඛණ්ඩානං පච්ඡිං පූරෙත්වා ආහරන්ති, එකස්මිං ඛණ්ඩෙ කප්පියෙ කතෙ සබ්බං කතමෙව හොති. මරිචපක්කාදීහි මිස්සෙත්වා භත්තං ආහරන්ති, ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති වුත්තෙ සචෙපි භත්තසිත්ථෙ විජ්ඣති, වට්ටතියෙව. තිලතණ්ඩුලාදීසුපි එසෙව නයො. යාගුයා පක්ඛිත්තානි පන එකාබද්ධානි හුත්වා න සන්තිට්ඨන්ති, තත්ථ එකමෙකං විජ්ඣිත්වා කප්පියං කාතබ්බමෙව. කපිත්ථඵලාදීනං අන්තො මිඤ්ජං කටාහං මුඤ්චිත්වා සඤ්චරති, භින්දාපෙත්වා කප්පියං කාරාපෙතබ්බං. එකාබද්ධං හොති, කටාහෙපි කාතුං වට්ටති.

අසඤ්චිච්චාති පාසාණරුක්ඛාදීනි වා පවට්ටෙන්තස්ස සාඛං වා කඩ්ඪන්තස්ස කත්තරදණ්ඩෙන වා භූමිං පහරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස තිණානි ඡිජ්ජන්ති, තානි තෙන ඡින්දිස්සාමීති එවං සඤ්චිච්ච අච්ඡින්නත්තා අසඤ්චිච්ච ඡින්නානි නාම හොන්ති. ඉති අසඤ්චිච්ච ඡින්දන්තස්ස අනාපත්ති.

අසතියාති අඤ්ඤවිහිතො කෙනචි සද්ධිං කිඤ්චි කථෙන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙන වා හත්ථෙන වා තිණං වා ලතං වා ඡින්දන්තො තිට්ඨති, එවං අසතියා ඡින්දන්තස්ස අනාපත්ති.

අජානන්තස්සාති එත්ථබ්භන්තරෙ බීජගාමොති වා භූතගාමොති වා න ජානාති, ඡින්දාමීතිපි න ජානාති, කෙවලං වතියා වා පලාලපුඤ්ජෙ වා නිඛාදනං වා ඛණිත්තිං වා කුදාලං වා සඞ්ගොපනත්ථාය ඨපෙති, ඩය්හමානහත්ථො වා අග්ගිං පාතෙති, තත්‍ර චෙ තිණානි ඡිජ්ජන්ති වා ඩය්හන්ති වා අනාපත්ති. මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකවණ්ණනායං පන සබ්බඅට්ඨකථාසු ‘‘සචෙ භික්ඛු රුක්ඛෙන වා අජ්ඣොත්ථටො හොති, ඔපාතෙ වා පතිතො සක්කා ච හොති රුක්ඛං ඡින්දිත්වා භූමිං වා ඛණිත්වා නික්ඛමිතුං, ජීවිතහෙතුපි අත්තනා න කාතබ්බං. අඤ්ඤෙන පන භික්ඛුනා භූමිං වා ඛණිත්වා රුක්ඛං වා ඡින්දිත්වා අල්ලරුක්ඛතො වා දණ්ඩකං ඡින්දිත්වා තං රුක්ඛං පවට්ටෙත්වා නික්ඛාමෙතුං වට්ටති, අනාපත්තී’’ති වුත්තං. තත්ථ කාරණං න දිස්සති – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, දවඩාහෙ ඩය්හමානෙ පටග්ගිං දාතුං, පරිත්තං කාතු’’න්ති (චූළව. 283) ඉදං පන එකමෙව සුත්තං දිස්සති. සචෙ එතස්ස අනුලොමං ‘‘අත්තනො න වට්ටති, අඤ්ඤස්ස වට්ටතී’’ති ඉදං නානාකරණං න සක්කා ලද්ධුං. අත්තනො අත්ථාය කරොන්තො අත්තසිනෙහෙන අකුසලචිත්තෙනෙව කරොති, පරො පන කාරුඤ්ඤෙන, තස්මා අනාපත්තීති චෙ. එතම්පි අකාරණං. කුසලචිත්තෙනාපි හි ඉමං ආපත්තිං ආපජ්ජති. සබ්බඅට්ඨකථාසු පන වුත්තත්තා න සක්කා පටිසෙධෙතුං. ගවෙසිතබ්බා එත්ථ යුත්ති. අට්ඨකථාචරියානං වා සද්ධාය ගන්තබ්බන්ති. සෙසං උත්තානමෙව.

තිසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො වාචාචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති. කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

භූතගාමසික්ඛාපදං පඨමං.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

94. දුතියසික්ඛාපදෙ – අනාචාරං ආචරිත්වාති අකාතබ්බං කත්වා; කායවචීද්වාරෙසු ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාති වුත්තං හොති. අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන වචනෙන අඤ්ඤං වචනං පටිචරති පටිච්ඡාදෙති අජ්ඣොත්ථරති; ඉදානි තං පටිචරණවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘කො ආපන්නො’’තිආදිමාහ. තත්‍රායං වචනසම්බන්ධො – සො කිර කිඤ්චි වීතික්කමං දිස්වා ‘‘ආවුසො, ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති සඞ්ඝමජ්ඣෙ ආපත්තියා අනුයුඤ්ජියමානො ‘‘කො ආපන්නො’’ති වදති. ‘‘තතො ත්ව’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අහං කිං ආපන්නො’’ති වදති. අථ ‘‘පාචිත්තියං වා දුක්කටං වා’’ති වුත්තෙ වත්ථුං පුච්ඡන්තො ‘‘අහං කිස්මිං ආපන්නො’’ති වදති. තතො ‘‘අසුකස්මිං නාම වත්ථුස්මි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අහං කථං ආපන්නො, කිං කරොන්තො ආපන්නොම්හී’’ති පුච්ඡති. අථ ‘‘ඉදං නාම කරොන්තො ආපන්නො’’ති වුත්තෙ ‘‘කං භණථා’’ති වදති. තතො ‘‘තං භණාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං භණථා’’ති වදති.

අපිචෙත්ථ අයං පාළිමුත්තකොපි අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණවිධි – භික්ඛූහි ‘‘තව සිපාටිකාය කහාපණො දිට්ඨො, කිස්සෙවමසාරුප්පං කරොසී’’ති වුත්තො ‘‘සුදිට්ඨං, භන්තෙ, න පනෙසො කහාපණො; තිපුමණ්ඩලං එත’’න්ති භණන්තො වා ‘‘ත්වං සුරං පිවන්තො දිට්ඨො, කිස්සෙවං කරොසී’’ති වුත්තො ‘‘සුදිට්ඨො, භන්තෙ, න පනෙසා සුරා, භෙසජ්ජත්ථාය සම්පාදිතං අරිට්ඨ’’න්ති භණන්තො වා ‘‘ත්වං පටිච්ඡන්නෙ ආසනෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං නිසින්නො දිට්ඨො, කිස්සෙවමසාරුප්පං කරොසී’’ති වුත්තො ‘‘යෙන දිට්ඨං සුදිට්ඨං, විඤ්ඤූ පනෙත්ථ දුතියො අත්ථි, සො කිස්ස න දිට්ඨො’’ති භණන්තො වා, ‘‘ඊදිසං තයා කිඤ්චි දිට්ඨ’’න්ති පුට්ඨො ‘‘න සුණාමී’’ති සොතමුපනෙන්තො වා, සොතද්වාරෙ පුච්ඡන්තානං චක්ඛුං උපනෙන්තො වා, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤවාදකං රොපෙතූති අඤ්ඤවාදකං ආරොපෙතු; පතිට්ඨාපෙතූති අත්ථො. විහෙසකං රොපෙතූති එතස්මිම්පි එසෙව නයො.

98. අඤ්ඤවාදකෙ විහෙසකෙ පාචිත්තියන්ති එත්ථ අඤ්ඤං වදතීති අඤ්ඤවාදකං; අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණස්සෙතං නාමං. විහෙසෙතීති විහෙසකං; තුණ්හීභූතස්සෙතං නාමං, තස්මිං අඤ්ඤවාදකෙ විහෙසකෙ. පාචිත්තියන්ති වත්ථුද්වයෙ පාචිත්තියද්වයං වුත්තං.

100. අරොපිතෙ අඤ්ඤවාදකෙති කම්මවාචාය අනාරොපිතෙ අඤ්ඤවාදකෙ. අරොපිතෙ විහෙසකෙති එතස්මිම්පි එසෙව නයො.

101. ධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤීතිආදීසු යං තං අඤ්ඤවාදකවිහෙසකරොපනකම්මං කතං, තඤ්චෙ ධම්මකම්මං හොති, සො ච භික්ඛු තස්මිං ධම්මකම්මසඤ්ඤී අඤ්ඤවාදකඤ්ච විහෙසකඤ්ච කරොති, අථස්ස තස්මිං අඤ්ඤවාදකෙ ච විහෙසකෙ ච ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

102. අජානන්තො පුච්ඡතීති ආපත්තිං වා ආපන්නභාවං අජානන්තොයෙව ‘‘කිං තුම්හෙ භණථ, අහං න ජානාමී’’ති පුච්ඡති. ගිලානො වා න කථෙතීති මුඛෙ තාදිසො බ්‍යාධි හොති, යෙන කථෙතුං න සක්කොති. සඞ්ඝස්ස භණ්ඩනං වාතිආදීසු සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථිතෙ තප්පච්චයා සඞ්ඝස්ස භණ්ඩනං වා කලහො වා විවාදො වා භවිස්සති, සො මා අහොසීති මඤ්ඤමානො න කථෙතීති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං උත්තානමෙවාති.

තිසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො වාචාචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, සියා කිරියං, සියා අකිරියං, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරන්තස්ස හි කිරියං හොති, තුණ්හීභාවෙන විහෙසන්තස්ස අකිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදං දුතියං.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා

103. තතියසික්ඛාපදෙ – දබ්බං මල්ලපුත්තං භික්ඛූ උජ්ඣාපෙන්තීති ‘‘ඡන්දාය දබ්බො මල්ලපුත්තො’’තිආදීනි වදන්තා තං ආයස්මන්තං තෙහි භික්ඛූහි අවජානාපෙන්ති, අවඤ්ඤාය ඔලොකාපෙන්ති, ලාමකතො වා චින්තාපෙන්තී’’ති අත්ථො. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. ඔජ්ඣාපෙන්තීතිපි පාඨො. අයමෙවත්ථො. ඡන්දායාති ඡන්දෙන පක්ඛපාතෙන; අත්තනො අත්තනො සන්දිට්ඨසම්භත්තානං පණීතානි පඤ්ඤපෙතීති අධිප්පායො. ඛිය්‍යන්තීති ‘‘ඡන්දාය දබ්බො මල්ලපුත්තො’’තිආදීනි වදන්තා පකාසෙන්ති.

105. උජ්ඣාපනකෙ ඛිය්‍යනකෙ පාචිත්තියන්ති එත්ථ යෙන වචනෙන උජ්ඣාපෙන්ති, තං උජ්ඣාපනකං. යෙන ච ඛිය්‍යන්ති තං ඛිය්‍යනකං. තස්මිං උජ්ඣාපනකෙ ඛිය්‍යනකෙ. පාචිත්තියන්ති වත්ථුද්වයෙ පාචිත්තියද්වයං වුත්තං.

106. උජ්ඣාපනකං නාම උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මතං සෙනාසනපඤ්ඤාපකං වා…පෙ… අප්පමත්තකවිස්සජ්ජනකං වාති එතෙසං පදානං ‘‘මඞ්කුකත්තුකාමො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. අවණ්ණං කත්තුකාමො අයසං කත්තුකාමොති ඉමෙසං පන වසෙන උපසම්පන්නන්තිආදීසු ‘‘උපසම්පන්නස්සා’’ති එවං විභත්තිවිපරිණාමො කාතබ්බො. උජ්ඣාපෙති වා ඛිය්‍යති වා ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති එත්ථ පන යස්මා ‘‘ඛිය්‍යනකං නාමා’’ති එවං මාතිකාපදං උද්ධරිත්වාපි ‘‘උජ්ඣාපනකං නාමා’’ති ඉමස්ස පදස්ස වුත්තවිභඞ්ගොයෙව වත්තබ්බො හොති, අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදෙ විය අඤ්ඤො විසෙසො නත්ථි, තස්මා තං විසුං අනුද්ධරිත්වා අවිභජිත්වා නිගමනමෙව එකතො කතන්ති වෙදිතබ්බං. ධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤීතිආදීසු යං තස්ස උපසම්පන්නස්ස සම්මුතිකම්මං කතං තඤ්චෙ ධම්මකම්මං හොති, සො ච භික්ඛු තස්මිං ධම්මකම්මසඤ්ඤී උජ්ඣාපනකඤ්ච ඛිය්‍යනකඤ්ච කරොති, අථස්ස තස්මිං උජ්ඣාපනකෙ ච ඛිය්‍යනකෙ ච ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අනුපසම්පන්නං උජ්ඣාපෙති වා ඛිය්‍යති වාති එත්ථ උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මතං අඤ්ඤං අනුපසම්පන්නං උජ්ඣාපෙති අවජානාපෙති, තස්ස වා තං සන්තිකෙ ඛිය්‍යතීති අත්ථො. උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන අසම්මතන්ති කම්මවාචාය අසම්මතං කෙවලං ‘‘තවෙසො භාරො’’ති සඞ්ඝෙන ආරොපිතභාරං භික්ඛූනං වා ඵාසුවිහාරත්ථාය සයමෙව තං භාරං වහන්තං, යත්‍ර වා ද්වෙ තයො භික්ඛූ විහරන්ති, තත්‍ර වා තාදිසං කම්මං කරොන්තන්ති අධිප්පායො. අනුපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මතං වා අසම්මතං වාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි අනුපසම්පන්නස්ස තෙරස සම්මුතියො දාතුං න වට්ටන්ති. අථ ඛො උපසම්පන්නකාලෙ ලද්ධසම්මුතිකො පච්ඡා අනුපසම්පන්නභාවෙ ඨිතො, තං සන්ධාය ‘‘සඞ්ඝෙන සම්මතං වා’’ති වුත්තං. යස්ස පන බ්‍යත්තස්ස සාමණෙරස්ස කෙවලං සඞ්ඝෙන වා සම්මතෙන වා භික්ඛුනා ‘‘ත්වං ඉදං කම්මං කරොහී’’ති භාරො කතො, තාදිසං සන්ධාය ‘‘අසම්මතං වා’’ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

තිසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො වාචාචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදං තතියං.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

108. චතුත්ථසික්ඛාපදෙ – හෙමන්තිකෙ කාලෙති හෙමන්තකාලෙ හිමපාතසමයෙ. කායං ඔතාපෙන්තාති මඤ්චපීඨාදීසු නිසින්නා බාලාතපෙන කායං ඔතාපෙන්තා. කාලෙ ආරොචිතෙති යාගුභත්තාදීසු යස්ස කස්සචි කාලෙ ආරොචිතෙ. ඔවට්ඨං හොතීති හිමවස්සෙන ඔවට්ඨං තින්තං හොති.

110. අවස්සිකසඞ්කෙතෙති වස්සිකවස්සානමාසාති එවං අපඤ්ඤත්තෙ චත්තාරො හෙමන්තිකෙ චත්තාරො ච ගිම්හිකෙ අට්ඨ මාසෙති අත්ථො. මණ්ඩපෙ වාති සාඛාමණ්ඩපෙ වා පදරමණ්ඩපෙ වා. රුක්ඛමූලෙ වාති යස්ස කස්සචි රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා. යත්ථ කාකා වා කුලලා වා න ඌහදන්තීති යත්ථ ධුවනිවාසෙන කුලාවකෙ කත්වා වසමානා එතෙ කාකකුලලා වා අඤ්ඤෙ වා සකුන්තා තං සෙනාසනං න ඌහදන්ති, තාදිසෙ රුක්ඛමූලෙ නික්ඛිපිතුං අනුජානාමීති. තස්මා යත්ථ ගොචරප්පසුතා සකුන්තා විස්සමිත්වා ගච්ඡන්ති, තස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. යස්මිං පන ධුවනිවාසෙන කුලාවකෙ කත්වා වසන්ති, තස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ න නික්ඛිපිතබ්බං. ‘‘අට්ඨ මාසෙ’’ති වචනතො යෙසු ජනපදෙසු වස්සකාලෙ න වස්සති, තෙසුපි චත්තාරො මාසෙ නික්ඛිපිතුං න වට්ටතියෙව. ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතෙ’’ති වචනතො යත්ථ හෙමන්තෙ දෙවො වස්සති, තත්ථ හෙමන්තෙපි අජ්ඣොකාසෙ නික්ඛිපිතුං න වට්ටති. ගිම්හෙ පන සබ්බත්ථ විගතවලාහකං විසුද්ධං නභං හොති, එවරූපෙ කාලෙ කෙනචිදෙව කරණීයෙන අජ්ඣොකාසෙ මඤ්චපීඨං නික්ඛිපිතුං වට්ටති.

අබ්භොකාසිකෙනාපි වත්තං ජානිතබ්බං, තස්ස හි සචෙ පුග්ගලිකමඤ්චකො අත්ථි, තත්ථෙව සයිතබ්බං. සඞ්ඝිකං ගණ්හන්තෙන වෙත්තෙන වා වාකෙන වා වීතමඤ්චකො ගහෙතබ්බො. තස්මිං අසති පුරාණමඤ්චකො ගහෙතබ්බො. තස්මිම්පි අසති නවවායිමො වා ඔනද්ධකො වා ගහෙතබ්බො. ගහෙත්වා ච පන ‘‘අහං උක්කට්ඨරුක්ඛමූලිකො උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකො’’ති චීවරකුටිම්පි අකත්වා අසමයෙ අජ්ඣොකාසෙ රුක්ඛමූලෙ වා පඤ්ඤපෙත්වා නිපජ්ජිතුං න වට්ටති. සචෙ පන චතුග්ගුණෙනපි චීවරෙන කතකුටි අතෙමෙන්තං රක්ඛිතුං න සක්කොති, සත්තාහවද්දලිකාදීනි භවන්ති, භික්ඛුනො කායානුගතිකත්තා වට්ටති.

අරඤ්ඤෙ පණ්ණකුටීසු වසන්තානං සීලසම්පදාය පසන්නචිත්තා මනුස්සා නවං මඤ්චපීඨං දෙන්ති ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති වසිත්වා ගච්ඡන්තෙහි සාමන්තවිහාරෙ සභාගභික්ඛූනං පෙසෙත්වා ගන්තබ්බං, සභාගානං අභාවෙ අනොවස්සකෙ නික්ඛිපිත්වා ගන්තබ්බං, අනොවස්සකෙ අසති රුක්ඛෙ ලග්ගෙත්වා ගන්තබ්බං. චෙතියඞ්ගණෙ සම්මජ්ජනිං ගහෙත්වා භොජනසාලඞ්ගණං වා උපොසථාගාරඞ්ගණං වා පරිවෙණදිවාට්ඨානඅග්ගිසාලාදීසු වා අඤ්ඤතරං සම්මජ්ජිත්වා ධොවිත්වා පුන සම්මජ්ජනීමාළකෙයෙව ඨපෙතබ්බා. උපොසථාගාරාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ගහෙත්වා අවසෙසානි සම්මජ්ජන්තස්සාපි එසෙව නයො.

යො පන භික්ඛාචාරමග්ගං සම්මජ්ජන්තොව ගන්තුකාමො හොති, තෙන සම්මජ්ජිත්වා සචෙ අන්තරාමග්ගෙ සාලා අත්ථි, තත්ථ ඨපෙතබ්බා. සචෙ නත්ථි, වලාහකානං අනුට්ඨිතභාවං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘යාවාහං ගාමතො නික්ඛමාමි, තාව න වස්සිස්සතී’’ති ජානන්තෙන යත්ථ කත්ථචි නික්ඛිපිත්වා පුන පච්චාගච්ඡන්තෙන පාකතිකට්ඨානෙ ඨපෙතබ්බා. සචෙ වස්සිස්සතීති ජානන්තො අජ්ඣොකාසෙ ඨපෙති, දුක්කටන්ති මහාපච්චරියං වුත්තං. සචෙ පන තත්‍ර තත්‍රෙව සම්මජ්ජනත්ථාය සම්මජ්ජනී නික්ඛිත්තා හොති, තං තං ඨානං සම්මජ්ජිත්වා තත්‍ර තත්‍රෙව නික්ඛිපිතුං වට්ටති. ආසනසාලං සම්මජ්ජන්තෙන වත්තං ජානිතබ්බං. තත්‍රිදං වත්තං – මජ්ඣතො පට්ඨාය පාදට්ඨානාභිමුඛා වාලිකා හරිතබ්බා. කචවරං හත්ථෙහි ගහෙත්වා බහි ඡඩ්ඩෙතබ්බං.

111. මසාරකොති මඤ්චපාදෙ විජ්ඣිත්වා තත්ථ අටනියො පවෙසෙත්වා කතො. බුන්දිකාබද්ධොති අටනීහි මඤ්චපාදෙ ඩංසාපෙත්වා පල්ලඞ්කසඞ්ඛෙපෙන කතො. කුළීරපාදකොති අස්සමෙණ්ඩකාදීනං පාදසදිසෙහි පාදෙහි කතො. යො වා පන කොචි වඞ්කපාදකො, අයං වුච්චති කුළීරපාදකො. ආහච්චපාදකොති අයං පන ‘‘ආහච්චපාදකො නාම මඤ්චො අඞ්ගෙ විජ්ඣිත්වා කතො හොතී’’ති එවං පරතො පාළියංයෙව වුත්තො, තස්මා අටනියො විජ්ඣිත්වා තත්ථ පාදසිඛං පවෙසෙත්වා උපරි ආණිං දත්වා කතමඤ්චො ‘‘ආහච්චපාදකො’’ති වෙදිතබ්බො. පීඨෙපි එසෙව නයො. අන්තො සංවෙඨෙත්වා බද්ධං හොතීති හෙට්ඨා ච උපරි ච විත්ථතං මජ්ඣෙ සඞ්ඛිත්තං පණවසණ්ඨානං කත්වා බද්ධං හොති, තං කිර මජ්ඣෙ සීහබ්‍යග්ඝචම්මපරික්ඛිත්තම්පි කරොන්ති. අකප්පියචම්මං නාමෙත්ථ නත්ථි. සෙනාසනඤ්හි සොවණ්ණමයම්පි වට්ටති, තස්මා තං මහග්ඝං හොති. අනුපසම්පන්නං සන්ථරාපෙති තස්ස පලිබොධොති යෙන සන්ථරාපිතං, තස්ස පලිබොධො. ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කමන්තස්ස පාචිත්තියං.

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – ථෙරො භොජනසාලායං භත්තකිච්චං කත්වා දහරං ආණාපෙති ‘‘ගච්ඡ දිවාට්ඨානෙ මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙහී’’ති. සො තථා කත්වා නිසින්නො. ථෙරො යථාරුචිං විචරිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ථවිකං වා උත්තරාසඞ්ගං වා ඨපෙති, තතො පට්ඨාය ථෙරස්ස පලිබොධො. නිසීදිත්වා සයං ගච්ඡන්තො නෙව උද්ධරති, න උද්ධරාපෙති, ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ පාචිත්තියං. සචෙ පන ථෙරො තත්ථ ථවිකං වා උත්තරාසඞ්ගං වා අට්ඨපෙත්වා චඞ්කමන්තොව දහරං ‘‘ගච්ඡ ත්ව’’න්ති භණති, තෙන ‘‘ඉදං භන්තෙ මඤ්චපීඨ’’න්ති ආචික්ඛිතබ්බං. සචෙ ථෙරො වත්තං ජානාති ‘‘ත්වං ගච්ඡ, අහං පාකතිකං කරිස්සාමී’’ති වත්තබ්බං. සචෙ බාලො හොති අනුග්ගහිතවත්තො ‘‘ගච්ඡ, මා ඉධ තිට්ඨ, නෙව නිසීදිතුං න නිපජ්ජිතුං දෙමී’’ති දහරං තජ්ජෙතියෙව. දහරෙන ‘‘භන්තෙ සුඛං සයථා’’ති කප්පං ලභිත්වා වන්දිත්වා ගන්තබ්බං. තස්මිං ගතෙ ථෙරස්සෙව පලිබොධො. පුරිමනයෙනෙව චස්ස ආපත්ති වෙදිතබ්බා.

අථ පන ආණත්තික්ඛණෙයෙව දහරො ‘‘මය්හං භන්තෙ භණ්ඩකධොවනාදි කිඤ්චි කරණීයං අත්ථී’’ති වදති, ථෙරො ච නං ‘‘ත්වං පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡාහී’’ති වත්වා භොජනසාලතො නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡති, පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො. සචෙ තත්ථෙව ගන්ත්වා නිසීදති පුරිමනයෙනෙව චස්ස ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ ආපත්ති. සචෙ පන ථෙරො සාමණෙරං ආණාපෙති, සාමණෙරෙ තත්ථ මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වා නිසින්නෙපි භොජනසාලතො අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තො පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො. ගන්ත්වා නිසින්නො පුන ගමනකාලෙ ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ ආපත්තියා කාරෙතබ්බො. සචෙ පන ආණාපෙන්තො මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වා තත්ථෙව නිසීදාති ආණාපෙති, යත්‍රිච්ඡති තත්‍ර ගන්ත්වා ආගන්තුං ලභති. සයං පන පාකතිකං අකත්වා ගච්ඡන්තස්ස ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ පාචිත්තියං. අන්තරසන්නිපාතෙ මඤ්චපීඨානි පඤ්ඤපෙත්වා නිසින්නෙහි ගමනකාලෙ ආරාමිකානං ඉමං පටිසාමෙථාති වත්තබ්බං, අවත්වා ගච්ඡන්තානං ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ ආපත්ති.

මහාධම්මසවනං නාම හොති තත්ථ උපොසථාගාරතොපි භොජනසාලතොපි ආහරිත්වා මඤ්චපීඨානි පඤ්ඤපෙන්ති. ආවාසිකානංයෙව පලිබොධො. සචෙ ආගන්තුකා ‘‘ඉදං අම්හාකං උපජ්ඣායස්ස ඉදං ආචරියස්සා’’ති ගණ්හන්ති, තතො පට්ඨාය තෙසංයෙව පලිබොධො. ගමනකාලෙ පාකතිකං අකත්වා ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කමන්තානං ආපත්ති. මහාපච්චරියං පුන වුත්තං – ‘‘යාව අඤ්ඤෙ න නිසීදන්ති, තාව යෙහි පඤ්ඤත්තං, තෙසං භාරො. අඤ්ඤෙසු ආගන්ත්වා නිසින්නෙසු නිසින්නකානං භාරො. සචෙ තෙ අනුද්ධරිත්වා වා අනුද්ධරාපෙත්වා වා ගච්ඡන්ති, දුක්කටං. කස්මා? අනාණත්තියා පඤ්ඤපිතත්තා’’ති. ධම්මාසනෙ පඤ්ඤත්තෙ යාව උස්සාරකො වා ධම්මකථිකො වා නාගච්ඡති, තාව පඤ්ඤාපකානං පලිබොධො, තස්මිං ආගන්ත්වා නිසින්නෙ තස්ස පලිබොධො. සකලං අහොරත්තං ධම්මසවනං හොති, අඤ්ඤො උස්සාරකො වා ධම්මකථිකො වා උට්ඨහති, අඤ්ඤො නිසීදති, යො යො ආගන්ත්වා නිසීදති, තස්ස තස්ස භාරො. උට්ඨහන්තෙන පන ‘‘ඉදමාසනං තුම්හාකං භාරො’’ති වත්වා ගන්තබ්බං. සචෙපි ඉතරස්මිං අනාගතෙයෙව පඨමං නිසින්නො උට්ඨාය ගච්ඡති, තස්මිඤ්ච අන්තොඋපචාරට්ඨෙයෙව ඉතරො ආගන්ත්වා නිසීදති, උට්ඨාය ගතො ආපත්තියා න කාරෙතබ්බො. සචෙ පන ඉතරස්මිං අනාගතෙයෙව පඨමං නිසින්නො උට්ඨායාසනා ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කමති, ආපත්තියා කාරෙතබ්බො. සබ්බත්ථ ච ‘‘ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ පඨමපාදෙ දුක්කටං, දුතියෙ පාචිත්තිය’’න්ති අයං නයො මහාපච්චරියං වුත්තො.

112. චිමිලිකං වාතිආදීසු චිමිලිකා නාම සුධාදිපරිකම්මකතාය භූමියා වණ්ණානුරක්ඛණත්ථං කතා හොති, තං හෙට්ඨා පත්ථරිත්වා උපරි කටසාරකං පත්ථරන්ති. උත්තරත්ථරණං නාම මඤ්චපීඨානං උපරි අත්ථරිතබ්බකං පච්චත්ථරණං. භූමත්ථරණං නාම භූමියං අත්ථරිතබ්බා කටසාරකාදිවිකති. තට්ටිකං නාම තාලපණ්ණෙහි වා වාකෙහි වා කතතට්ටිකා. චම්මඛණ්ඩො නාම සීහබ්‍යග්ඝදීපිතරච්ඡචම්මාදීසුපි යංකිඤ්චි චම්මං. අට්ඨකථාසු හි සෙනාසනපරිභොගෙ පටික්ඛිත්තචම්මං නාම න දිස්සති, තස්මා සීහචම්මාදීනං පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. පාදපුඤ්ඡනී නාම රජ්ජුකෙහි වා පිලොතිකාහි වා පාදපුඤ්ඡනත්ථං කතා. ඵලකපීඨං නාම ඵලකමයං පීඨං. අථ වා ඵලකඤ්චෙව දාරුමයපීඨඤ්ච; එතෙන සබ්බම්පි දාරුභණ්ඩාදි සඞ්ගහිතං. මහාපච්චරියං පන විත්ථාරෙනෙව වුත්තං – ‘‘ආධාරකං පත්තපිධානං පාදකථලිකං තාලවණ්ටං බීජනීපත්තකං යංකිඤ්චි දාරුභණ්ඩං අන්තමසො පානීයඋළුඞ්කං පානීයසඞ්ඛං අජ්ඣොකාසෙ නික්ඛිපිත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කට’’න්ති. මහාඅට්ඨකථායං පන එස නයො දුතියසික්ඛාපදෙ දස්සිතො. අජ්ඣොකාසෙ රජනං පචිත්වා රජනභාජනං රජනඋළුඞ්කො රජනදොණිකාති සබ්බං අග්ගිසාලාය පටිසාමෙතබ්බං. සචෙ අග්ගිසාලා නත්ථි, අනොවස්සකෙ පබ්භාරෙ නික්ඛිපිතබ්බං. තස්මිම්පි අසති යත්ථ ඔලොකෙන්තා භික්ඛූ පස්සන්ති, තාදිසෙ ඨානෙ ඨපෙත්වාපි ගන්තුං වට්ටති.

අඤ්ඤස්ස පුග්ගලිකෙති යස්මිං විස්සාසග්ගාහො න රුහති, තස්ස සන්තකෙ දුක්කටං. යස්මිං පන විස්සාසො රුහති, තස්ස සන්තකං අත්තනො පුග්ගලිකමිව හොතීති මහාපච්චරියාදීසු වුත්තං.

113. ආපුච්ඡං ගච්ඡතීති යො භික්ඛු වා සාමණෙරො වා ආරාමිකො වා ලජ්ජී හොති, අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤති, යො තථාරූපං ආපුච්ඡිත්වා ගච්ඡති, තස්ස අනාපත්ති. ඔතාපෙන්තො ගච්ඡතීති ආතපෙ ඔතාපෙන්තො ආගන්ත්වා උද්ධරිස්සාමීති ගච්ඡති; එවං ගච්ඡතො අනාපත්ති. කෙනචි පලිබුද්ධං හොතීති සෙනාසනං කෙනචි උපද්දුතං හොතීති අත්ථො. සචෙපි හි වුඩ්ඪතරො භික්ඛු උට්ඨාපෙත්වා ගණ්හාති, සචෙපි යක්ඛො වා පෙතො වා ආගන්ත්වා නිසීදති, කොචි වා ඉස්සරො ආගන්ත්වා ගණ්හාති, සෙනාසනං පලිබුද්ධං හොති, සීහබ්‍යග්ඝාදීසු වා පන තං පදෙසං ආගන්ත්වා ඨිතෙසුපි සෙනාසනං පලිබුද්ධං හොතියෙව. එවං කෙනචි පලිබුද්ධෙ අනුද්ධරිත්වාපි ගච්ඡතො අනාපත්ති. ආපදාසූති ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායෙසු. සෙසං උත්තානමෙවාති.

කථිනසමුට්ඨානං – කායවාචතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියාකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදං චතුත්ථං.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

116. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදෙ – භිසීති මඤ්චකභිසි වා පීඨකභිසි වා. චිමිලිකාදීනිපි පුරිමසික්ඛාපදෙ වුත්තප්පකාරානියෙව. නිසීදනන්ති සදසං වෙදිතබ්බං. පච්චත්ථරණන්ති පාවාරො කොජවොති එත්තකමෙව වුත්තං. තිණසන්ථාරොති යෙසං කෙසඤ්චි තිණානං සන්ථාරො. එස නයො පණ්ණසන්ථාරෙ. පරික්ඛෙපං අතික්කමන්තස්සාති එත්ථ පඨමපාදං අතික්කාමෙන්තස්ස දුක්කටං, දුතියාතික්කමෙ පාචිත්තියං. අපරික්ඛිත්තස්ස උපචාරො නාම සෙනාසනතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා.

අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍යාති එත්ථ භික්ඛුම්හි සති භික්ඛු ආපුච්ඡිතබ්බො. තස්මිං අසති සාමණෙරො, තස්මිං අසති ආරාමිකො, තස්මිම්පි අසති යෙන විහාරො කාරිතො සො විහාරසාමිකො, තස්ස වා කුලෙ යො කොචි ආපුච්ඡිතබ්බො. තස්මිම්පි අසති චතූසු පාසාණෙසු මඤ්චං ඨපෙත්වා මඤ්චෙ අවසෙසමඤ්චපීඨානි ආරොපෙත්වා උපරි භිසිආදිකං දසවිධම්පි සෙය්‍යං රාසිං කරිත්වා දාරුභණ්ඩං මත්තිකාභණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ද්වාරවාතපානානි පිදහිත්වා ගමියවත්තං පූරෙත්වා ගන්තබ්බං. සචෙ පන සෙනාසනං ඔවස්සති, ඡදනත්ථඤ්ච තිණං වා ඉට්ඨකා වා ආනීතා හොන්ති, සචෙ උස්සහති, ඡාදෙතබ්බං. නො චෙ සක්කොති, යො ඔකාසො අනොවස්සකො, තත්ථ මඤ්චපීඨාදීනි නික්ඛිපිත්වා ගන්තබ්බං. සචෙ සබ්බම්පි ඔවස්සති, උස්සහන්තෙන අන්තොගාමෙ උපාසකානං ඝරෙ ඨපෙතබ්බං. සචෙ තෙපි ‘‘සඞ්ඝිකං නාම භන්තෙ භාරියං, අග්ගිදාහාදීනං භායාමා’’ති න සම්පටිච්ඡන්ති, අජ්ඣොකාසෙපි පාසාණානං උපරි මඤ්චං ඨපෙත්වා සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව නික්ඛිපිත්වා තිණෙහි ච පණ්ණෙහි ච පටිච්ඡාදෙත්වා ගන්තුං වට්ටති. යඤ්හි තත්ථ අඞ්ගමත්තම්පි අවසිස්සති, තං අඤ්ඤෙසං තත්ථ ආගතානං භික්ඛූනං උපකාරං භවිස්සතීති.

117. විහාරස්ස උපචාරෙතිආදීසු විහාරස්සූපචාරො නාම පරිවෙණං. උපට්ඨානසාලාති පරිවෙණභොජනසාලා. මණ්ඩපොති පරිවෙණමණ්ඩපො. රුක්ඛමූලන්ති පරිවෙණරුක්ඛමූලං. අයං තාව නයො කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තො. කිඤ්චාපි වුත්තො, අථ ඛො විහාරොති අන්තොගබ්භො වා අඤ්ඤං වා සබ්බපරිච්ඡන්නං ගුත්තසෙනාසනං වෙදිතබ්බං. විහාරස්ස උපචාරෙති තස්ස බහි ආසන්නෙ ඔකාසෙ. උපට්ඨානසාලායං වාති භොජනසාලායං වා. මණ්ඩපෙ වාති අපරිච්ඡන්නෙ පරිච්ඡන්නෙ වාපි බහූනං සන්නිපාතමණ්ඩපෙ. රුක්ඛමූලෙ වත්තබ්බං නත්ථි. ආපත්ති දුක්කටස්සාති වුත්තප්පකාරඤ්හි දසවිධං සෙය්‍යං අන්තොගබ්භාදිම්හි ගුත්තට්ඨානෙ පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස යස්මා සෙය්‍යාපි සෙනාසනම්පි උපචිකාහි පලුජ්ජති, වම්මිකරාසියෙව හොති, තස්මා පාචිත්තියං වුත්තං. බහි පන උපට්ඨානසාලාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස සෙය්‍යාමත්තමෙව නස්සෙය්‍ය, ඨානස්ස අගුත්තතාය න සෙනාසනං, තස්මා එත්ථ දුක්කටං වුත්තං. මඤ්චං වා පීඨං වාති එත්ථ යස්මා න සක්කා මඤ්චපීඨං සහසා උපචිකාහි ඛායිතුං, තස්මා තං විහාරෙපි සන්ථරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. විහාරූපචාරෙ පන තං විහාරචාරිකං ආහිණ්ඩන්තාපි දිස්වා පටිසාමෙස්සන්ති.

118. උද්ධරිත්වා ගච්ඡතීති එත්ථ උද්ධරිත්වා ගච්ඡන්තෙන මඤ්චපීඨකවාටං සබ්බං අපනෙත්වා සංහරිත්වා චීවරවංසෙ ලග්ගෙත්වා ගන්තබ්බං. පච්ඡා ආගන්ත්වා වසනකභික්ඛුනාපි පුන මඤ්චපීඨං වා පඤ්ඤපෙත්වා සයිත්වා ගච්ඡන්තෙන තථෙව කාතබ්බං. අන්තොකුට්ටතො සෙය්‍යං බහිකුට්ටෙ පඤ්ඤපෙත්වා වසන්තෙන ගමනකාලෙ ගහිතට්ඨානෙයෙව පටිසාමෙතබ්බං. උපරිපාසාදතො ඔරොපෙත්වා හෙට්ඨාපාසාදෙ වසන්තස්සපි එසෙව නයො. රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වාපි ගමනකාලෙ පුන ගහිතට්ඨානෙයෙව ඨපෙතබ්බං.

ආපුච්ඡං ගච්ඡතීති එත්ථායං ආපුච්ඡිතබ්බානාපුච්ඡිතබ්බවිනිච්ඡයො – යා තාව භූමියං දීඝසාලා වා පණ්ණසාලා වා හොති, යං වා රුක්ඛත්ථම්භෙසු, කතගෙහං උපචිකානං උට්ඨානට්ඨානං හොති, තතො පක්කමන්තෙන තාව ආපුච්ඡිත්වාව පක්කමිතබ්බං. තස්මිඤ්හි කතිපයානි දිවසානි අජග්ගියමානෙ වම්මිකාව සන්තිට්ඨන්ති. යං පන පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං සිලුච්චයලෙණං වා සුධාලිත්තසෙනාසනං වා යත්ථ උපචිකාසඞ්කා නත්ථි, තතො පක්කමන්තස්ස ආපුච්ඡිත්වාපි අනාපුච්ඡිත්වාපි ගන්තුං වට්ටති, ආපුච්ඡනං පන වත්තං. සචෙ තාදිසෙපි සෙනාසනෙ එකෙන පස්සෙන උපචිකා ආරොහන්ති, ආපුච්ඡිත්වාව ගන්තබ්බං. යො පන ආගන්තුකො භික්ඛු සඞ්ඝිකං සෙනාසනං ගහෙත්වා වසන්තං භික්ඛුං අනුවත්තන්තො අත්තනො සෙනාසනං අග්ගහෙත්වා වසති, යාව සො න ගණ්හාති, තාව තං සෙනාසනං පුරිමභික්ඛුස්සෙව පලිබොධො. යදා පන සො සෙනාසනං ගහෙත්වා අත්තනො ඉස්සරියෙන වසති, තතො පට්ඨාය ආගන්තුකස්සෙව පලිබොධො. සචෙ උභොපි විභජිත්වා ගණ්හන්ති, උභින්නම්පි පලිබොධො. මහාපච්චරියං පන වුත්තං – ‘‘සචෙ ද්වෙ තයො එකතො හුත්වා පඤ්ඤපෙන්ති, ගමනකාලෙ සබ්බෙහිපි ආපුච්ඡිතබ්බං. තෙසු චෙ පඨමං ගච්ඡන්තො ‘පච්ඡිමො ජග්ගිස්සතී’ති ආභොගං කත්වා ගච්ඡති වට්ටති. පච්ඡිමස්ස ආභොගෙන මුත්ති නත්ථි. බහූ එකං පෙසෙත්වා සන්ථරාපෙන්ති, ගමනකාලෙ සබ්බෙහි වා ආපුච්ඡිතබ්බං, එකං වා පෙසෙත්වා ආපුච්ඡිතබ්බං. අඤ්ඤතො මඤ්චපීඨාදීනි ආනෙත්වා අඤ්ඤත්‍ර වසිත්වාපි ගමනකාලෙ තත්ථෙව නෙතබ්බානි. සචෙ අඤ්ඤාවාසතො ආනෙත්වා වසමානස්ස අඤ්ඤො වුඩ්ඪතරො ආගච්ඡති, න පටිබාහිතබ්බො, ‘මයා භන්තෙ අඤ්ඤාවාසතො ආනීතං, පාකතිකං කරෙය්‍යාථා’ති වත්තබ්බං. තෙන ‘එවං කරිස්සාමී’ති සම්පටිච්ඡිතෙ ඉතරස්ස ගන්තුං වට්ටති. එවමඤ්ඤත්ථ හරිත්වාපි සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං වා ජිණ්ණං වා චොරෙහි වා හටං ගීවා න හොති, පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්තස්ස පන ගීවා හොති. අඤ්ඤස්ස මඤ්චපීඨං පන සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා පුග්ගලිකපරිභොගෙන වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස නට්ඨං ගීවායෙව’’.

කෙනචි පලිබුද්ධං හොතීති වුඩ්ඪතරභික්ඛූඉස්සරියයක්ඛසීහවාළමිගකණ්හසප්පාදීසු යෙන කෙනචි සෙනාසනං පලිබුද්ධං හොති. සාපෙක්ඛො ගන්ත්වා තත්ථ ඨිතො ආපුච්ඡති, කෙනචි පලිබුද්ධො හොතීති අජ්ජෙව ආගන්ත්වා පටිජග්ගිස්සාමීති එවං සාපෙක්ඛො නදීපාරං වා ගාමන්තරං වා ගන්ත්වා යත්ථස්ස ගමනචිත්තං උප්පන්නං, තත්ථෙව ඨිතො කඤ්චි පෙසෙත්වා ආපුච්ඡති, නදීපූරරාජචොරාදීසු වා කෙනචි පලිබුද්ධො හොති උපද්දුතො, න සක්කොති පච්චාගන්තුං, එවංභූතස්සපි අනාපත්ති. සෙසං පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයමෙව සද්ධිං සමුට්ඨානාදීහීති.

දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදං පඤ්චමං.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

119. ඡට්ඨසික්ඛාපදෙ – පලිබුන්ධෙන්තීති පඨමතරං ගන්ත්වා පත්තචීවරං අතිහරිත්වා රුම්භිත්වා තිට්ඨන්ති. ථෙරා භික්ඛූ වුට්ඨාපෙන්තීති ‘‘අම්හාකං ආවුසො පාපුණාතී’’ති වස්සග්ගෙන ගහෙත්වා වුට්ඨාපෙන්ති. අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යං කප්පෙන්තීති ‘‘තුම්හාකං භන්තෙ මඤ්චට්ඨානංයෙව පාපුණාති, න සබ්බො විහාරො. අම්හාකං දානි ඉදං ඨානං පාපුණාතී’’ති අනුපවිසිත්වා මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වා නිසීදන්තිපි නිපජ්ජන්තිපි සජ්ඣායම්පි කරොන්ති.

120. ජානන්ති ‘‘අනුට්ඨාපනීයො අය’’න්ති ජානන්තො; තෙනෙවස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘වුඩ්ඪොති ජානාතී’’තිආදි වුත්තං. වුඩ්ඪො හි අත්තනො වුඩ්ඪතාය අනුට්ඨාපනීයො, ගිලානො ගිලානතාය, සඞ්ඝො පන භණ්ඩාගාරිකස්ස වා ධම්මකථිකවිනයධරාදීනං වා ගණවාචකආචරියස්ස වා බහූපකාරතං ගුණවිසිට්ඨතඤ්ච සල්ලක්ඛෙන්තො ධුවවාසත්ථාය විහාරං සම්මන්නිත්වා දෙති, තස්මා යස්ස සඞ්ඝෙන දින්නො, සොපි අනුට්ඨාපනීයො. කාමඤ්චෙත්ථ ගිලානස්සාපි සඞ්ඝොයෙව අනුච්ඡවිකං සෙනාසනං දෙති, ගිලානො පන ‘‘අපලොකෙත්වා සඞ්ඝෙන අදින්නසෙනාසනොපි න පීළෙතබ්බො අනුකම්පිතබ්බො’’ති දස්සෙතුං විසුං වුත්තො.

121. උපචාරෙති එත්ථ මඤ්චපීඨානං තාව මහල්ලකෙ විහාරෙ සමන්තා දියඩ්ඪො හත්ථො උපචාරො, ඛුද්දකෙ යතො පහොති තතො දියඩ්ඪො හත්ථො, පාදෙ ධොවිත්වා පවිසන්තස්ස පස්සාවත්ථාය නික්ඛමන්තස්ස ච යාව ද්වාරෙ නික්ඛිත්තපාදධොවනපාසාණතො පස්සාවට්ඨානතො ච මඤ්චපීඨං, තාව දියඩ්ඪහත්ථවිත්ථාරො මග්ගො උපචාරො නාම. තස්මිං මඤ්චස්ස වා පීඨස්ස වා උපචාරෙ ඨිතස්ස වා භික්ඛුනො පවිසන්තස්ස වා නික්ඛමන්තස්ස වා උපචාරෙ යො අනුපඛජ්ජ සෙය්‍යං කප්පෙතුකාමො සෙය්‍යං සන්ථරති වා සන්ථරාපෙති වා, ආපත්ති දුක්කටස්ස.

අභිනිසීදති වා අභිනිපජ්ජති වාති එත්ථ අභිනිසීදනමත්තෙන අභිනිපජ්ජනමත්තෙනෙව වා පාචිත්තියං. සචෙ පන ද්වෙපි කරොති, ද්වෙ පාචිත්තියානි. උට්ඨායුට්ඨාය නිසීදතො වා නිපජ්ජතො වා පයොගෙ පයොගෙ පාචිත්තියං.

122. උපචාරං ඨපෙත්වා සෙය්‍යං සන්ථරති වා සන්ථරාපෙති වාති ඉමස්මිං ඉතො පරෙ ච ‘‘විහාරස්ස උපචාරෙ’’තිආදිකෙ දුක්කටවාරෙපි යථා ඉධ අභිනිසීදනමත්තෙ අභිනිපජ්ජනමත්තෙ උභයකරණෙ පයොගභෙදෙ ච පාචිත්තියප්පභෙදො වුත්තො, එවං දුක්කටප්පභෙදො වෙදිතබ්බො. එවරූපෙන හි විසභාගපුග්ගලෙන එකවිහාරෙ වා එකපරිවෙණෙ වා වසන්තෙන අත්ථො නත්ථි, තස්මා සබ්බත්ථෙවස්ස නිවාසො වාරිතො. අඤ්ඤස්ස පුග්ගලිකෙති ඉධාපි විස්සාසිකස්ස පුග්ගලිකං අත්තනො පුග්ගලිකසදිසමෙව, තත්ථ අනාපත්ති.

123. ආපදාසූති සචෙ බහි වසන්තස්ස ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායො හොති, එවරූපාසු ආපදාසු යො පවිසති, තස්සාපි අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙවාති. පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානං, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදං ඡට්ඨං.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා

126. සත්තමසික්ඛාපදෙ – එකෙන පයොගෙන බහුකෙපි ද්වාරෙ අතික්කාමෙතීති යෙ චතුභූමකපඤ්චභූමකා පාසාදා ඡසත්තකොට්ඨකානි වා චතුස්සාලානි, තාදිසෙසු සෙනාසනෙසු හත්ථෙසු වා ගීවාය වා ගහෙත්වා අන්තරා අට්ඨපෙන්තො එකෙන පයොගෙන අතික්කාමෙති, එකමෙව පාචිත්තියං. ඨපෙත්වා ඨපෙත්වා නානාපයොගෙහි අතික්කාමෙන්තස්ස ද්වාරගණනාය පාචිත්තියානි. හත්ථෙන අනාමසිත්වා ‘‘නික්ඛමා’’ති වත්වා වාචාය නික්කඩ්ඪන්තස්සාපි එසෙව නයො.

අඤ්ඤං ආණාපෙතීති එත්ථ ‘‘ඉමං නික්කඩ්ඪා’’ති ආණත්තිමත්තෙ දුක්කටං. සචෙ සො සකිං ආණත්තො බහුකෙපි ද්වාරෙ අතික්කාමෙති, එකං පාචිත්තියං. සචෙ පන ‘‘එත්තකානි ද්වාරානි නික්කඩ්ඪාහී’’ති වා ‘‘යාව මහාද්වාරං තාව නික්කඩ්ඪාහී’’ති වා එවං නියාමෙත්වා ආණත්තො හොති, ද්වාරගණනාය පාචිත්තියානි.

තස්ස පරික්ඛාරන්ති යංකිඤ්චි තස්ස සන්තකං පත්තචීවරපරිස්සාවනධමකරණමඤ්චපීඨභිසිබිම්බොහනාදිභෙදං, අන්තමසො රජනඡල්ලිම්පි; යො නික්කඩ්ඪති වා නික්කඩ්ඪාපෙති වා; තස්ස වත්ථුගණනාය දුක්කටානි. ගාළ්හං බන්ධිත්වා ඨපිතෙසු පන එකාව ආපත්තීති මහාපච්චරියං වුත්තං.

127. අඤ්ඤස්ස පුග්ගලිකෙති ඉධාපි විස්සාසිකපුග්ගලිකං අත්තනො පුග්ගලිකසදිසමෙව. යථා ච ඉධ; එවං සබ්බත්ථ. යත්‍ර පන විසෙසො භවිස්සති, තත්‍ර වක්ඛාම.

128. අලජ්ජිං නික්කඩ්ඪති වාතිආදීසු භණ්ඩනකාරකකලහකාරකමෙව සකලසඞ්ඝාරාමතො නික්කඩ්ඪිතුං ලභති, සො හි පක්ඛං ලභිත්වා සඞ්ඝම්පි භින්දෙය්‍ය. අලජ්ජීආදයො පන අත්තනො වසනට්ඨානතොයෙව නික්කඩ්ඪිතබ්බා, සකලසඞ්ඝාරාමතො නික්කඩ්ඪිතුං න වට්ටති. උම්මත්තකස්සාති සයං උම්මත්තකස්ස අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙවාති.

තිසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො වාචාචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, ලොකවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, අකුසලචිත්තං, දුක්ඛවෙදනන්ති.

නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදං සත්තමං.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා

129. අට්ඨමසික්ඛාපදෙ – උපරිවෙහාසකුටියාති උපරි අච්ඡන්නතලාය ද්විභූමිකකුටියා වා තිභූමිකාදිකුටියා වා. මඤ්චං සහසා අභිනිසීදීති මඤ්චං සහසා අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා නිසීදි. භුම්මත්ථෙ වා එතං උපයොගවචනං; මඤ්චෙ නිසීදීති අත්ථො. අභීති ඉදං පන පදසොභනත්ථං උපසග්ගමත්තමෙව. නිප්පතිත්වාති නිපතිත්වා නික්ඛමිත්වා වා. තස්ස හි උපරි ආණීපි න දින්නා, තස්මා නික්ඛන්තො. විස්සරමකාසීති විරූපං ආතුරස්සරමකාසි.

131. වෙහාසකුටි නාම මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස අසීසඝට්ටාති යා පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සබ්බහෙට්ඨිමාහි තුලාහි සීසං න ඝට්ටෙති, එතෙන ඉධ අධිප්පෙතා වෙහාසකුටි දස්සිතා හොති, න වෙහාසකුටිලක්ඛණං. යා හි කාචි උපරි අච්ඡින්නතලා ද්විභූමිකා කුටි තිභූමිකාදිකුටි වා ‘‘වෙහාසකුටී’’ති වුච්චති. ඉධ පන අසීසඝට්ටා අධිප්පෙතා. අභිනිසීදනාදීසු පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පයොගවසෙන ආපත්තිභෙදො වෙදිතබ්බො.

133. අවෙහාසකුටියාති භූමියං කතපණ්ණසාලාදීසු අනාපත්ති. න හි සක්කා තත්ථ පරස්ස පීළා කාතුං. සීසඝට්ටායාති යායං සීසඝට්ටා හොති, තත්ථාපි අනාපත්ති. න හි සක්කා තත්ථ හෙට්ඨාපාසාදෙ අනොණතෙන විචරිතුං, තස්මා අසඤ්චරණට්ඨානත්තා පරපීළා න භවිස්සති. හෙට්ඨා අපරිභොගං හොතීති යස්සා හෙට්ඨා දබ්බසම්භාරාදීනං නික්ඛිත්තත්තා අපරිභොගං හොති, තත්ථාපි අනාපත්ති. පදරසඤ්චිතං හොතීති යස්සා උපරිමතලං දාරුඵලකෙහි වා ඝනසන්ථතං හොති, සුධාදිපරිකම්මකතං වා තත්ථාපි අනාපත්ති. පටාණි දින්නා හොතීති මඤ්චපීඨානං පාදසිඛාසු ආණී දින්නා හොති, යත්ථ නිසීදන්තෙපි න නිප්පතන්ති, තාදිසෙ මඤ්චපීඨෙ නිසීදතොපි අනාපත්ති. තස්මිං ඨිතොති ආහච්චපාදකෙ මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා ඨිතො උපරි නාගදන්තකාදීසු ලග්ගිතකං චීවරං වා කිඤ්චි වා ගණ්හාති වා, අඤ්ඤං වා ලග්ගෙති, තස්සාපි අනාපත්ති. සෙසං උත්තානමෙව. එළකලොමසමුට්ඨානං – කායතො ච කායචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

වෙහාසකුටිසික්ඛාපදං අට්ඨමං.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

135. නවමසික්ඛාපදෙ – යාව ද්වාරකොසාති එත්ථ ද්වාරකොසො නාම පිට්ඨසඞ්ඝාටස්ස සමන්තා කවාටවිත්ථාරප්පමාණො ඔකාසො. මහාපච්චරියං පන ‘‘ද්වාරබාහතො පට්ඨාය දියඩ්ඪො හත්ථො’’ති වුත්තං. කුරුන්දියං පන ‘‘ද්වාරස්ස උභොසු පස්සෙසු කවාටප්පමාණ’’න්ති. මහාඅට්ඨකථායං ‘‘කවාටං නාම දියඩ්ඪහත්ථම්පි හොති ද්විහත්ථම්පි අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථම්පී’’ති වුත්තං, තං සුවුත්තං. තදෙව හි සන්ධාය භගවතාපි ‘‘පිට්ඨසඞ්ඝාටස්ස සමන්තා හත්ථපාසා’’ති අයං උක්කට්ඨනිද්දෙසො කතො. අග්ගළට්ඨපනායාති සකවාටකද්වාරබන්ධට්ඨපනාය; සකවාටකස්ස ද්වාරබන්ධස්ස නිච්චලභාවත්ථායාති අත්ථො. ද්වාරට්ඨපනායාති ඉදම්පි හි පදභාජනං ඉමමෙවත්ථං සන්ධාය භාසිතං. අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – කවාටඤ්හි ලහුපරිවට්ටකං විවරණකාලෙ භිත්තිං ආහනති, පිදහනකාලෙ ද්වාරබන්ධං. තෙන ආහනනෙන භිත්ති කම්පති, තතො මත්තිකා චලති, චලිත්වා සිථිලා වා හොති පතති වා. තෙනාහ භගවා ‘‘යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනායා’’ති. තත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘ඉදං නාම කත්තබ්බ’’න්ති නෙව මාතිකායං න පදභාජනෙ වුත්තං, අට්ඨුප්පත්තියං පන ‘‘පුනප්පුනං ඡාදාපෙසි පුනප්පුනං ලෙපාපෙසී’’ති අධිකාරතො යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනාය පුනප්පුනං ලිම්පිතබ්බො වා ලෙපාපෙතබ්බො වාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

යං පන පදභාජනෙ ‘‘පිට්ඨසඞ්ඝාටස්ස සමන්තා හත්ථපාසා’’ති වුත්තං. තත්ථ යස්ස වෙමජ්ඣෙ ද්වාරං හොති, උපරිභාගෙ උච්චා භිත්ති, තස්ස තීසු දිසාසු සමන්තා හත්ථපාසා උපචාරො හොති, ඛුද්දකස්ස විහාරස්ස ද්වීසු දිසාසු උපචාරො හොති. තත්‍රාපි යං භිත්තිං විවරියමානං කවාටං ආහනති, සා අපරිපූරඋපචාරාපි හොති. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන පන තීසු දිසාසු සමන්තා හත්ථපාසා ද්වාරස්ස නිච්චලභාවත්ථාය ලෙපො අනුඤ්ඤාතො. සචෙ පනස්ස ද්වාරස්ස අධොභාගෙපි ලෙපොකාසො අත්ථි, තම්පි ලිම්පිතුං වට්ටති. ආලොකසන්ධිපරිකම්මායාති එත්ථ ආලොකසන්ධීති වාතපානකවාටකා වුච්චන්ති, තෙපි විවරණකාලෙ විදත්ථිමත්තම්පි අතිරෙකම්පි භිත්තිප්පදෙසං පහරන්ති. උපචාරො පනෙත්ථ සබ්බදිසාසු ලබ්භති, තස්මා සබ්බදිසාසු කවාටවිත්ථාරප්පමාණො ඔකාසො ආලොකසන්ධිපරිකම්මත්ථාය ලිම්පිතබ්බො වා ලෙපාපෙතබ්බො වාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

සෙතවණ්ණන්තිආදිකං න මාතිකාය පදභාජනං. ඉමිනා හි විහාරස්ස භාරිකත්තං නාම නත්ථීති පදභාජනෙයෙව අනුඤ්ඤාතං, තස්මා සබ්බමෙතං යථාසුඛං කත්තබ්බං.

එවං ලෙපකම්මෙ යං කත්තබ්බං, තං දස්සෙත්වා පුන ඡදනෙ කත්තබ්බං දස්සෙතුං ‘‘ද්වත්තිච්ඡදනස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ද්වත්තිච්ඡදනස්ස පරියායන්ති ඡදනස්ස ද්වත්තිපරියායං; පරියායො වුච්චති පරික්ඛෙපො, පරික්ඛෙපද්වයං වා පරික්ඛෙපත්තයං වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති අත්ථො. අප්පහරිතෙ ඨිතෙනාති අහරිතෙ ඨිතෙන. හරිතන්ති චෙත්ථ සත්තධඤ්ඤභෙදං පුබ්බණ්ණං මුග්ගමාසතිලකුලත්ථඅලාබුකුම්භණ්ඩාදිභෙදඤ්ච අපරණ්ණං අධිප්පෙතං. තෙනෙවාහ – ‘‘හරිතං නාම පුබ්බණ්ණං අපරණ්ණ’’න්ති.

සචෙ හරිතෙ ඨිතො අධිට්ඨාති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති එත්ථ පන යස්මිම්පි ඛෙත්තෙ වුත්තං බීජං න තාව සම්පජ්ජති, වස්සෙ වා පන පතිතෙ සම්පජ්ජිස්සති, තම්පි හරිතසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. තස්මා එවරූපෙ ඛෙත්තෙපි ඨිතෙන න අධිට්ඨාතබ්බං, අහරිතෙයෙව ඨිතෙන අධිට්ඨාතබ්බං. තත්‍රාපි අයං පරිච්ඡෙදො, පිට්ඨිවංසස්ස වා කූටාගාරකණ්ණිකාය වා උපරි ථුපිකාය වා පස්සෙ නිසින්නො ඡදනමුඛවට්ටිඅන්තෙන ඔලොකෙන්තො යස්මිං භූමිභාගෙ ඨිතං පස්සති, යස්මිඤ්ච භූමිභාගෙ ඨිතො, තං උපරි නිසින්නකං පස්සති, තස්මිං ඨානෙ අධිට්ඨාතබ්බං. තස්ස අන්තො අහරිතෙපි ඨත්වා අධිට්ඨාතුං න ලබ්භති. කස්මා? විහාරස්ස හි පතන්තස්ස අයං පතනොකාසොති.

136. මග්ගෙන ඡාදෙන්තස්සාති එත්ථ මග්ගෙන ඡාදනං නාම අපරික්ඛිපිත්වා උජුකමෙව ඡාදනං; තං ඉට්ඨකසිලාසුධාහි ලබ්භති. ද්වෙ මග්ගෙ අධිට්ඨහිත්වාති ද්වෙ මග්ගා සචෙ දුච්ඡන්නා හොන්ති, අපනෙත්වාපි පුනප්පුනං ඡාදෙතුං ලබ්භති, තස්මා යථා ඉච්ඡති; තථා ද්වෙ මග්ගෙ අධිට්ඨහිත්වා තතියංමග්ගං ‘‘ඉදානි එවං ඡාදෙහී’’ති ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බං. පරියායෙනාති පරික්ඛෙපෙන. එවංඡදනං පන තිණපණ්ණෙහි ලබ්භති. තස්මා ඉධාපි යථා ඉච්ඡති තථා ද්වෙ පරියායෙ අධිට්ඨහිත්වා තතියං පරියායං ‘‘ඉදානි එවං ඡාදෙහී’’ති ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බං. සචෙ න පක්කමති, තුණ්හීභූතෙන ඨාතබ්බං. සබ්බම්පි චෙතං ඡදනං ඡදනූපරි වෙදිතබ්බං. උපරූපරිච්ඡන්නො හි විහාරො චිරං අනොවස්සකො හොතීති මඤ්ඤමානා එවං ඡාදෙන්ති. තතො චෙ උත්තරින්ති තිණ්ණං මග්ගානං වා පරියායානං වා උපරි චතුත්ථෙ මග්ගෙ වා පරියායෙ වා.

137. කරළෙ කරළෙති තිණමුට්ඨියං තිණමුට්ඨියං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති. ඡසමුට්ඨානං – කිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනන්ති.

මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදං නවමං.

10. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

140. දසමසික්ඛාපදෙ – ජානං සප්පාණකන්ති සප්පාණකං එතන්ති යථා තථා වා ජානන්තො. සිඤ්චෙය්‍ය වා සිඤ්චාපෙය්‍ය වාති තෙන උදකෙන සයං වා සිඤ්චෙය්‍ය, අඤ්ඤං වා ආණාපෙත්වා සිඤ්චාපෙය්‍ය. පාළියං පන ‘‘සිඤ්චෙය්‍යාති සයං සිඤ්චතී’’ති ඊදිසානං වචනානං අත්ථො පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

තත්ථ ධාරං අවිච්ඡින්දිත්වා සිඤ්චන්තස්ස එකස්මිං උදකඝටෙ එකාව ආපත්ති. එස නයො සබ්බභාජනෙසු. ධාරං විච්ඡින්දන්තස්ස පන පයොගෙ පයොගෙ ආපත්ති. මාතිකං සම්මුඛං කරොති, දිවසම්පි සන්දතු, එකාව ආපත්ති. සචෙ තත්ථ තත්ථ බන්ධිත්වා අඤ්ඤතො අඤ්ඤතො නෙති, පයොගෙ පයොගෙ ආපත්ති. සකටභාරමත්තඤ්චෙපි තිණං එකපයොගෙන උදකෙ පක්ඛිපති, එකාව ආපත්ති. එකෙකං තිණං වා පණ්ණං වා පක්ඛිපන්තස්ස පයොගෙ පයොගෙ ආපත්ති. මත්තිකායපි අඤ්ඤෙසුපි කට්ඨගොමයාදීසු එසෙව නයො. ඉදං පන මහාඋදකං සන්ධාය න වුත්තං, යං තිණෙ වා මත්තිකාය වා පක්ඛිත්තාය පරියාදානං ගච්ඡති, ආවිලං වා හොති, යත්ථ පාණකා මරන්ති, තාදිසං උදකං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

තිසමුට්ඨානං – කායචිත්තතො වාචාචිත්තතො කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාති, කිරියං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛං, සචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං තිවෙදනන්ති.

සප්පාණකසික්ඛාපදං දසමං.

සමත්තො වණ්ණනාක්කමෙන සෙනාසනවග්ගො දුතියො.