4. පඨමදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා

241. චතුත්ථෙ අද්දසාති ගඞ්ගාතීරෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො අද්දස. වුය්හමානන්ති චතුරස්සං තච්ඡෙත්වා පබ්බතන්තරෙ ඨපිතං වාතාතපෙන සුපරිසුක්ඛං පාවුස්සකෙ මෙඝෙ වස්සන්තෙ උදකෙන උප්ලවිත්වා අනුපුබ්බෙන ගඞ්ගාය නදියා සොතෙ පතිතං තෙන සොතෙන වුය්හමානං. භික්ඛූ ආමන්තෙසීති ‘‘ඉමිනා දාරුක්ඛන්ධෙන සදිසං කත්වා මම සාසනෙ සද්ධාපබ්බජිතං කුලපුත්තං දස්සෙස්සාමී’’ති ධම්මං දෙසෙතුකාමතාය ආමන්තෙසි. අමුං මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමානන්ති ඉදං පන අට්ඨදොසවිමුත්තත්තා සොතපටිපන්නස්ස දාරුක්ඛන්ධස්ස අපරෙ සමුද්දපත්තියා අන්තරායකරෙ අට්ඨ දොසෙ දස්සෙතුං ආරභි.

තත්‍රස්ස එවං අට්ඨදොසවිමුත්තතා වෙදිතබ්බා – එකො හි ගඞ්ගාය නදියා අවිදූරෙ පබ්බතතලෙ ජාතො නානාවල්ලීහි පලිවෙඨිතො පණ්ඩුපලාසතං ආපජ්ජිත්වා උපචිකාදීහි ඛජ්ජමානො තස්මිංයෙව ඨානෙ අපණ්ණත්තිකභාවං ගච්ඡති, අයං දාරුක්ඛන්ධො ගඞ්ගං ඔතරිත්වා වඞ්කට්ඨානෙසු විලාසමානො සාගරං පත්වා මණිවණ්ණෙ ඌමිපිට්ඨෙ සොභිතුං න ලභති.

අපරො ගඞ්ගාතීරෙ බහිමූලො අන්තොසාඛො හුත්වා ජාතො, අයං කිඤ්චාපි කාලෙන කාලං ඔලම්බිනීහි සාඛාහි උදකං ඵුසති, බහිමූලත්තා පන ගඞ්ගං ඔතරිත්වා වඞ්කට්ඨානෙසු විලාසමානො සාගරං පත්වා මණිවණ්ණෙ ඌමිපිට්ඨෙ සොභිතුං න ලභති.

අපරො මජ්ඣෙ ගඞ්ගාය ජාතො, දළ්හමූලෙන පන සුප්පතිට්ඨිතො, බහි චස්ස ගතා වඞ්කසාඛා නානාවල්ලීහි ආබද්ධා, අයම්පි දළ්හමූලත්තා බහිද්ධා වල්ලීහි ආබද්ධත්තා ච ගඞ්ගං ඔතරිත්වා…පෙ… සොභිතුං න ලභති.

අපරො පතිතට්ඨානෙයෙව වාලිකාය ඔත්ථටො පූතිභාවං ආපජ්ජති, අයම්පි ගඞ්ගං ඔතරිත්වා…පෙ… න ලභති.

අපරො ද්වින්නං පාසාණානං අන්තරෙ ජාතත්තා, සුනිඛාතො විය නිච්චලො ඨිතො, ආගතාගතං උදකං ද්විධා ඵාලෙති, අයං පාසාණන්තරෙ සුට්ඨු පතිට්ඨිතත්තා ගඞ්ගං ඔතරිත්වා…පෙ… න ලභති.

අපරො අබ්භොකාසට්ඨානෙ නභං පූරෙත්වා වල්ලීහි ආබද්ධො ඨිතො. එකං ද්වෙ සංවච්ඡරෙ අතික්කමිත්වා ආගතෙ මහොඝෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තෙමෙති, අයම්පි නභං පූරෙත්වා ඨිතතාය චෙව එකස්ස වා ද්වින්නං වා සංවච්ඡරානං අච්චයෙන සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තෙමනතාය ච ගඞ්ගං ඔතරිත්වා…පෙ… න ලභති.

අපරොපි මජ්ඣෙ ගඞ්ගාය දීපකෙ ජාතො මුදුක්ඛන්ධසාඛො ඔඝෙ ආගතෙ අනුසොතං නිපජ්ජිත්වා, උදකෙ ගතෙ සීසං උක්ඛිපිත්වා, නච්චන්තො විය තිට්ඨති. යස්සත්ථාය සාගරො ගඞ්ගං එවං විය වදති, ‘‘භොති ගඞ්ගෙ ත්වං මය්හං චන්දනසාරසලළසාරාදීනි නානාදාරූනි ආහරසි, දාරුක්ඛන්ධං පන නාහරසී’’ති. සුලභො එස, දෙව, පුනවාරෙ ජානිස්සාමීති. පුනවාරෙ තම්බවණ්ණෙන උදකෙන ආලිඞ්ගමානා විය ආගච්ඡති. සොපි තථෙව අනුසොතං නිපජ්ජිත්වා, උදකෙ ගතෙ සීසං උක්ඛිපිත්වා, නච්චන්තො විය තිට්ඨති. අයං අත්තනො මුදුතාය ගඞ්ගං ඔතරිත්වා…පෙ… න ලභති.

අපරො ගඞ්ගාය නදියා තිරියං පතිතො වාලිකාය ඔත්ථරිතො අන්තරසෙතු විය බහූනං පච්චයො ජාතො, උභොසු තීරෙසු වෙළුනළකරඤ්ජකකුධාදයො උප්ලවිත්වා තත්ථෙව ලග්ගන්ති. තථා නානාවිධා ගච්ඡා වුය්හමානා භින්නමුසලභින්නසුප්පඅහිකුක්කුරහත්ථිඅස්සාදිකුණපානිපි තත්ථෙව ලග්ගන්ති. මහාගඞ්ගාපි නං ආසජ්ජ භිජ්ජිත්වා ද්විධා ගච්ඡති, මච්ඡකච්ඡපකුම්භීලමකරාදයොපි තත්ථෙව වාසං කප්පෙන්ති. අයම්පි තිරියං පතිත්වා මහාජනස්ස පච්චයත්තකතභාවෙන ගඞ්ගං ඔතරිත්වා වඞ්කට්ඨානෙසු විලාසමානො සාගරං පත්වා මණිවණ්ණෙ ඌමිපිට්ඨෙ සොභිතුං න ලභති.

ඉති භගවා ඉමෙහි අට්ඨහි දොසෙහි විමුත්තත්තා සොතපටිපන්නස්ස දාරුක්ඛන්ධස්ස අපරෙ සමුද්දපත්තියා අන්තරායකරෙ අට්ඨ දොසෙ දස්සෙතුං අමුං මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමානන්තිආදිමාහ. තත්ථ න ථලෙ උස්සීදිස්සතීති ථලං නාභිරුහිස්සති. න මනුස්සග්ගාහො ගහෙස්සතීති ‘‘මහා වතායං දාරුක්ඛන්ධො’’ති දිස්වා, උළුම්පෙන තරමානා ගන්ත්වා, ගොපානසීආදීනං අත්ථාය මනුස්සා න ගණ්හිස්සන්ති. න අමනුස්සග්ගාහො ගහෙස්සතීති ‘‘මහග්ඝො අයං චන්දනසාරො, විමානද්වාරෙ නං ඨපෙස්සාමා’’ති මඤ්ඤමානා න අමනුස්සා ගණ්හිස්සන්ති.

එවමෙව ඛොති එත්ථ සද්ධිං බාහිරෙහි අට්ඨහි දොසෙහි එවං ඔපම්මසංසන්දනං වෙදිතබ්බං – ගඞ්ගාය අවිදූරෙ පබ්බතතලෙ ජාතො තත්ථෙව උපචිකාදීහි ඛජ්ජමානො අපණ්ණත්තිකභාවං ගතදාරුක්ඛන්ධො විය හි ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිකාය මිච්ඡාදිට්ඨියා සමන්නාගතො පුග්ගලො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හි සාසනස්ස දූරීභූතත්තා අරියමග්ගං ඔරුය්හ සමාධිකුල්ලෙ නිසින්නො නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං න සක්කොති.

ගඞ්ගාතීරෙ බහිමූලො අන්තොසාඛො හුත්වා ජාතො විය අච්ඡින්නගිහිබන්ධනො සමණකුටිම්බිකපුග්ගලො දට්ඨබ්බො. අයඤ්හි ‘‘චිත්තං නාමෙතං අනිබද්ධං, ‘සමණොම්හී’ති වදන්තොව ගිහී හොති, ‘ගිහීම්හී’ති වදන්තොව සමණො හොති. කො ජානිස්සති, කිං භවිස්සතී’’ති? මහල්ලකකාලෙ පබ්බජන්තොපි ගිහිබන්ධනං න විස්සජ්ජෙති. මහල්ලකපබ්බජිතානඤ්ච සම්පත්ති නාම නත්ථි. තස්ස සචෙ චීවරං පාපුණාති, අන්තච්ඡින්නකං වා ජිණ්ණදුබ්බණ්ණං වා පාපුණාති. සෙනාසනම්පි විහාරපච්චන්තෙ පණ්ණසාලා වා මණ්ඩපො වා පාපුණාති. පිණ්ඩාය චරන්තෙනාපි පුත්තනත්තකානං දාරකානං පච්ඡතො චරිතබ්බං හොති, පරියන්තෙ නිසීදිතබ්බං හොති. තෙන සො දුක්ඛී දුම්මනො අස්සූනි මුඤ්චන්තො, ‘‘අත්ථි මෙ කුලසන්තකං ධනං, කප්පති නු ඛො තං ඛාදන්තෙන ජීවිතු’’න්ති චින්තෙත්වා එකං විනයධරං පුච්ඡති – ‘‘කිං, භන්තෙ ආචරිය, අත්තනො සන්තකං විචාරෙත්වා ඛාදිතුං කප්පති, නො කප්පතී’’ති? ‘‘නත්ථෙත්ථ දොසො, කප්පතෙත’’න්ති. සො අත්තනො භජමානකෙ කතිපයෙ දුබ්බචෙ දුරාචාරෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා, සායන්හසමයෙ අන්තොගාමං ගන්ත්වා, ගාමමජ්ඣෙ ඨිතො ගාමිකෙ පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘අම්හාකං පයොගතො උට්ඨිතං ආයං කස්ස දෙථා’’ති ආහ. භන්තෙ, තුම්හෙ පබ්බජිතා, මයං කස්ස දස්සාමාති? කිං පබ්බජිතානං අත්තනො සන්තකං න වට්ටතීති? කුද්දාල-පිටකං ගහෙත්වා, ඛෙත්තමරියාදබන්ධනාදීනි කරොන්තො නානාප්පකාරං පුබ්බණ්ණාපරණ්ණඤ්චෙව ඵලාඵලෙ ච සඞ්ගණ්හිත්වා, හෙමන්තගිම්හවස්සානෙසු යං යං ඉච්ඡති, තං තං පචාපෙත්වා ඛාදන්තො සමණකුටුම්බිකො හුත්වා ජීවති. කෙවලමස්ස පඤ්චචූළකෙන දාරකෙන සද්ධිං පාදපරිචාරිකාව එකා නත්ථි. අයං පුග්ගලො කිඤ්චාපි ඔලම්බිනීහි සාඛාහි උදකං ඵුසමානො අන්තොසාඛො රුක්ඛො විය චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණාදීසු භික්ඛූනං කායසාමග්ගිං දෙති, ගිහිබන්ධනස්ස පන අච්ඡින්නතාය බහිමූලත්තා අරියමග්ගං ඔතරිත්වා සමාධිකුල්ලෙ නිසින්නො නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං න සක්කොති.

ගඞ්ගාය මජ්ඣෙ ජාතො බහිද්ධා වල්ලීහි ආබද්ධවඞ්කසාඛා විය සඞ්ඝසන්තකං නිස්සාය ජීවමානො භින්නාජීවපුග්ගලො දට්ඨබ්බො. එකච්චො ගිහිබන්ධනං පහාය පබ්බජන්තොපි සාරුප්පට්ඨානෙ පබ්බජ්ජං න ලභති. පබ්බජ්ජා හි නාමෙසා පටිසන්ධිග්ගහණසදිසා. යථා මනුස්සා යත්ථ පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති, තෙසංයෙව කුලානං ආචාරං සික්ඛන්ති, එවං භික්ඛූපි යෙසං සන්තිකෙ පබ්බජන්ති, තෙසංයෙව ආචාරං ගණ්හන්ති. තස්මා එකච්චො අසාරුප්පට්ඨානෙ පබ්බජිත්වා ඔවාදානුසාසනීඋද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි පරිබාහිරො හුත්වා පාතොව මුණ්ඩඝටං ගහෙත්වා උදකතිත්ථං ගච්ඡති, ආචරියුපජ්ඣායානං භත්තත්ථාය ඛන්ධෙ පත්තං කත්වා භත්තසාලං ගච්ඡති, දුබ්බචසාමණෙරෙහි සද්ධිං නානාකීළං කීළති, ආරාමිකදාරකෙහි සංසට්ඨො විහරති.

සො දහරභික්ඛුකාලෙ අත්තනො අනුරූපෙහි දහරභික්ඛූහි චෙව ආරාමිකෙහි ච සද්ධිං සඞ්ඝභොගං ගන්ත්වා, ‘‘අයං ඛීණාසවෙහි අසුකරඤ්ඤො සන්තිකා පටිග්ගහිතසඞ්ඝභොගො, තුම්හෙ සඞ්ඝස්ස ඉදඤ්චිදඤ්ච න දෙථ, න හි තුම්හාකං පවත්තිං සුත්වා රාජා වා රාජමහාමත්තා වා අත්තමනා භවිස්සන්ති, එථ දානි ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොථා’’ති කුද්දාල-පිටකානි ගාහාපෙත්වා හෙට්ඨා තළාකමාතිකාසු කත්තබ්බකිච්චානි කාරාපෙත්වා බහුං පුබ්බණ්ණාපරණ්ණං විහාරං පවෙසෙත්වා ආරාමිකෙහි අත්තනො උපකාරභාවං සඞ්ඝස්ස ආරොචාපෙති. සඞ්ඝො ‘‘අයං දහරො බහූපකාරො, ඉමස්ස සතං වා ද්විසතං වා දෙථා’’ති දාපෙති. ඉති සො ඉතො චිතො ච සඞ්ඝසන්තකෙනෙව වඩ්ඪන්තො බහිද්ධා එකවීසතිවිධාහි අනෙසනාහි බද්ධො අරියමග්ගං ඔතරිත්වා සමාධිකුල්ලෙ නිසින්නො නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං න සක්කොති.

පතිතට්ඨානෙයෙව වාලිකාය ඔත්ථරිත්වා පූතිභාවං ආපාදිතරුක්ඛො විය ආලසියමහග්ඝසො වෙදිතබ්බො. එවරූපඤ්හි පුග්ගලං ආමිසචක්ඛුං පච්චයලොලං විස්සට්ඨආචරියුපජ්ඣායවත්තං උද්දෙසපරිපුච්ඡායොනිසොමනසිකාරවජ්ජිතං සන්ධාය පඤ්ච නීවරණානි අත්ථතො එවං වදන්ති – ‘‘භො, කස්ස සන්තිකං ගච්ඡාමා’’ති? අථ ථිනමිද්ධං උට්ඨාය එවමාහ – ‘‘කිං න පස්සථ? එසො අසුකවිහාරවාසී කුසීතපුග්ගලො අසුකං නාම ගාමං ගන්ත්වා යාගුමත්ථකෙ යාගුං, පූවමත්ථකෙ පූවං, භත්තමත්ථකෙ භත්තං අජ්ඣොහරිත්වා විහාරං ආගම්ම විස්සට්ඨසබ්බවත්තො උද්දෙසාදිවිරහිතො මඤ්චං උපගච්ඡන්තො මය්හං ඔකාසං කරොතී’’ති.

තතො කාමච්ඡන්දනීවරණං උට්ඨායාහ – ‘‘භො, තව ඔකාසෙ කතෙ මය්හං කතොව හොති, ඉදානෙව සො නිද්දායිත්වා කිලෙසානුරඤ්ජිතොව පබුජ්ඣිත්වා කාමවිතක්කං විතක්කෙස්සතී’’ති. තතො බ්‍යාපාදනීවරණං උට්ඨායාහ – ‘‘තුම්හාකං ඔකාසෙ කතෙ මය්හං කතොව හොති. ඉදානෙව නිද්දායිත්වා වුට්ඨිතො ‘වත්තපටිවත්තං කරොහී’ති වුච්චමානො, ‘භො, ඉමෙ අත්තනො කම්මං අකත්වා අම්හෙසු බ්‍යාවටා’ති නානප්පකාරං ඵරුසවචනං වදන්තො අක්ඛීනි නීහරිත්වා විචරිස්සතී’’ති. තතො උද්ධච්චනීවරණං උට්ඨායාහ – ‘‘තුම්හාකං ඔකාසෙ කතෙ මය්හං කතොව හොති, කුසීතො නාම වාතාහතො අග්ගික්ඛන්ධො විය උද්ධතො හොතී’’ති. අථ කුකුච්චනීවරණං උට්ඨායාහ – ‘‘තුම්හාකං ඔකාසෙ කතෙ මය්හං කතොව හොති, කුසීතො නාම කුක්කුච්චපකතොව හොති, අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤං කප්පියෙ ච අකප්පියසඤ්ඤං උප්පාදෙතී’’ති. අථ විචිකිච්ඡානීවරණං උට්ඨායාහ – ‘‘තුම්හාකං ඔකාසෙ කතෙ මය්හං කතොව හොති. එවරූපො හි අට්ඨසු ඨානෙසු මහාවිචිකිච්ඡං උප්පාදෙසී’’ති. එවං ආලසියමහග්ඝසං පඤ්ච නීවරණානි චණ්ඩසුනඛාදයො විය සිඞ්ගච්ඡින්නං ජරග්ගවං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගණ්හන්ති. සොපි අරියමග්ගසොතං ඔතරිත්වා සමාධිකුල්ලෙ නිසින්නො නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං න සක්කොති.

ද්වින්නං පාසාණානං අන්තරෙ නිඛාතමූලාකාරෙන ඨිතරුක්ඛො විය දිට්ඨිං උප්පාදෙත්වා ඨිතො දිට්ඨිගතිකො වෙදිතබ්බො. සො හි ‘‘අරූපභවෙ රූපං අත්ථි, අසඤ්ඤීභවෙ චිත්තං පවත්තති, බහුචිත්තක්ඛණිකො ලොකුත්තරමග්ගො, අනුසයො චිත්තවිප්පයුත්තො, තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්තී’’ති වදන්තො අරිට්ඨො විය කණ්ටකසාමණෙරො විය ච විචරති. පිසුණවාචො පන හොති, උපජ්ඣායාදයො සද්ධිවිහාරිකාදීහි භින්දන්තො විචරති. සොපි අරියමග්ගසොතං ඔතරිත්වා සමාධිකුල්ලෙ නිසින්නො නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං න සක්කොති.

අබ්භොකාසෙ නභං පූරෙත්වා වල්ලීහි ආබද්ධො ඨිතො එකං ද්වෙ සංවච්ඡරෙ අතික්කමිත්වා ආගතෙ මහොඝෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තෙමනරුක්ඛො විය මහල්ලකකාලෙ පබ්බජිත්වා පච්චන්තෙ වසමානො දුල්ලභසඞ්ඝදස්සනො චෙව දුල්ලභධම්මස්සවනො ච පුග්ගලො වෙදිතබ්බො. එකච්චො හි වුඩ්ඪකාලෙ පබ්බජිතො කතිපාහෙන උපසම්පදං ලභිත්වා පඤ්චවස්සකාලෙ පාතිමොක්ඛං පගුණං කත්වා දසවස්සකාලෙ විනයධරත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ විනයකථාකාලෙ මරිචං වා හරීතකඛණ්ඩං වා මුඛෙ ඨපෙත්වා බීජනෙන මුඛං පිධාය නිද්දායන්තො නිසීදිත්වා ලෙසකප්පෙන කතවිනයො නාම හුත්වා පත්තචීවරං ආදාය පච්චන්තං ගච්ඡති. තත්‍ර නං මනුස්සා සක්කරිත්වා භික්ඛුදස්සනස්ස දුල්ලභතාය ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, වසථා’’ති විහාරං කාරෙත්වා පුප්ඵූපගඵලූපගරුක්ඛෙ රොපෙත්වා තත්ථ වාසෙන්ති.

අථ මහාවිහාරසදිසවිහාරා බහුස්සුතා භික්ඛූ, ‘‘ජනපදෙ චීවරරජනාදීනි කත්වා ආගමිස්සාමා’’ති තත්ථ ගච්ඡන්ති. සො තෙ දිස්වා, හට්ඨතුට්ඨො වත්තපටිවත්තං කත්වා, පුනදිවසෙ ආදාය භික්ඛාචාරගාමං පවිසිත්වා, ‘‘අසුකො ථෙරො සුත්තන්තිකො, අසුකො අභිධම්මිකො, අසුකො විනයධරො, අසුකො තෙපිටකො, එවරූපෙ ථෙරෙ කදා ලභිස්සථ, ධම්මසවනං කාරෙථා’’ති වදති. උපාසකා ‘‘ධම්මස්සවනං කාරෙස්සාමා’’ති විහාරමග්ගං සොධෙත්වා, සප්පිතෙලාදීනි ආදාය, මහාථෙරං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ධම්මස්සවනං කාරෙස්සාම, ධම්මකථිකානං විචාරෙථා’’ති වත්වා පුනදිවසෙ ආගන්ත්වා ධම්මං සුණන්ති.

නෙවාසිකත්ථෙරො ආගන්තුකානං පත්තචීවරානි පටිසාමෙන්තො අන්තොගබ්භෙයෙව දිවසභාගං වීතිනාමෙති. දිවාකථිකො උට්ඨිතො සරභාණකො ඝටෙන උදකං වමෙන්තො විය සරභාණං භණිත්වා උට්ඨිතො, තම්පි සො න ජානාති. රත්තිකථිකො සාගරං ඛොභෙන්තො විය රත්තිං කථෙත්වා උට්ඨිතො, තම්පි සො න ජානාති. පච්චූසකථිකො කථෙත්වා උට්ඨාසි, තම්පි සො න ජානාති. පාතොව පන උට්ඨාය මුඛං ධොවිත්වා, ථෙරානං පත්තචීවරානි උපනාමෙත්වා, භික්ඛාචාරං උපගච්ඡන්තො මහාථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, දිවාකථිකො කතරං ජාතකං නාම කථෙසි, සරභාණකො කතරං සුත්තං නාම භණි, රත්තිකථිකො කතරං ධම්මකථං නාම කථෙසි, පච්චූසකථිකො කතරං ජාතකං නාම කථෙසි, ඛන්ධා නාම කති, ධාතුයො නාම කති, ආයතනා නාම කතී’’ති. එවරූපො එකං ද්වෙ සංවච්ඡරානි අතික්කමිත්වා භික්ඛුදස්සනඤ්චෙව ධම්මස්සවනඤ්ච ලභන්තොපි ඔඝෙ ආගතෙ උදකෙන සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තෙමිතරුක්ඛසදිසො හොති. සො එවං සඞ්ඝදස්සනතො ච ධම්මස්සවනතො ච පටික්කම්ම දූරෙ වසන්තො අරියමග්ගං ඔතරිත්වා සමාධිකුල්ලෙ නිසින්නො නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං න සක්කොති.

මජ්ඣෙ ගඞ්ගාය දීපකෙ ජාතො මුදුරුක්ඛො විය මධුරස්සරභාණකපුග්ගලො වෙදිතබ්බො. සො හි අභිඤ්ඤාතානි අභිඤ්ඤාතානි වෙස්සන්තරාදීනි ජාතකානි උග්ගණ්හිත්වා, දුල්ලභභික්ඛුදස්සනං පච්චන්තං ගන්ත්වා, තත්ථ ධම්මකථාය පසාදිතහදයෙන ජනෙන උපට්ඨියමානො අත්තානං උද්දිස්ස කතෙ සම්පන්නපුප්ඵඵලරුක්ඛෙ නන්දනවනාභිරාමෙ විහාරෙ වසති. අථස්ස භාරහාරභික්ඛූ තං පවත්තිං සුත්වා, ‘‘අසුකො කිර එවං උපට්ඨාකෙසු පටිබද්ධචිත්තො විහරති. පණ්ඩිතො භික්ඛු පටිබලො බුද්ධවචනං වා උග්ගණ්හිතුං, කම්මට්ඨානං වා මනසිකාතුං, ආනෙත්වා තෙන සද්ධිං අසුකත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං උග්ගණ්හිස්සාම, අසුකත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨාන’’න්ති තත්ථ ගච්ඡන්ති.

සො තෙසං වත්තං කත්වා සායන්හසමයං විහාරචාරිකං නික්ඛන්තෙහි තෙහි ‘‘ඉමං, ආවුසො, චෙතියං තයා කාරිත’’න්ති පුට්ඨො, ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වදති. ‘‘අයං බොධි, අයං මණ්ඩපො, ඉදං උපොසථාගාරං, එසා අග්ගිසාලා, අයං චඞ්කමො තයා කාරිතො. ඉමෙ රුක්ඛෙ රොපාපෙත්වා තයා නන්දනවනාභිරාමො විහාරො කාරිතො’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති, වදති.

සො සායං ථෙරුපට්ඨානං ගන්ත්වා වන්දිත්වා පුච්ඡති – ‘‘කස්මා, භන්තෙ, ආගතත්ථා’’ති? ‘‘ආවුසො, තං ආදාය ගන්ත්වා, අසුකත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං උග්ගණ්හිත්වා, අසුකත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං, අසුකස්මිං නාම අරඤ්ඤෙ සමග්ගා සමණධම්මං කරිස්සාමාති ඉමිනා කාරණෙන ආගතම්හා’’ති. සාධු, භන්තෙ, තුම්හෙ නාම මය්හං අත්ථාය ආගතා, අහම්පි චිරනිවාසෙන ඉධ උක්කණ්ඨිතො ගච්ඡාමි, පත්තචීවරං ගණ්හාමි, භන්තෙති. ආවුසො, සාමණෙරදහරා මග්ගකිලන්තා, අජ්ජ වසිත්වා ස්වෙ පච්ඡාභත්තං ගමිස්සාමාති. සාධු, භන්තෙති පුනදිවසෙ තෙහි සද්ධිං පිණ්ඩාය පවිසති. ගාමවාසිනො ‘‘අම්හාකං අය්‍යො බහූ ආගන්තුකෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා ආගතො’’ති ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා යාගුං පායෙත්වා සුඛනිසින්නකථං සුත්වා භත්තං අදංසු. ථෙරා ‘‘ත්වං, ආවුසො, අනුමොදනං කත්වා නික්ඛම, මයං උදකඵාසුකට්ඨානෙ භත්තකිච්චං කරිස්සාමා’’ති නික්ඛන්තා.

ගාමවාසිනො අනුමොදනං සුත්වා පුච්ඡිංසු, ‘‘කුතො, භන්තෙ, ථෙරා ආගතා’’ති? එතෙ අම්හාකං ආචරියුපජ්ඣායා සමානුපජ්ඣායා සන්දිට්ඨා සම්භත්තාති. කස්මා ආගතාති? මං ගහෙත්වා ගන්තුකාමතායාති. තුම්හෙ පන ගන්තුකාමාති? ආමාවුසොති. කිං වදෙථ, භන්තෙ, අම්හෙහි කස්ස උපොසථාගාරං කාරිතං, කස්ස භොජනසාලා, කස්ස අග්ගිසාලාදයො කාරිතා, මයං මඞ්ගලාමඞ්ගලෙසු කස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමාති? මහාඋපාසිකායොපි තත්ථෙව නිසීදිත්වා අස්සූනි පවත්තයිංසු. දහරො ‘‘තුම්හෙසු එවං දුක්ඛිතෙසු අහං ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමි? ථෙරෙ උය්‍යොජෙස්සාමී’’ති විහාරං ගතො.

ථෙරාපි කතභත්තකිච්චා පත්තචීවරානි ගහෙත්වා නිසින්නා තං දිස්වාව, ‘‘කිං, ආවුසො, චිරායසි, දිවා හොති, ගච්ඡාමා’’ති ආහංසු. ආම, භන්තෙ, තුම්හෙ සුඛිතා, අසුකගෙහස්ස ඉට්ඨකාමූලං ඨිතසණ්ඨානෙනෙව ඨිතං, අසුකගෙහාදීනං චිත්තකම්මමූලාදීනි අත්ථි, ගතස්සාපි මෙ චිත්තවික්ඛෙපො භවිස්සති, තුම්හෙ පුරතො ගන්ත්වා අසුකවිහාරෙ චීවරධොවනරජනාදීනි කරොථ, අහං තත්ථ සම්පාපුණිස්සාමීති. තෙ තස්ස ඔසක්කිතුකාමතං ඤත්වා ත්වං පච්ඡා ආගච්ඡෙය්‍යාසීති පක්කමිංසු.

සො ථෙරෙ අනුගන්ත්වා නිවත්තො විහාරමෙව ආගන්ත්වා භොජනසාලාදීනි ඔලොකෙන්තො විහාරං රාමණෙය්‍යකං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘සාධු වතම්හි න ගතො. සචෙ අගමිස්සං, කොචි, දෙව, ධම්මකථිකො ආගන්ත්වා, සබ්බෙසං මනං භින්දිත්වා, විහාරං අත්තනො නිකායසන්තකං කරෙය්‍ය, අථ මයා පච්ඡා ආගන්ත්වා එතස්ස පච්ඡතො ලද්ධපිණ්ඩං භුඤ්ජන්තෙන චරිතබ්බං භවිස්සතී’’ති.

සො අපරෙන සමයෙන සුණාති, ‘‘තෙ කිර භික්ඛූ ගතට්ඨානෙ එකනිකායද්වෙනිකායඑකපිටකද්වෙපිටකාදිවසෙන බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා අට්ඨකථාචරියා ජාතා විනයධරා ජාතා සතපරිවාරාපි සහස්සපරිවාරාපි චරන්ති. යෙ පනෙත්ථ සමණධම්මං කාතුං ගතා, තෙ ඝටෙන්තා වායමන්තා සොතාපන්නා ජාතා, සකදාගාමිනො අනාගාමිනො අරහන්තො ජාතා, මහාසක්කාරෙන පරිනිබ්බුතා’’ති. සො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ අහම්පි අගමිස්සං, මය්හම්පෙසා සම්පත්ති අභවිස්ස, ඉමං පන ඨානං මුඤ්චිතුං අසක්කොන්තො අතිවිය පරිහීනම්හී’’ති. අයං පුග්ගලො අත්තනො මුදුතාය තං ඨානං අමුඤ්චන්තො අරියමග්ගං ඔතරිත්වා සමාධිකුල්ලෙ නිසින්නො නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං න සක්කොති.

ගඞ්ගාය නදියා තිරියං පතිත්වා, වාලිකාය ඔත්ථටභාවෙන අන්තරසෙතු විය හුත්වා, බහූනං පච්චයො ජාතරුක්ඛො විය රථවිනීතමහාඅරියවංසචන්දොපමාදිපටිපදාසු අඤ්ඤතරං පටිපදං උග්ගහෙත්වා ඨිතො ඔලීනවුත්තිකො පුග්ගලො වෙදිතබ්බො. සො හි තං පටිපත්තිනිස්සිතං ධම්මං උග්ගහෙත්වා පකතියා මඤ්ජුස්සරො චිත්තලපබ්බතාදිසදිසං මහන්තං ඨානං ගන්ත්වා චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනි කරොති. අථ නං ධම්මස්සවනග්ගං පත්තං ආගන්තුකා දහරා ‘‘ධම්මං කථෙහී’’ති වදන්ති. සො සම්මා උග්ගහිතං ධම්මං පටිපදං දීපෙත්වා කථෙති. අථස්ස පංසුකූලිකපිණ්ඩපාතිකාදයො සබ්බෙ ථෙරනවමජ්ඣිමා භික්ඛූ ‘‘අහො සප්පුරිසො’’ති අත්තමනා භවන්ති.

සො කස්සචි නිදානමත්තං, කස්සචි උපඩ්ඪගාථං, කස්සචි ගාථං උපට්ඨාපෙන්තො අයපට්ටකෙන ආබන්ධන්තො විය දහරසාමණෙරෙ සඞ්ගණ්හිත්වා මහාථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අයං පොරාණකවිහාරො අත්ථි, එත්ථ කොචි තත්‍රුප්පාදො’’ති?, පුච්ඡති. ථෙරා – ‘‘කිං වදෙසි, ආවුසො, චතුවීසති කරීසසහස්සානි තත්‍රුප්පාදො’’ති. භන්තෙ, තුම්හෙ එවං වදෙථ, උද්ධනෙ පන අග්ගිපි න ජලතීති. ආවුසො, මහාවිහාරවාසීහි ලද්ධා නාම එවමෙව නස්සන්ති, න කොචි සණ්ඨපෙතීති. භන්තෙ, පොරාණකරාජූහි දින්නං ඛීණාසවෙහි පටිග්ගහිතං කස්මා එතෙ නාසෙන්තීති? ආවුසො, තාදිසෙන ධම්මකථිකෙන සක්කා භවෙය්‍ය ලද්ධුන්ති. භන්තෙ, මා එවං වදෙථ, අම්හෙ පටිපත්තිදීපකධම්මකථිකා නාම, තුම්හෙ මං ‘‘සඞ්ඝකුටුම්බිකො විහාරුපට්ඨාකො’’ති මඤ්ඤමානා කාතුකාමාති. කිං නු ඛො, ආවුසො, අකප්පියමෙතං, තුම්හාදිසෙහි පන කථිතෙ අම්හාකං උප්පජ්ජෙය්‍යාති? තෙන හි, භන්තෙ, ආරාමිකෙසු ආගතෙසු අම්හාකං භාරං කරොථ, එකං කප්පියද්වාරං කථෙස්සාමාති.

සො පාතොව ගන්ත්වා, සන්නිපාතසාලායං ඨත්වා, ආරාමිකෙසු ආගතෙසු ‘‘උපාසකා අසුකඛෙත්තෙ භාගො කුහිං, අසුකඛෙත්තෙ කහාපණං කුහි’’න්තිආදීනි වත්වා, අඤ්ඤස්ස ඛෙත්තං ගහෙත්වා, අඤ්ඤස්ස දෙති. එවං අනුක්කමෙන තං තං පටිසෙධෙන්තො තස්ස තස්ස දෙන්තො තථා අකාසි, යථා යාගුහත්ථා පූවහත්ථා භත්තහත්ථා තෙලමධුඵාණිතඝතාදිහත්ථා ච අත්තනොව සන්තිකං ආගච්ඡන්ති. සකලවිහාරො එකකොලාහලො හොති, පෙසලා භික්ඛූ නිබ්බිජ්ජ අපක්කමිංසු.

සොපි ආචරියුපජ්ඣායෙහි විස්සට්ඨකානං බහූනං දුබ්බචපුග්ගලානං උපජ්ඣං දෙන්තො විහාරං පූරෙති. ආගන්තුකා භික්ඛූ විහාරද්වාරෙ ඨත්වාව ‘‘විහාරෙ කෙ වසන්තී’’ති, පුච්ඡිත්වා, ‘‘එවරූපා නාම භික්ඛූ’’ති සුත්වා බාහිරෙනෙව පක්කමන්ති. අයං පුග්ගලො සාසනෙ තිරියං නිපන්නතාය මහාජනස්ස පච්චයභාවං උපගතො අරියමග්ගං ඔතරිත්වා සමාධිකුල්ලෙ නිසින්නො නිබ්බානසාගරං පාපුණිතුං න සක්කොති.

භගවන්තං එතදවොචාති ‘‘නිබ්බානපබ්භාරා’’ති පදෙන ඔසාපිතං ධම්මදෙසනං ඤත්වා අනුසන්ධිකුසලතාය එතං ‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච. තථාගතොපි හි ඉමිස්සං පරිසති නිසින්නො ‘‘අනුසන්ධිකුසලො භික්ඛු අත්ථි, සො මං පඤ්හං පුච්ඡිස්සතී’’ති තස්සෙව ඔකාසකරණත්ථාය ඉමස්මිං ඨානෙ දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

ඉදානි ඔරිමං තීරන්තිආදිනා නයෙන වුත්තෙසු අජ්ඣත්තිකායතනාදීසු එවං උපගමනානුපගමනාදීනි වෙදිතබ්බානි. ‘‘මය්හං චක්ඛු-පසන්නං, අහං අප්පමත්තකම්පි රූපාරම්මණං පටිවිජ්ඣිතුං සක්කොමී’’ති එතං නිස්සාය චක්ඛුං අස්සාදෙන්තොපි තිමිරකවාතාදීහි උපහතපසාදො ‘‘අමනාපං මය්හං චක්ඛු, මහන්තම්පි රූපාරම්මණං විභාවෙතුං න සක්කොමී’’ති දොමනස්සං ආපජ්ජන්තොපි චක්ඛායතනං උපගච්ඡති නාම. අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති තිණ්ණං ලක්ඛණානං වසෙන විපස්සන්තො පන න උපගච්ඡති නාම. සොතාදීසුපි එසෙව නයො.

මනායතනෙ පන ‘‘මනාපං වත මෙ මනො, කිඤ්චි වාමතො අග්ගහෙත්වා සබ්බං දක්ඛිණතොව ගණ්හාතී’’ති වා ‘‘මනෙන මෙ චින්තිතචින්තිතස්ස අලාභො නාම නත්ථී’’ති වා එවං අස්සාදෙන්තොපි, ‘‘දුචින්තිතචින්තිතස්ස මෙ මනො අප්පදක්ඛිණග්ගාහී’’ති එවං දොමනස්සං උප්පාදෙන්තොපි මනායතනං උපගච්ඡති නාම. ඉට්ඨෙ පන රූපෙ රාගං, අනිට්ඨෙ පටිඝං උප්පාදෙන්තො රූපායතනං උපගච්ඡති නාම. සද්දායතනාදීසුපි එසෙව නයො.

නන්දීරාගස්සෙතං අධිවචනන්ති යථා හි මජ්ඣෙ සංසීදිත්වා ථලං පත්තං දාරුක්ඛන්ධං සණ්හථූලවාලිකා පිදහති, සො පුන සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කොති, එවං නන්දීරාගෙන ආබද්ධො පුග්ගලො චතූසු මහාඅපායෙසු පතිතො මහාදුක්ඛෙන පිධීයති, සො අනෙකෙහිපි වස්සසහස්සෙහි පුන සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කොති. තෙන වුත්තං ‘‘නන්දීරාගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති.

අස්මිමානස්සෙතං අධිවචනන්ති යථා හි ථලෙ ආරුළ්හො දාරුක්ඛන්ධො හෙට්ඨා ගඞ්ගොදකෙන චෙව උපරි වස්සෙන ච තෙමෙන්තො අනුක්කමෙන සෙවාලපරියොනද්ධො ‘‘පාසාණො නු ඛො එස ඛාණුකො’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, එවමෙව අස්මිමානෙන උන්නතො පුග්ගලො පංසුකූලිකට්ඨානෙ පංසුකූලිකො හොති, ධම්මකථිකට්ඨානෙ ධම්මකථිකො, භණ්ඩනකාරකට්ඨානෙ භණ්ඩනකාරකො, වෙජ්ජට්ඨානෙ වෙජ්ජො, පිසුණට්ඨානෙ පිසුණො. සො නානප්පකාරං අනෙසනං ආපජ්ජන්තො තාහි තාහි ආපත්තීහි පලිවෙඨිතො ‘‘අත්ථි නු ඛො අස්ස අබ්භන්තරෙ කිඤ්චි සීලං, උදාහු නත්ථී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘අස්මිමානස්සෙතං අධිවචන’’න්ති.

පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානං අධිවචනන්ති යථා හි ආවට්ටෙ පතිතදාරුඛන්ධො අන්තොයෙව පාසාණාදීසු ආහතසමබ්භාහතො භිජ්ජිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං හොති, එවං පඤ්චකාමගුණාවට්ටෙ පතිතපුග්ගලො චතූසු අපායෙසු කම්මකාරණඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛෙහි ආහතසමබ්භාහතො දීඝරත්තං චුණ්ණවිචුණ්ණතං ආපජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානං අධිවචන’’න්ති.

දුස්සීලොති නිස්සීලො. පාපධම්මොති ලාමකධම්මො. අසුචීති න සුචි. සඞ්කස්සරසමාචාරොති ‘‘ඉමස්ස මඤ්ඤෙ ඉමස්ස මඤ්ඤෙ ඉදං කම්ම’’න්ති එවං පරෙහි සඞ්කාය සරිතබ්බසමාචාරො. සඞ්කාය වා පරෙසං සමාචාරං සරතීතිපි සඞ්කස්සරසමාචාරො. තස්ස හි ද්වෙ තයො ජනෙ කථෙන්තෙ දිස්වා, ‘‘මම දොසං මඤ්ඤෙ කථෙන්තී’’ති තෙසං සමාචාරං සඞ්කස්සරති ධාවතීති සඞ්කස්සරසමාචාරො.

සමණපටිඤ්ඤොති සලාකග්ගහණාදීසු ‘‘කිත්තකා විහාරෙ සමණා’’ති ගණනාය ආරද්ධාය ‘‘අහම්පි සමණො, අහම්පි සමණො’’ති පටිඤ්ඤං දෙති, සලාකග්ගහණාදීනි කරොති. බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤොති උපොසථපවාරණාදීසු ‘‘අහම්පි බ්‍රහ්මචාරී’’ති පටිඤ්ඤාය තානි කම්මානි පවිසති. අන්තොපූතීති වක්කහදයාදීසු අපූතිකස්සපි ගුණානං පූතිභාවෙන, අන්තොපූති. අවස්සුතොති රාගෙන තින්තො. කසම්බුජාතොති රාගාදීහි කිලෙසෙහි කචවරජාතො.

එතදවොචාති ගොගණං ගඞ්ගාතීරාභිමුඛං කත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා, ‘‘සත්ථා ඔරිමතීරාදීනං අනුපගච්ඡන්තාදිවසෙන සක්කා පටිපත්තිං පූරෙතුන්ති වදති. යදි එවං පූරෙතුං සක්කා, අහං පබ්බජිත්වා පූරෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එතං ‘‘අහං ඛො, භන්තෙ’’තිආදිවචනං අවොච.

වච්ඡගිද්ධිනියොති වච්ඡෙසු සස්නෙහා ථනෙහි ඛීරං පග්ඝරන්තෙහි වච්ඡකස්නෙහෙන සයමෙව ගමිස්සන්තීති. නිය්‍යාතෙහෙවාති නිය්‍යාතෙහියෙව. ගාවීසු හි අනිය්‍යාතිතාසු ගොසාමිකා ආගන්ත්වා, ‘‘එකා ගාවී න දිස්සති, එකො ගොණො, එකො වච්ඡකො න දිස්සතී’’ති තුය්හං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො විචරිස්සන්ති, ඉති තෙ අඵාසුකං භවිස්සති. පබ්බජ්ජා ච නාමෙසා සඉණස්ස න රුහති, අණණා පබ්බජ්ජා ච බුද්ධාදීහි සංවණ්ණිතාති දස්සනත්ථං එවමාහ. නිය්‍යාතාති නිය්‍යාතිතා. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.