1. අනිච්චවග්ගො

1. අජ්ඣත්තානිච්චසුත්තවණ්ණනා

1. සළායතනවග්ගස්ස පඨමෙ චක්ඛුන්ති ද්වෙ චක්ඛූනි – ඤාණචක්ඛු චෙව මංසචක්ඛු ච. තත්ථ ඤාණචක්ඛු පඤ්චවිධං – බුද්ධචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, සමන්තචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛූති. තෙසු බුද්ධචක්ඛු නාම ආසයානුසයඤාණඤ්චෙව ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච, යං – ‘‘බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො’’ති (මහාව. 9; ම. නි. 1.283; 2.338) ආගතං. ධම්මචක්ඛු නාම හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි, යං – ‘‘විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදී’’ති (මහාව. 16; ම. නි. 2.395) ආගතං. සමන්තචක්ඛු නාම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, යං – ‘‘පාසාදමාරුය්හ සමන්තචක්ඛූ’’ති (මහාව. 8; ම. නි. 1.282; 2.338) ආගතං. දිබ්බචක්ඛු නාම ආලොකඵරණෙන උප්පන්නං ඤාණං, යං – ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙනා’’ති (පාරා. 13; ම. නි. 2.341) ආගතං. පඤ්ඤාචක්ඛු නාම චතුසච්චපරිච්ඡෙදකඤාණං, යං – ‘‘චක්ඛුං උදපාදී’’ති (ස. නි. 5.1081; මහාව. 15) ආගතං.

මංසචක්ඛුපි දුවිධං – සසම්භාරචක්ඛු, පසාදචක්ඛූති. තෙසු ය්වායං අක්ඛිකූපකෙ අක්ඛිපටලෙහි පරිවාරිතො මංසපිණ්ඩො, යත්ථ චතස්සො ධාතුයො වණ්ණගන්ධරසොජා සම්භවො ජීවිතං භාවො චක්ඛුපසාදො කායපසාදොති සඞ්ඛෙපතො තෙරස සම්භාරා හොන්ති. විත්ථාරතො පන චතස්සො ධාතුයො වණ්ණගන්ධරසොජා සම්භවොති ඉමෙ නව චතුසමුට්ඨානවසෙන ඡත්තිංස, ජීවිතං භාවො චක්ඛුපසාදො කායපසාදොති ඉමෙ කම්මසමුට්ඨානා තාව චත්තාරොති චත්තාරීස සම්භාරා හොන්ති. ඉදං සසම්භාරචක්ඛු නාම. යං පනෙත්ථ සෙතමණ්ඩලපරිච්ඡින්නෙන කණ්හමණ්ඩලෙන පරිවාරිතෙ දිට්ඨිමණ්ඩලෙ සන්නිවිට්ඨං රූපදස්සනසමත්ථං පසාදමත්තං, ඉදං පසාදචක්ඛු නාම. තස්ස තතො පරෙසඤ්ච සොතාදීනං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තාව.

තත්ථ යදිදං පසාදචක්ඛු, තං ගහෙත්වා භගවා – චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, අනිච්චන්තිආදිමාහ. තත්ථ – ‘‘චතූහි කාරණෙහි අනිච්චං උදයබ්බයවන්තතායා’’තිආදිනා නයෙන විත්ථාරකථා හෙට්ඨා පකාසිතායෙව. සොතම්පි පසාදසොතමෙව අධිප්පෙතං, තථා ඝානජිව්හාකායා. මනොති තෙභූමකසම්මසනචාරචිත්තං. ඉති ඉදං සුත්තං ඡසු අජ්ඣත්තිකායතනෙසු තීණි ලක්ඛණානි දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං.

2-3. අජ්ඣත්තදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

2-3. දුතියං ද්වෙ ලක්ඛණානි, තතියං එකලක්ඛණං දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. සෙසානි පන තෙහි සල්ලක්ඛිතානි වා එත්තකෙනෙව වා සල්ලක්ඛෙස්සන්තීති.

4-6. බාහිරානිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා

4-6. චතුත්ථෙ රූපගන්ධරසඵොට්ඨබ්බා චතුසමුට්ඨානා, සද්දො ද්විසමුට්ඨානො, ධම්මාති තෙභූමකධම්මාරම්මණං. ඉදම්පි බාහිරෙසු ඡසු ආයතනෙසු තිලක්ඛණං දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං වසෙන වුත්තං. පඤ්චමෙ ඡට්ඨෙ ච දුතියතතියෙසු වුත්තසදිසොව නයො.

7-12. අජ්ඣත්තානිච්චාතීතානාගතසුත්තාදිවණ්ණනා

7-12. සත්තමාදීනි අතීතානාගතෙසු චක්ඛාදීසු අනිච්චලක්ඛණාදීනි සල්ලක්ඛෙත්වා පච්චුප්පන්නෙසු බලවගාහෙන කිලමන්තානං වසෙන වුත්තානි. සෙසං සබ්බත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

අනිච්චවග්ගො පඨමො.