1. ආසීවිසොපමසුත්තවණ්ණනා

238. ආසීවිසවග්ගස්ස පඨමෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසීති එකචාරිකද්විචාරිකතිචාරිකචතුචාරිකපඤ්චචාරිකෙ සභාගවුත්තිනො කාරකෙ යුත්තපයුත්තෙ සබ්බෙපි දුක්ඛලක්ඛණකම්මට්ඨානිකෙ පරිවාරෙත්වා නිසින්නෙ යොගාවචරෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි. ඉදඤ්හි සුත්තං පුග්ගලජ්ඣාසයෙන වුත්තං. පුග්ගලෙසුපි විපඤ්චිතඤ්ඤූනං දිසාවාසිකානං දුක්ඛලක්ඛණකම්මට්ඨානිකානං උපට්ඨානවෙලාය ආගන්ත්වා සත්ථාරං පරිවාරෙත්වා නිසින්නානං වසෙන වුත්තං. එවං සන්තෙපි උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීනං චතුන්නම්පි පුග්ගලානං පච්චයභූතමෙවෙතං. උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො හි ඉමස්ස සුත්තස්ස මාතිකානික්ඛෙපෙනෙව අරහත්තං පාපුණිස්සති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ මාතිකාය විත්ථාරභාජනෙන, නෙය්‍යපුග්ගලො ඉමමෙව සුත්තං සජ්ඣායන්තො පරිපුච්ඡන්තො යොනිසො මනසිකරොන්තො කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තො භජන්තො පයිරුපාසන්තො අරහත්තං පාපුණිස්සති. පදපරමස්සෙතං සුත්තං අනාගතෙ වාසනා භවිස්සතීති එවං සබ්බෙසම්පි උපකාරභාවං ඤත්වා භගවා සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො විය ආකාසං විත්ථාරෙන්තො විය චක්කවාළපබ්බතං කම්පෙන්තො විය ච මහන්තෙන උස්සාහෙන සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙති ඉමං ආසීවිසොපමසුත්තං ආරභි.

තත්ථ චත්තාරො ආසීවිසාති කට්ඨමුඛො, පූතිමුඛො, අග්ගිමුඛො, සත්ථමුඛොති ඉමෙ චත්තාරො. තෙසු කට්ඨමුඛෙන දට්ඨස්ස සකලසරීරං සුක්ඛකට්ඨං විය ථද්ධං හොති, සන්ධිපබ්බෙසු අධිමත්තං අයසූලසමප්පිතං විය තිට්ඨති. පූතිමුඛෙන දට්ඨස්ස පක්කපූතිපනසං විය විපුබ්බකභාවං ආපජ්ජිත්වා පග්ඝරති, චඞ්ගවාරෙ පක්ඛිත්තඋදකං විය හොති. අග්ගිමුඛෙන දට්ඨස්ස සකලසරීරං ඣායිත්වා භස්මමුට්ඨි විය ථුසමුට්ඨි විය ච විප්පකිරීයති. සත්තමුඛෙන දට්ඨස්ස සකලසරීරං භිජ්ජති, අසනිපාතට්ඨානං විය මහානිඛාදනෙන ඛතසන්ධිමුඛං විය ච හොති. එවං විසවසෙන විභත්තා චත්තාරො ආසීවිසා.

විසවෙගවිකාරෙන පනෙතෙ සොළස හොන්ති. කට්ඨමුඛො හි දට්ඨවිසො, දිට්ඨවිසො, ඵුට්ඨවිසො, වාතවිසොති චතුබ්බිධො හොති. තෙන හි දට්ඨම්පි දිට්ඨම්පි ඵුට්ඨම්පි තස්ස වාතෙන පහටම්පි සරීරං වුත්තප්පකාරෙන ථද්ධං හොති. සෙසෙසුපි එසෙව නයොති. එවං විසවෙගවිකාරවසෙන සොළස හොන්ති.

පුන පුග්ගලපණ්ණත්තිවසෙන චතුසට්ඨි හොන්ති. කථං? කට්ඨමුඛෙසු තාව දට්ඨවිසො ච ආගතවිසො නො ඝොරවිසො, ඝොරවිසො නො ආගතවිසො, ආගතවිසො චෙව ඝොරවිසො ච, නෙවාගතවිසො න ඝොරවිසොති චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ යස්ස විසං සම්පජ්ජලිතතිණුක්කාය අග්ගි විය සීඝං අභිරුහිත්වා අක්ඛීනි ගහෙත්වා ඛන්ධං ගහෙත්වා සීසං ගහෙත්වා ඨිතන්ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති මණිසප්පාදීනං විසං විය, මන්තං පන පරිවත්තෙත්වා කණ්ණවාතං දත්වා දණ්ඩකෙන පහටමත්තෙ ඔතරිත්වා දට්ඨට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති, අයං ආගතවිසො නො ඝොරවිසො නාම. යස්ස පන විසං සණිකං අභිරුහති, ආරුළ්හාරුළ්හට්ඨානෙ පන අයං සීතඋදකං විය හොති උදකසප්පාදීනං විසං විය, ද්වාදසවස්සච්චයෙනාපි කණ්ණපිට්ඨිඛන්ධපිට්ඨිකාදීසු ගණ්ඩපිළකාදිවසෙන පඤ්ඤායති, මන්තපරිවත්තනාදීසු ච කයිරමානාසු සීඝං න ඔතරති, අයං ඝොරවිසො නො ආගතවිසො නාම. යස්ස පන විසං සීඝං අභිරුහති, න සීඝං ඔතරති අනෙළකසප්පාදීනං විසං විය, අයං ආගතවිසො චෙව ඝොරවිසො ච. යස්ස පන විසං මන්දං හොති, ඔතාරියමානම්පි සුඛෙනෙව ඔතරති නීලසප්පධම්මනිසප්පාදීනං විසං විය, අයං නෙවාගතවිසො න ඝොරවිසො නාම. ඉමිනා උපායෙන කට්ඨමුඛෙ දට්ඨවිසාදයො පූතිමුඛාදීසු ච දට්ඨවිසාදයො වෙදිතබ්බාති. එවං පුග්ගලපණ්ණත්තිවසෙන චතුසට්ඨි.

තෙසු ‘‘අණ්ඩජා නාගා’’තිආදිනා (සං. නි. 3.342-344) යොනිවසෙන එකෙකං චතුධා විභජිත්වා ඡපණ්ණාසාධිකානි ද්වෙ සතානි හොන්ති. තෙ ජලජාථලජාති ද්විගුණිතා ද්වාදසාධිකානි පඤ්චසතානි හොන්ති, තෙ කාමරූපඅකාමරූපානං වසෙන ද්විගුණිතා චතුවීසාධිකසහස්සසඞ්ඛා හොන්ති. පුන ගතමග්ගස්ස පටිලොමතො සංඛිප්පමානා කට්ඨමුඛාදිවසෙන චත්තාරොව හොන්තීති. තෙ සන්ධාය භගවා ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, චත්තාරො ආසීවිසා’’ති ආහ. කුලවසෙන හි එතෙ ගහිතා.

තත්ථ ආසීවිසාති ආසිත්තවිසාතිපි ආසීවිසා, අසිතවිසාතිපි ආසීවිසා, අසිසදිසවිසාතිපි ආසීවිසා. ආසිත්තවිසාති සකලකායෙ ආසිඤ්චිත්වා විය ඨපිතවිසා, පරස්ස ච අත්තනො සරීරෙ ච ආසිඤ්චනවිසාති අත්ථො. අසිතවිසාති යං යං එතෙහි අසිතං හොති පරිභුත්තං, තං තං විසමෙව සම්පජ්ජති, තස්මා අසිතං විසං හොති එතෙසන්ති ආසීවිසා. අසිසදිසවිසාති අසිවිය තිඛිණං පරමම්මච්ඡෙදනසමත්ථං විසං එතෙසන්ති ආසීවිසාති එවමෙත්ථ වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. උග්ගතෙජාති උග්ගතතෙජා බලවතෙජා. ඝොරවිසාති දුන්නිම්මද්දනවිසා.

එවං වදෙය්‍යුන්ති පටිජග්ගාපනත්ථං එවං වදෙය්‍යුං. රාජානො හි ආසීවිසෙ ගාහාපෙත්වා – ‘‘තථාරූපෙ චොරෙ වා එතෙහි ඩංසාපෙත්වා මාරෙස්සාම, නගරූපරොධකාලෙ පරසෙනාය වා තං ඛිපිස්සාම, පරබලං නිම්මද්දෙතුං අසක්කොන්තා සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා වරසයනං ආරුය්හ එතෙහි අත්තානං ඩංසාපෙත්වා සත්තූනං වසං අනාගච්ඡන්තා අත්තනො රුචියා මරිස්සාමා’’ති ආසීවිසෙ ජග්ගාපෙන්ති. තෙ යං චොරං සහසාව මාරෙතුං න ඉච්ඡන්ති, ‘‘එවමෙතෙ දීඝරත්තං දුක්ඛප්පත්තො හුත්වා මරිස්සන්තී’’ති ඉච්ඡන්තා තං පුරිසං එවං වදන්ති ඉමෙ තෙ අම්භො පුරිස චත්තාරො ආසීවිසාති.

තත්ථ කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ. සංවෙසෙතබ්බාති නිපජ්ජාපෙතබ්බා. අඤ්ඤතරො වා අඤ්ඤතරො වාති කට්ඨමුඛාදීසු යො කොචි. යං තෙ අම්භො පුරිස කරණීයං, තං කරොහීති ඉදං අත්ථචරකස්ස වචනං වෙදිතබ්බං. තස්ස කිර පුරිසස්ස එවං ආසීවිසෙ පටිපාදෙත්වා ‘අයං වො උපට්ඨාකො’ති චතූසු පෙළාසු ඨපිතානං ආසීවිසානං ආරොචෙන්ති. අථෙකො නික්ඛමිත්වා ආගම්ම තස්ස පුරිසස්ස දක්ඛිණපාදානුසාරෙන අභිරුහිත්වා දක්ඛිණහත්ථං මණිබන්ධතො පට්ඨාය වෙඨෙත්වා දක්ඛිණකණ්ණසොතමූලෙ ඵණං කත්වා සුසූති කරොන්තො නිපජ්ජි. අපරො වාමපාදානුසාරෙන අභිරුහිත්වා තථෙව වාමහත්ථං වෙඨෙත්වා වාමකණ්ණසොතමූලෙ ඵණං කත්වා සුසූති කරොන්තො නිපජ්ජි, තතියො නික්ඛමිත්වා අභිමුඛං අභිරුහිත්වා කුච්ඡිං වෙඨෙත්වා ගලවාටකමූලෙ ඵණං කත්වා සුසූති කරොන්තො නිපජ්ජි, චතුත්ථො පිට්ඨිභාගෙන අභිරුහිත්වා ගීවං වෙඨෙත්වා උපරිමුද්ධනි ඵණං ඨපෙත්වා සුසූති කරොන්තො නිපජ්ජි.

එවං චතූසු ආසීවිසෙසු සරීරට්ඨකෙසුයෙව ජාතෙසු එකො තස්ස පුරිසස්ස අත්ථචරකපුරිසො තං දිස්වා ‘‘කිං තෙ, භො පුරිස, ලද්ධ’’න්ති, පුච්ඡි. තතො තෙන ‘‘ඉමෙ මෙ, භො, හත්ථෙසු හත්ථකටකං විය බාහාසු කෙයූරං විය කුච්ඡිම්හි කුච්ඡිවෙඨනසාටකො විය කණ්ණෙසු කණ්ණචූළිකා විය ගලෙ මුත්තාවලියො විය සීසෙ සීසපසාධනං විය කෙචි අලඞ්කාරවිසෙසා රඤ්ඤා දින්නා’’ති වුත්තෙ සො ආහ – ‘‘භො අන්ධබාල, මා එවං මඤ්ඤිත්ථ ‘රඤ්ඤා මෙ තුට්ඨෙනෙතං පසාධනං දින්න’න්ති. ත්වං රඤ්ඤො ආගුචාරී චොරො, ඉමෙ ච චත්තාරො ආසීවිසා දුරුපට්ඨාහා දුප්පටිජග්ගියා, එකස්මිං උට්ඨාතුකාමෙ එකො න්හායිතුකාමො හොති, එකස්මිං න්හායිතුකාමෙ එකො භුඤ්ජිතුකාමො, එකස්මිං භුඤ්ජිතුකාමෙ එකො නිපජ්ජිතුකාමො. තෙසු යස්සෙව ඉච්ඡා න පූරති, සො තත්ථෙව ඩංසිත්වා මාරෙතී’’ති. අත්ථි පන, භො, එවං සන්තෙ කොචි සොත්ථිමග්ගොති? ආම, රාජපුරිසානං වික්ඛිත්තභාවං ඤත්වා පලායනං සොත්ථිභාවොති වත්වා ‘‘යං තෙ කරණීයං, තං කරොහී’’ති වදෙය්‍ය.

තං සුත්වා ඉතරො චතුන්නං ආසීවිසානං පමාදක්ඛණං රාජපුරිසෙහි ච පවිවිත්තං දිස්වා, වාමහත්ථෙන දක්ඛිණහත්ථං වෙඨෙත්වා, දක්ඛිණකණ්ණචූළිකාය ඵණං ඨපෙත්වා, සයිතාසීවිසස්ස සරීරං පරිමජ්ජන්තො විය සණිකං තං අපනෙත්වා, එතෙනෙව උපායෙන සෙසෙපි අපනෙත්වා තෙසං භීතො පලායෙය්‍ය. අථ නං තෙ ආසීවිසා ‘‘අයං අම්හාකං රඤ්ඤා උපට්ඨාකො දින්නො’’ති අනුබන්ධමානා ආගච්ඡෙය්‍යුං. ඉදං සන්ධාය අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො භීතො චතුන්නං ආසීවිසානං…පෙ… පලායෙථාති වුත්තං.

තස්මිං පන පුරිසෙ එවං ආගතමග්ගං ඔලොකෙත්වා ඔලොකෙත්වා පලායන්තෙ රාජා ‘‘පලාතො සො පුරිසො’’ති සුත්වා ‘‘කො නු ඛො තං අනුබන්ධිත්වා ඝාතෙතුං සක්ඛිස්සතී’’ති විචිනන්තො තස්සෙව පච්චත්ථිකෙ පඤ්ච ජනෙ ලභිත්වා ‘‘ගච්ඡථ නං අනුබන්ධිත්වා ඝාතෙථා’’ති පෙසෙය්‍ය. අථස්ස අත්ථචරා පුරිසා තං පවත්තිං ඤත්වා ආරොචෙය්‍යුං. සො භිය්‍යොසොමත්තාය භීතො පලායෙථ. ඉමමත්ථං සන්ධාය තමෙනං එවං වදෙය්‍යුන්තිආදි වුත්තං.

ඡට්ඨො අන්තරචරො වධකොති ‘‘පඨමං ආසීවිසෙහි අනුබද්ධො ඉතො චිතො ච තෙ වඤ්චෙන්තො පලායි, ඉදානි පඤ්චහි පච්චත්ථිකෙහි අනුබද්ධො සුට්ඨුතරං පලායති, න සක්කා සො එවං ගහෙතුං, උපලාළනාය පන සක්කා, තස්මා දහරකාලතො පට්ඨාය එකතො ඛාදිත්වා ච පිවිත්වා ච සන්ථවං අන්තරචරං වධකමස්ස පෙසෙථා’’ති අමච්චෙහි වුත්තෙන රඤ්ඤා පරියෙසිත්වා පෙසිතො අන්තරචරො වධකො.

සො පස්සෙය්‍ය සුඤ්ඤං ගාමන්ති නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො පදං ඝායිත්වා ඝායිත්වා වෙගෙනාගච්ඡන්තෙ චත්තාරො ආසීවිසෙ පඤ්ච වධකෙ පච්චත්ථිකෙ ඡට්ඨඤ්ච අන්තරචරං වධකං ‘‘නිවත්ත භො, මා පලායි, පුත්තදාරෙන සද්ධිං කාමෙ පරිභුඤ්ජන්තො සුඛං වසිස්සසී’’ති වත්වා ආගච්ඡන්තං දිස්වා, භිය්‍යොසොමත්තාය යෙන වා තෙන වා පලායන්තො පච්චන්තරට්ඨෙ අභිමුඛගතං එකං ඡකුටිකං සුඤ්ඤං ගාමං පස්සෙය්‍ය. රිත්තකඤ්ඤෙව පවිසෙය්‍යාති ධනධඤ්ඤමඤ්චපීඨාදීහි විරහිතත්තා රිත්තකඤ්ඤෙව පවිසෙය්‍ය. තුච්ඡකං සුඤ්ඤකන්ති එතස්සෙව වෙවචනං. පරිමසෙය්‍යාති ‘‘සචෙ පානීයං භවිස්සති, පිවිස්සාමි, සචෙ භත්තං භවිස්සති, භුඤ්ජිස්සාමී’’ති භාජනං විවරිත්වා හත්ථං අන්තො පවෙසෙත්වා පරිමසෙය්‍ය.

තමෙනං එවං වදෙය්‍යුන්ති ඡන්නං ඝරානං එකඝරෙපි කිඤ්චි අලභිත්වා ගාමමජ්ඣෙ එකො සන්දච්ඡායො රුක්ඛො අත්ථි, තත්ථ වඞ්කඵලකං අත්ථතං දිස්වා, ‘‘ඉධ තාව නිසීදිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා, තත්ථ නිසින්නං මන්දමන්දෙන වාතෙන බීජියමානං තත්තකමත්තම්පි සුඛං සන්තතො අස්සාදයමානං, තමෙනං පුරිසං කෙචිදෙව අත්ථචරකා බහි පවත්තිං ඤත්වා ආගතා එවං වදෙය්‍යුං. ඉදානි අම්භො පුරිසාති අම්භො, පුරිස, ඉදානි. චොරා ගාමඝාතකාති ‘‘යදෙවෙත්ථ ලභිස්සාම, තං ගණ්හිස්සාම වා ඝාතෙස්සාම වා’’ති ආගතා ඡ ගාමඝාතකචොරා.

උදකණ්ණවන්ති ගම්භීරං පුථුලං උදකං. ගම්භීරම්පි හි අපුථුලං, පුථුලං වා අගම්භීරං, න අණ්ණවොති වුච්චති, යම්පන ගම්භීරඤ්ච පුථුලඤ්ච, තස්සෙවෙතං නාමං. සාසඞ්කං සප්පටිභයන්ති චතුන්නං ආසීවිසානං පඤ්චන්නං වධකානං ඡට්ඨස්ස අන්තරචරස්ස ඡන්නඤ්ච ගාමඝාතකචොරානං වසෙන සාසඞ්කං සප්පටිභයං. ඛෙමං අප්පටිභයන්ති තෙසංයෙව ආසීවිසාදීනං අභාවෙන ඛෙමඤ්ච නිබ්භයඤ්ච විචිත්‍රඋය්‍යානවරං බහ්වන්නපානං දෙවනගරසදිසං. න චස්ස නාවා සන්තාරණීති ‘‘ඉමාය නාවාය ඔරිමතීරතො පරතීරං ගමිස්සන්තී’’ති එවං ඨපිතා ච සන්තාරණී නාවා න භවෙය්‍ය. උත්තරසෙතු වාති රුක්ඛසෙතු-ජඞ්ඝසෙතු-සකටසෙතූනං අඤ්ඤතරො උත්තරසෙතු වා න භවෙය්‍ය. තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණොති න ඛො එස බ්‍රාහ්මණො. කස්මා නං බ්‍රාහ්මණොති ආහ? එත්තකානං පච්චත්ථිකානං බාහිතත්තා, දෙසනං වා විනිවත්තෙන්තො එකං ඛීණාසවබ්‍රාහ්මණං දස්සෙතුම්පි එවමාහ.

තස්මිං පන එවං උත්තිණ්ණෙ චත්තාරො ආසීවිසා ‘‘න ලද්ධො වතාසි අම්හෙහි, අජ්ජ තෙ මුරුමුරාය ජීවිතං ඛාදිත්වා ඡඩ්ඩෙය්‍යාම’’. පඤ්ච පච්චත්ථිකා ‘‘න ලද්ධො වතාසි අම්හෙහි, අජ්ජ තෙ පරිවාරෙත්වා අඞ්ගමඞ්ගානි ඡින්දිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගතා සතං වා සහස්සං වා ලභෙය්‍යාම’’. ඡට්ඨො අන්තරචරො ‘‘න ලද්ධො වතාසි මයා, අජ්ජ තෙ ඵලිකවණ්ණෙන අසිනා සීසං ඡින්දිත්වා, සෙනාපතිට්ඨානං ලභිත්වා සම්පත්තිං අනුභවෙය්‍යං’’. ඡ චොරා ‘‘න ලද්ධො වතාසි අම්හෙහි, අජ්ජ තෙ විවිධානි කම්මකාරණානි කාරෙත්වා බහුධනං ආහරාපෙස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා, උදකණ්ණවං ඔතරිතුං අසක්කොන්තා රඤ්ඤො ආණාය කොපිතත්තා පරතො ගන්තුම්පි අවිසහන්තා තත්ථෙව සුස්සිත්වා මරෙය්‍යුං.

උපමා ඛො ම්‍යායන්ති එත්ථ එවං ආදිතො පට්ඨාය ඔපම්මසංසන්දනං වෙදිතබ්බං – රාජා විය හි කම්මං දට්ඨබ්බං, රාජාපරාධිකපුරිසො විය වට්ටනිස්සිතො පුථුජ්ජනො. චත්තාරො ආසීවිසා විය චත්තාරි මහාභූතානි, රඤ්ඤො තස්ස චත්තාරො ආසීවිසෙ පටිච්ඡාපිතකාලො විය කම්මුනා පුථුජ්ජනස්ස පටිසන්ධික්ඛණෙයෙව චතුන්නං මහාභූතානං දින්නකාලො. ‘‘ඉමෙසං ආසීවිසානං පමාදක්ඛණෙ රාජපුරිසානඤ්ච විවිත්තක්ඛණෙ නික්ඛමිත්වා යං තෙ අම්භො, පුරිස, කරණීයං, තං කරොහී’’ති වචනෙන ‘‘පලායස්සූ’’ති වුත්තකාලො විය සත්ථාරා ඉමස්ස භික්ඛුනො මහාභූතකම්මට්ඨානං කථෙත්වා ‘‘ඉමෙසු චතූසු මහාභූතෙසු නිබ්බින්ද විරජ්ජ, එවං වට්ටතො පරිමුච්චිස්සසී’’ති කථිතකාලො, තස්ස පුරිසස්ස අත්ථචරකවචනං සුත්වා චතුන්නං ආසීවිසානං පමාදක්ඛණෙ රාජපුරිසානඤ්ච විවිත්තක්ඛණෙ නික්ඛමිත්වා යෙන වා තෙන වා පලායනං විය ඉමස්ස භික්ඛුනො සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ලභිත්වා මහාභූතාසීවිසෙහි පරිමුච්චනත්ථාය ඤාණපලායනෙන පලායනං.

ඉදානි චතුන්නෙතං මහාභූතානං අධිවචනං පථවීධාතුයා ආපොධාතුයාතිආදීසු චතුමහාභූතකථා ච පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධකථා ච ආයතනකථා ච විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. එත්ථ ච කට්ඨමුඛආසීවිසො විය පථවීධාතු දට්ඨබ්බා, පූතිමුඛඅග්ගිමුඛසත්ථමුඛා විය සෙසධාතුයො. යථෙව හි කට්ඨමුඛෙන දට්ඨස්ස සකලකායො ථද්ධො හොති, එවං පථවීධාතුපකොපෙනාපි. යථා ච පූතිමුඛාදීහි දට්ඨස්ස පග්ඝරති චෙව ඣායති ච ඡිජ්ජති ච, එවං ආපොධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුපකොපෙනාපීති. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා –

‘‘පත්ථද්ධො භවතී කායො, දට්ඨො කට්ඨමුඛෙන වා;

පථවීධාතුපකොපෙන, හොති කට්ඨමුඛෙව සො.

‘‘පූතිකො භවතී කායො, දට්ඨො පූතිමුඛෙන වා;

ආපොධාතුපකොපෙන, හොති පූතිමුඛෙව සො.

‘‘සන්තත්තො භවතී කායො, දට්ඨො අග්ගිමුඛෙන වා;

තෙජොධාතුපකොපෙන, හොති අග්ගිමුඛෙව සො.

‘‘සඤ්ඡින්නො භවතී කායො, දට්ඨො සත්ථමුඛෙන වා;

වායොධාතුපකොපෙන, හොති සත්ථමුඛෙව සො’’ති. –

එවං තාවෙත්ථ විසෙසතො සදිසභාවො වෙදිතබ්බො.

අවිසෙසතො පන ආසයතො විසවෙගවිකාරතො අනත්ථග්ගහණතො දුරුපට්ඨානතො දුරාසදතො අකතඤ්ඤුතතො අවිසෙසකාරිතො අනන්තදොසූපද්දවතොති ඉමෙහි කාරණෙහි එතෙසං ආසීවිසසදිසතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ ආසයතොති ආසීවිසානඤ්හි වම්මිකො ආසයො, තත්ථෙව තෙ වසන්ති. මහාභූතානම්පි කායවම්මිකො ආසයො. ආසීවිසානඤ්ච රුක්ඛසුසිරතිණපණ්ණගහනසඞ්කාරට්ඨානානිපි ආසයො. එතෙසුපි හි තෙ වසන්ති. මහාභූතානම්පි කායසුසිරං කායගහනං කායසඞ්කාරට්ඨානං ආසයොති. එවං තාව ආසයතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

විසවෙගවිකාරතොති ආසීවිසා හි කුලවසෙන කට්ඨමුඛාදිභෙදතො චත්තාරො. තත්ථ එකෙකො විසවිකාරතො විභජ්ජමානො දට්ඨවිසාදිවසෙන චතුබ්බිධො හොති. මහාභූතානිපි පච්චත්තලක්ඛණවසෙන පථවීආදිභෙදතො චත්තාරි. එත්ථ එකෙකං කම්මසමුට්ඨානාදිවසෙන චතුබ්බිධං හොති. එවං විසවෙගවිකාරතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

අනත්ථග්ගහණතොති ආසීවිසෙ ගණ්හන්තා පඤ්ච අනත්ථෙ ගණ්හන්ති – දුග්ගන්ධං ගණ්හන්ති, අසුචිං ගණ්හන්ති, බ්‍යාධිං ගණ්හන්ති, විසං ගණ්හන්ති, මරණං ගණ්හන්ති. මහාභූතානිපි ගණ්හන්තා පඤ්ච අනත්ථෙ ගණ්හන්ති – දුග්ගන්ධං ගණ්හන්ති, අසුචිං ගණ්හන්ති, බ්‍යාධිං ගණ්හන්ති, ජරං ගණ්හන්ති, මරණං ගණ්හන්ති. තෙනාහු පොරාණා –

‘‘යෙකෙචි සප්පං ගණ්හන්ති, මීළ්හලිත්තං මහාවිසං;

පඤ්ච ගණ්හන්තුනත්ථානි, ලොකෙ සප්පාභිනන්දිනො.

‘‘දුග්ගන්ධං අසුචිං බ්‍යාධිං, විසං මරණපඤ්චමං;

අනත්ථා හොන්ති පඤ්චෙතෙ, මීළ්හලිත්තෙ භුජඞ්ගමෙ.

‘‘එවමෙවං අකුසලා, අන්ධබාලපුථුජ්ජනා;

පඤ්ච ගණ්හන්තුනත්ථානි, භවෙ ජාතාභිනන්දිනො.

‘‘දුග්ගන්ධං අසුචිං බ්‍යාධිං, ජරං මරණපඤ්චමං;

අනත්ථා හොන්ති පඤ්චෙතෙ, මීළ්හලිත්තෙව පන්නගෙ’’ති. –

එවං අනත්ථග්ගහණතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

දුරුපට්ඨානතොති තෙ ආසීවිසා දුරුපට්ඨානා, එකස්මිං උට්ඨාතුකාමෙ එකො න්හායිතුකාමො හොති, තස්මිං න්හායිතුකාමෙ අපරො භුඤ්ජිතුකාමො, තස්මිං භුඤ්ජිතුකාමෙ අඤ්ඤො නිපජ්ජිතුකාමො හොති. තෙසු යස්ස යස්සෙව අජ්ඣාසයො න පූරති, සො තත්ථෙව ඩංසිත්වා මාරෙති. ඉමෙහි පන ආසීවිසෙහි භූතානෙව දුරුපට්ඨානතරානි. පථවීධාතුයා හි භෙසජ්ජෙ කයිරමානෙ ආපොධාතු කුප්පති, තස්සෙව භෙසජ්ජං කරොන්තස්ස තෙජොධාතූති එවං එකිස්සා භෙසජ්ජෙ කයිරමානෙ අපරා කුප්පන්තීති. එවං දුරුපට්ඨානතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

දුරාසදතොති දුරාසදා හි ආසීවිසා, ගෙහස්ස පුරිමභාගෙ ආසීවිසං දිස්වා පච්ඡිමභාගෙන පලායන්ති, පච්ඡිමභාගෙ දිස්වා පුරිමභාගෙන, ගෙහමජ්ඣෙ දිස්වා ගබ්භං පවිසන්ති, ගබ්භෙ දිස්වා මඤ්චපීඨං අභිරුහන්ති. මහාභූතානි තතොපි දුරාසදතරානි. තථාරූපෙන හි කුට්ඨරොගෙන ඵුට්ඨස්ස කණ්ණනාසාදීනි ඡින්දිත්වා පතන්ති, සරීරං සම්ඵුටති නීලමක්ඛිකා පරිවාරෙන්ති, සරීරගන්ධො දූරතොව උබ්බාහති. තං පුරිසං අක්කොසමානම්පි පරිදෙවමානම්පි නෙව රොසවසෙන, න කාරුඤ්ඤෙන, උපසඞ්කමිතුං සක්කොන්ති, නාසිකං පිදහිත්වා ඛෙළං පාතෙන්තා දූරතොව නං විවජ්ජෙන්ති. එවං අඤ්ඤෙසම්පි භගන්දරකුච්ඡිරොගවාතරොගාදීනං බීභච්ඡජෙගුච්ඡභාවකරානඤ්ච රොගානං වසෙන අයමෙවත්ථො විභාවෙතබ්බොති. එවං දුරාසදතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

අකතඤ්ඤුතතොති ආසීවිසා හි අකතඤ්ඤුනො හොන්ති, න්හාපියමානාපි භොජියමානාපි ගන්ධමාලාදීහි පූජියමානාපි පෙළායං පක්ඛිපිත්වා පරිහරියමානාපි ඔතාරමෙව ගවෙසන්ති. යත්ථ ඔතාරං ලභන්ති, තත්ථෙව නං ඩංසිත්වා මාරෙන්ති. ආසීවිසෙහිපි මහාභූතානෙව අකතඤ්ඤුතරානි. එතෙසඤ්හි කතං නාම නත්ථි, සීතෙන වා උණ්හෙන වා නිම්මලෙන ජලෙන න්හාපියමානානිපි ගන්ධමාලාදීහි සක්කරියමානානිපි මුදුවත්ථමුදුසයනමුදුයානාදීහි පරිහරියමානානිපි, වරභොජනං භොජියමානානිපි, වරපානං පායාපියමානානිපි ඔතාරමෙව ගවෙසන්ති. යත්ථ ඔතාරං ලභන්ති, තත්ථෙව කුප්පිත්වා අනයබ්‍යසනං පාපෙන්තීති. එවං අකතඤ්ඤුතතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

අවිසෙසකාරිතොති ආසීවිසා හි ‘‘අයං ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා වෙස්සො වා සුද්දො වා ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා’’ති විසෙසං න කරොන්ති, සම්පත්තසම්පත්තමෙව ඩංසිත්වා මාරෙන්ති. මහාභූතානිපි ‘‘අයං ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා වෙස්සො වා සුද්දො වා ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා දෙවො වා මනුස්සො වා මාරො වා බ්‍රහ්මා වා නිග්ගුණො වා සගුණො වා’’ති විසෙසං න කරොන්ති. යදි හි නෙසං ‘‘අයං ගුණවා’’ති ලජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලෙ තථාගතෙ ලජ්ජං උප්පාදෙය්‍යුං. අථාපි නෙසං ‘‘අයං මහාපඤ්ඤො අයං මහිද්ධිකො අයං ධුතවාදො’’තිආදිනා නයෙන ලජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය, ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරාදීසු ලජ්ජං උප්පාදෙය්‍යුං. අථාපි නෙසං ‘‘අයං නිග්ගුණො දාරුණො ථද්ධො’’ති භයං උප්පජ්ජෙය්‍ය, සදෙවකෙ ලොකෙ නිග්ගුණථද්ධදාරුණානං අග්ගස්ස දෙවදත්තස්ස ඡන්නං වා සත්ථාරානං භායෙය්‍යුං, න ච ලජ්ජන්ති න ච භායන්ති, කුප්පිත්වා යංකිඤ්චි අනයබ්‍යසනං ආපාදෙන්තියෙව. එවං අවිසෙසකාරිතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

අනන්තදොසූපද්දවතොති ආසීවිසෙ නිස්සාය උප්පජ්ජනකානඤ්හි දොසූපද්දවානං පමාණං නත්ථි. තථා හෙතෙ ඩංසිත්වා කාණම්පි කරොන්ති ඛුජ්ජම්පි පීඨසප්පිම්පි එකපක්ඛලම්පීති එවං අපරිමාණං විප්පකාරං දස්සෙන්ති. භූතානිපි කුප්පිතානි න කාණාදිභාවෙසු න කිඤ්චි විප්පකාරං න කරොන්ති, අප්පමාණො එතෙසං දොසූපද්දවොති. එවං අනන්තදොසූපද්දවතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

ඉදානෙත්ථ චතුමහාභූතවසෙන යාව අරහත්තා කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ චතුධාතුවවත්ථානනිද්දෙසෙ කථිතමෙව.

පඤ්ච වධකා පච්චත්ථිකාති ඛො භික්ඛවෙ පඤ්චන්නෙතං උපාදානක්ඛන්ධානං අධිවචනන්ති එත්ථ ද්වීහි ආකාරෙහි ඛන්ධානං වධකපච්චත්ථිකසදිසතා වෙදිතබ්බා. ඛන්ධා හි අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච වධෙන්ති, තෙසු ච සන්තෙසු වධො නාම පඤ්ඤායති. කථං? රූපං තාව රූපම්පි වධෙති අරූපම්පි, තථා අරූපං අරූපම්පි වධෙති රූපම්පි. කථං? අයඤ්හි පථවීධාතු භිජ්ජමානා ඉතරා තිස්සො ධාතුයො ගහෙත්වාව භිජ්ජති, ආපොධාතුආදීසුපි එසෙව නයො, එවං තාව රූපං රූපමෙව වධෙති. රූපක්ඛන්ධො පන භිජ්ජමානො චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධෙ ගහෙත්වාව භිජ්ජති, එවං රූපං අරූපම්පි වධෙති. වෙදනාක්ඛන්ධොපි භිජ්ජමානො සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ගහෙත්වාව භිජ්ජති. සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීසුපි එසෙව නයො. එවං අරූපං අරූපමෙව වධෙති. චුතික්ඛණෙ පන චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා භිජ්ජමානා වත්ථුරූපම්පි ගහෙත්වාව භිජ්ජන්ති, එවං අරූපං රූපම්පි වධෙති. එවං තාව අඤ්ඤමඤ්ඤං වධෙන්තීති වධකා. යත්ථ පන ඛන්ධා අත්ථි, තත්ථ ඡෙදනභෙදනවධබන්ධනාදයො හොන්ති, න අඤ්ඤත්ථාති. එවං ඛන්ධෙසු සන්තෙසු වධො පඤ්ඤායතීතිපි වධකා.

ඉදානි පඤ්චක්ඛන්ධෙ රූපාරූපවසෙන ද්වෙ කොට්ඨාසෙ කත්වා, රූපවසෙන වා නාමවසෙන වා රූපපරිග්ගහං ආදිං කත්වා, යාව අරහත්තා කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං සියා තම්පි විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතමෙව.

ඡට්ඨො අන්තරචරො වධකො උක්ඛිත්තාසිකොති ඛො, භික්ඛවෙ, නන්දීරාගස්සෙතං අධිවචනන්ති එත්ථ ද්වීහාකාරෙහි නන්දීරාගස්ස උක්ඛිත්තාසිකවධකසදිසතා වෙදිතබ්බා පඤ්ඤාසිරපාතනතො ච යොනිසම්පටිපාදනතො ච. කථං? චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හි ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ තං ආරම්මණං නිස්සාය ලොභො උප්පජ්ජති, එත්තාවතා පඤ්ඤාසීසං පතිතං නාම හොති, සොතද්වාරාදීසුපි එසෙව නයො. එවං තාව පඤ්ඤාසිරපාතනතො සදිසතා වෙදිතබ්බා. නන්දීරාගො පනෙස අණ්ඩජාදිභෙදා චතස්සො යොනියො උපනෙති. තස්ස යොනිඋපගමනමූලකානි පඤ්චවීසති මහාභයානි ද්වත්තිංස කම්මකාරණානි ච ආගතානෙව හොන්තීති එවං යොනිසම්පටිපාදනතොපිස්ස උක්ඛිත්තාසිකවධකසදිසතා වෙදිතබ්බා.

ඉති නන්දීරාගවසෙනාපි එකස්ස භික්ඛුනො කම්මට්ඨානං කථිතමෙව හොති. කථං? අයඤ්හි නන්දීරාගො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, තං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති වවත්ථපෙත්වා තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තෙසං වත්ථාරම්මණං රූපක්ඛන්ධොති, එවං පඤ්චක්ඛන්ධෙ වවත්ථපෙති. ඉදානි තෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ නාමරූපවසෙන වවත්ථපෙත්වා, තෙසං පච්චයපරියෙසනතො පට්ඨාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා, අනුපුබ්බෙන එකො අරහත්තං පාපුණාතීති එවං නන්දීරාගවසෙන කම්මට්ඨානං කථිතං හොති.

ඡන්නං අජ්ඣත්තිකායතනානං සුඤ්ඤගාමෙන සදිසතා පාළියංයෙව ආගතා. අයං පනෙත්ථ කම්මට්ඨානනයො – යථා ච තෙ ඡ චොරා ඡකුටිකං සුඤ්ඤං ගාමං පවිසිත්වා අපරාපරං විචරන්තා කිඤ්චි අලභිත්වා ගාමෙන අනත්ථිකා හොන්ති, එවමෙවං භික්ඛු ඡසු අජ්ඣත්තිකායතනෙසු අභිනිවිසිත්වා විචිනන්තො ‘‘අහ’’න්ති වා ‘‘මම’’න්ති වා ගහෙතබ්බං කිඤ්චි අදිස්වා තෙහි අනත්ථිකො හොති. සො ‘‘විපස්සනං පට්ඨපෙස්සාමී’’ති උපාදාරූපකම්මට්ඨානවසෙන චක්ඛුපසාදාදයො පරිග්ගහෙත්වා ‘‘අයං රූපක්ඛන්ධො’’ති වවත්ථපෙති, මනායතනං ‘‘අරූපක්ඛන්ධො’’ති. ඉති සබ්බානිපෙතානි නාමඤ්චෙව රූපඤ්චාති නාමරූපවසෙන වවත්ථපෙත්වා, තෙසං පච්චයං පරියෙසිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා, සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අනුපුබ්බෙන අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. ඉදං එකස්ස භික්ඛුනො යාව අරහත්තා කම්මට්ඨානං කථිතං හොති.

ඉදානි බාහිරානං ගාමඝාතකචොරෙහි සදිසතං දස්සෙන්තො චොරා ගාමඝාතකාති ඛොතිආදිමාහ. තත්ථ මනාපාමනාපෙසූති කරණත්ථෙ භුම්මං, මනාපාමනාපෙහීති අත්ථො. තත්ථ චොරෙසු ගාමං හනන්තෙසු පඤ්ච කිච්චානි වත්තන්ති – චොරා තාව ගාමං පරිවාරෙත්වා ඨිතා අග්ගිං දත්වා කටකටසද්දං උට්ඨාපෙන්ති, තතො මනුස්සා හත්ථසාරං ගහෙත්වා බහි නික්ඛමන්ති. තතො තෙහි සද්ධිං භණ්ඩකස්ස කාරණා හත්ථපරාමාසං කරොන්ති. කෙචි පනෙත්ථ පහාරං පාපුණන්ති, කෙචි පහාරට්ඨානෙ පතන්ති, අවසෙසෙ පන අරොගජනෙ බන්ධිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං නෙත්වා රජ්ජුබන්ධනාදීහි බන්ධිත්වා දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජන්ති.

තත්ථ ගාමඝාතකචොරානං ගාමං පරිවාරෙත්වා අග්ගිදානං විය ඡසු ද්වාරෙසු ආරම්මණෙ ආපාථගතෙ කිලෙසපරිළාහුප්පත්ති වෙදිතබ්බා, හත්ථසාරං ආදාය බහි නික්ඛමනං විය. තඞ්ඛණෙ කුසලධම්මං පහාය අකුසලසමඞ්ගිතා, භණ්ඩකස්ස කාරණා හත්ථපරාමසනාපජ්ජනං විය දුක්කටදුබ්භාසිතපාචිත්තියථුල්ලච්චයානං ආපජ්ජනකාලො, පහාරලද්ධකාලො විය සඞ්ඝාදිසෙසං ආපජ්ජනකාලො, පහාරං ලද්ධා පන පහාරට්ඨානෙ පතිතකාලො විය පාරාජිකං ආපජ්ජිත්වා අස්සමණකාලො, අවසෙසජනස්ස බන්ධිත්වා වසනට්ඨානං නෙත්වා දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජනකාලො විය තමෙව ආරම්මණං නිස්සාය සබ්බෙසං පස්සන්තානංයෙව චූළසීලමජ්ඣිමසීලමහාසීලානි භින්දිත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛාය ගිහිභාවං ආපජ්ජනකාලො. තත්‍රස්ස පුත්තදාරං පොසෙන්තස්ස සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බො, කාලං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තස්ස සම්පරායිකො.

ඉමානිපි බාහිරායතනානි එකස්ස භික්ඛුනො කම්මට්ඨානවසෙනෙව කථිතානි. එත්ථ හි රූපාදීනි චත්තාරි උපාදාරූපානි, ඵොට්ඨබ්බායතනං තිස්සො ධාතුයො, ධම්මායතනෙ ආපොධාතුයා සද්ධිං තා චතස්සොති ඉමානි චත්තාරි භූතානි, තෙසං පරිච්ඡෙදවසෙන ආකාසධාතු, ලහුතාදිවසෙන ලහුතාදයොති එවමිදං සබ්බම්පි භූතුපාදායරූපං රූපක්ඛන්ධො, තදාරම්මණා වෙදනාදයො චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා. තත්ථ ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපං, චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා නාම’’න්ති. නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා පුරිමනයෙනෙව පටිපජ්ජන්තස්ස යාව අරහත්තා කම්මට්ඨානං කථිතං හොති.

ඔඝානන්ති එත්ථ දුරුත්තරණට්ඨො ඔඝට්ඨො. එතෙ හි ‘‘සීලසංවරං පූරෙත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සාමී’’ති අජ්ඣාසයං සමුට්ඨාපෙත්වා කල්‍යාණමිත්තෙ නිස්සාය සම්මා වායමන්තෙන තරිතබ්බා, යෙන වා තෙන වා දුරුත්තරා. ඉමිනා දුරුත්තරණට්ඨෙන ඔඝාති වුච්චන්ති. තෙපි එකස්ස භික්ඛුනො කම්මට්ඨානවසෙන කථිතා. චත්තාරොපි හි එතෙ එකො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො වාති. සෙසං නන්දීරාගෙ වුත්තනයෙනෙව යොජෙත්වා විත්ථාරෙතබ්බං.

සක්කායස්සෙතං අධිවචනන්ති, සක්කායොපි හි ආසීවිසාදීහි උදකණ්ණවස්ස ඔරිමතීරං විය චතුමහාභූතාදීහි සාසඞ්කො සප්පටිභයො, සොපි එකස්ස භික්ඛුනො කම්මට්ඨානවසෙනෙව කථිතො. සක්කායො හි තෙභූමකපඤ්චක්ඛන්ධා, තෙ ච සමාසතො නාමරූපමෙවාති. එවමෙත්ථ නාමරූපවවත්ථානං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තා කම්මට්ඨානං විත්ථාරෙතබ්බන්ති.

නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනන්ති නිබ්බානඤ්හි උදකණ්ණවස්ස පාරිමතීරං විය චතුමහාභූතාදීහි ඛෙමං අප්පටිභයං. වීරියාරම්භස්සෙතං අධිවචනන්ති එත්ථ චිත්තකිරියදස්සනත්ථං හෙට්ඨා වුත්තවායාමමෙව වීරියන්ති ගණ්හිත්වා දස්සෙති. තිණ්ණො පාරඞ්ගතොති තරිත්වා පාරං ගතො.

තත්ථ යථා සාසඞ්කඔරිමතීරෙ ඨිතෙන උදකණ්ණවං තරිතුකාමෙන කතිපාහං වසිත්වා සණිකං නාවං සජ්ජෙත්වා උදකකීළං කීළන්තෙන විය න නාවා අභිරුහිතබ්බා. එවං කරොන්තො හි අනාරුළ්හොව බ්‍යසනං පාපුණාති. එවමෙව කිලෙසණ්ණවං තරිතුකාමෙන ‘‘තරුණො තාවම්හි, මහල්ලකකාලෙ අට්ඨඞ්ගිකමග්ගකුල්ලං බන්ධිස්සාමී’’ති පපඤ්චො න කාතබ්බො. එවං කරොන්තො හි මහල්ලකකාලං අපත්වාපි විනාසං පාපුණාති, පත්වාපි කාතුං න සක්කොති. භද්දෙකරත්තාදීනි පන අනුස්සරිත්වා වෙගෙනෙව අයං අරියමග්ගකුල්ලො බන්ධිතබ්බො.

යථා ච කුල්ලං බන්ධන්තස්ස හත්ථපාදපාරිපූරි ඉච්ඡිතබ්බා. කුණ්ඨපාදො හි ඛඤ්ජපාදො වා පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, ඵණහත්ථකාදයො තිණපණ්ණාදීනි ගහෙතුං න සක්කොන්ති. එවමිමම්පි අරියමග්ගකුල්ලං බන්ධන්තස්ස සීලපාදානඤ්චෙව සද්ධාහත්ථස්ස ච පාරිපූරි ඉච්ඡිතබ්බා. න හි දුස්සීලො අස්සද්ධො සාසනෙ අප්පතිට්ඨිතො පටිපත්තිං අස්සද්දහන්තො අරියමග්ගකුල්ලං බන්ධිතුං සක්කොති. යථා ච පරිපුණ්ණහත්ථපාදොපි දුබ්බලො බ්‍යාධිපීළිතො කුල්ලං බන්ධිතුං න සක්කොති, ථාමසම්පන්නොව සක්කොති, එවං සීලවා සද්ධොපි අලසො කුසීතො ඉමං මග්ගකුල්ලං බන්ධිතුං න සක්කොති, ආරද්ධවීරියොව සක්කොතීති ඉමං බන්ධිතුකාමෙන ආරද්ධවීරියෙන භවිතබ්බං. යථා සො පුරිසො කුල්ලං බන්ධිත්වා තීරෙ ඨත්වා යොජනවිත්ථාරං උදකණ්ණවං ‘‘අයං මයා පච්චත්තපුරිසකාරං නිස්සාය නිත්ථරිතබ්බො’’ති මානසං බන්ධති, එවං යොගිනාපි චඞ්කමා ඔරුය්හ ‘‘අජ්ජ මයා චතුමග්ගවජ්ඣං කිලෙසණ්ණවං තරිත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාතබ්බ’’න්ති මානසං බන්ධිතබ්බං.

යථා ච සො පුරිසො කුල්ලං නිස්සාය උදකණ්ණවං තරන්තො ගාවුතමත්තං ගන්ත්වා නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘එකකොට්ඨාසං අතික්කන්තොම්හි, අඤ්ඤෙ තයො සෙසා’’ති ජානාති, අපරම්පි ගාවුතමත්තං ගන්ත්වා නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘ද්වෙ අතික්කන්තොම්හි, ද්වෙ සෙසා’’ති ජානාති, අපරම්පි ගාවුතමත්තං ගන්ත්වා නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘තයො අතික්කන්තොම්හි, එකො සෙසො’’ති ජානාති, තම්පි අතික්කම්ම නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘චත්තාරොපි මෙ කොට්ඨසා අතික්කන්තා’’ති ජානාති, තඤ්ච කුල්ලං පාදෙන අක්කමිත්වා සොතාභිමුඛං ඛිපිත්වා උත්තරිත්වා තීරෙ තිට්ඨති. එවං අයම්පි භික්ඛු අරියමග්ගකුල්ලං නිස්සාය කිලෙසණ්ණවං තරන්තො සොතාපත්තිමග්ගෙන පඨමමග්ගවජ්ඣෙ කිලෙසෙ තරිත්වා මග්ගානන්තරෙ ඵලෙ ඨිතො පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘චතුමග්ගවජ්ඣානං මෙ කිලෙසානං එකො කොට්ඨාසො පහීනො, ඉතරෙ තයො සෙසා’’ති ජානාති. පුන තථෙව ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො සකදාගාමිමග්ගෙන දුතියමග්ගවජ්ඣෙ කිලෙසෙ තරිත්වා මග්ගානන්තරෙ ඵලෙ ඨිතො පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන නිවත්තිත්වා, ඔලොකෙන්තො ‘‘චතුමග්ගවජ්ඣානං මෙ කිලෙසානං ද්වෙ කොට්ඨාසා පහීනා, ඉතරෙ ද්වෙ සෙසා’’ති ජානාති. පුන තථෙව ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අනාගාමිමග්ගෙන තතියමග්ගවජ්ඣෙ කිලෙසෙ තරිත්වා මග්ගානන්තරෙ ඵලෙ ඨිතො පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘චතුමග්ගවජ්ඣානං මෙ කිලෙසානං තයො කොට්ඨාසා පහීනා, එකො සෙසො’’ති ජානාති. පුන තථෙව ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගානි සමොධානෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අරහත්තමග්ගෙන චතුත්ථමග්ගවජ්ඣෙ කිලෙසෙ තරිත්වා මග්ගානන්තරෙ ඵලෙ ඨිතො පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘සබ්බකිලෙසා මෙ පහීනා’’ති ජානාති.

යථා සො පුරිසො තං කුල්ලං සොතෙ පවාහෙත්වා උත්තරිත්වා ථලෙ ඨිතො නගරං පවිසිත්වා උපරිපාසාදවරගතො ‘‘එත්තකෙන වතම්හි අනත්ථෙන මුත්තො’’ති එකග්ගචිත්තො තුට්ඨමානසො නිසීදති, එවං තස්මිංයෙව වා ආසනෙ අඤ්ඤෙසු වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීසු යත්ථ කත්ථචි නිසින්නො ‘‘එත්තකෙන වතම්හි අනත්ථෙන මුත්තො’’ති නිබ්බානාරම්මණං ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා එකග්ගචිත්තො තුට්ඨමානසො නිසීදති. ඉදං වා සන්ධාය වුත්තං තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණොති ඛො, භික්ඛවෙ, අරහතො එතං අධිවචනන්ති. එවං තාවෙත්ථ නානාකම්මට්ඨානානි කථිතානි, සමොධානෙත්වා පන සබ්බානිපි එකමෙව කත්වා දස්සෙතබ්බානි. එකං කත්වා දස්සෙන්තෙනාපි පඤ්චක්ඛන්ධවසෙනෙව විනිවත්තෙතබ්බානි.

කථං? එත්ථ හි චත්තාරි මහාභූතානි අජ්ඣත්තිකානි පඤ්චායතනානි බාහිරානි පඤ්චායතනානි ධම්මායතනෙ පන්නරස සුඛුමරූපානි සක්කායස්ස එකදෙසොති අයං රූපක්ඛන්ධො, මනායතනං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො ධම්මායතනෙකදෙසො චත්තාරො ඔඝා සක්කායෙකදෙසොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා. තත්ථ රූපක්ඛන්ධො රූපං, චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා නාමන්ති ඉදං නාමරූපං. තස්ස නන්දීරාගො කාමොඝො භවොඝො ධම්මායතනෙකදෙසො සක්කායෙකදෙසොති ඉමෙ පච්චයා. ඉති සප්පච්චයං නාමරූපං වවත්ථපෙති නාම. සප්පච්චයං නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අරහත්තං පාපුණාතීති ඉදං එකස්ස භික්ඛුනො නිය්‍යානමුඛං.

තත්ථ චත්තාරො මහාභූතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අජ්ඣත්තිකබාහිරානි එකාදසායතනානි ධම්මායතනෙකදෙසො දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝො සක්කායෙකදෙසොති ඉදං දුක්ඛසච්චං, නන්දීරාගො ධම්මායතනෙකදෙසො කාමොඝො භවොඝො සක්කායෙකදෙසොති ඉදං සමුදයසච්චං, පාරිමතීරසඞ්ඛාතං නිබ්බානං නිරොධසච්චං, අරියමග්ගො මග්ගසච්චං. තත්ථ ද්වෙ සච්චානි වට්ටං, ද්වෙ විවට්ටං, ද්වෙ ලොකියානි, ද්වෙ ලොකුත්තරානීති චත්තාරි සච්චානි සොළසහාකාරෙහි සට්ඨිනයසහස්සෙහි විභජිත්වා දස්සෙතබ්බානීති. දෙසනාපරියොසානෙ විපඤ්චිතඤ්ඤූ පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. සුත්තං පන දුක්ඛලක්ඛණවසෙන කථිතං.