6. උපයවග්ගො

1. උපයසුත්තවණ්ණනා

53. උපයවග්ගස්ස පඨමෙ උපයොති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන පඤ්චක්ඛන්ධෙ උපගතො. විඤ්ඤාණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණං. ආපජ්ජෙය්‍යාති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය වුද්ධිආදීනි ආපජ්ජෙය්‍ය. විඤ්ඤාණුපයන්ති පදස්ස අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තමෙව. වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණන්ති පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය අභාවෙන ආරම්මණං වොච්ඡිජ්ජති. පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්සාති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨා න හොති. තදප්පතිට්ඨිතන්ති තං අප්පතිට්ඨිතං. අනභිසඞ්ඛච්ච විමුත්තන්ති පටිසන්ධිං අනභිසඞ්ඛරිත්වා විමුත්තං. පඨමං.

2. බීජසුත්තවණ්ණනා

54. දුතියෙ බීජජාතානීති බීජානි. මූලබීජන්ති වචං වචත්තං හලිද්දං සිඞ්ගිවෙරන්ති එවමාදි. ඛන්ධබීජන්ති අස්සත්ථො නිග්‍රොධොති එවමාදි. ඵලුබීජන්ති උච්ඡු වෙළු නළොති එවමාදි. අග්ගබීජන්ති අජ්ජුකං ඵණිජ්ජකන්ති එවමාදි. බීජබීජන්ති සාලිවීහිආදි පුබ්බණ්ණඤ්චෙව මුග්ගමාසාදි අපරණ්ණඤ්ච. අඛණ්ඩානීති අභින්නානි. භින්නකාලතො පට්ඨාය බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. අපූතිකානීති උදකතෙමනෙන අපූතිකානි. පූතිබීජඤ්හි බීජත්ථාය න උපකප්පති. අවාතාතපහතානීති වාතෙන ච ආතපෙන ච න හතානි, නිරොජතං න පාපිතානි. නිරොජඤ්හි කසටං බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සාරාදානීති ගහිතසාරානි පතිට්ඨිතසාරානි. නිස්සාරඤ්හි බීජං බීජත්ථාය න උපකප්පති. සුඛසයිතානීති චත්තාරො මාසෙ කොට්ඨෙ පක්ඛිත්තනියාමෙනෙව සුඛං සයිතානි. පථවීති හෙට්ඨා පතිට්ඨානපථවී. ආපොති උපරිස්නෙහනආපො. චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියොති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණභූතා රූපාදයො චත්තාරො ඛන්ධා. තෙ හි ආරම්මණවසෙන පතිට්ඨාභූතත්තා පථවීධාතුසදිසා. නන්දිරාගො සිනෙහනට්ඨෙන ආපොධාතුසදිසො. විඤ්ඤාණං සාහාරන්ති සප්පච්චයං කම්මවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි බීජං විය පථවියං ආරම්මණපථවියං විරුහති. දුතියං.

3. උදානසුත්තවණ්ණනා

55. තතියෙ උදානං උදානෙසීති බලවසොමනස්සසමුට්ඨානං උදානං උදාහරි. කිං නිස්සාය පනෙස භගවතො උප්පන්නොති. සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං. කථං? එවං කිරස්ස අහොසි, ‘‘තයොමෙ උපනිස්සයා – දානූපනිස්සයො සීලූපනිස්සයො භාවනූපනිස්සයො චා’’ති. තෙසු දානසීලූපනිස්සයා දුබ්බලා, භාවනූපනිස්සයො බලවා. දානසීලූපනිස්සයා හි තයො මග්ගෙ ච ඵලානි ච පාපෙන්ති, භාවනූපනිස්සයො අරහත්තං පාපෙති. ඉති දුබ්බලූපනිස්සයෙ පතිට්ඨිතො භික්ඛු ඝටෙන්තො වායමන්තො පඤ්චොරම්භාගියානි බන්ධනානි ඡෙත්වා තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙති, ‘‘අහො සාසනං නිය්‍යානික’’න්ති ආවජ්ජෙන්තස්ස අයං උදපාදි.

තත්ථ ‘‘දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨත්වා ඝටමානො තීණි මග්ගඵලානි පාපුණාතී’’ති ඉමස්සත්ථස්සාවිභාවනත්ථං මිලකත්ථෙරස්ස වත්ථු වෙදිතබ්බං – සො කිර ගිහිකාලෙ පාණාතිපාතකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො අරඤ්ඤෙ පාසසතඤ්චෙව අදූහලසතඤ්ච යොජෙසි. අථෙකදිවසං අඞ්ගාරපක්කමංසං ඛාදිත්වා පාසට්ඨානෙසු විචරන්තො පිපාසාභිභූතො එකස්ස අරඤ්ඤවාසිත්ථෙරස්ස විහාරං ගන්ත්වා ථෙරස්ස චඞ්කමන්තස්ස අවිදූරෙ ඨිතං පානීයඝටං විවරි, හත්ථතෙමනමත්තම්පි උදකං නාද්දස. සො කුජ්ඣිත්වා ආහ – ‘‘භික්ඛු, භික්ඛු තුම්හෙ ගහපතිකෙහි දින්නං භුඤ්ජිත්වා භුඤ්ජිත්වා සුපථ, පානීයඝටෙ අඤ්ජලිමත්තම්පි උදකං න ඨපෙථ, න යුත්තමෙත’’න්ති. ථෙරො ‘‘මයා පානීයඝටො පූරෙත්වා ඨපිතො, කිං නු ඛො එත’’න්ති? ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො පරිපුණ්ණඝටං දිස්වා පානීයසඞ්ඛං පූරෙත්වා අදාසි. සො ද්වත්තිසඞ්ඛපූරං පිවිත්වා චින්තෙසි – ‘‘එවං පූරිතඝටො නාම මම කම්මං ආගම්ම තත්තකපාලො විය ජාතො. කිං නු ඛො අනාගතෙ අත්තභාවෙ භවිස්සතී’’ති? සංවිග්ගචිත්තො ධනුං ඡඩ්ඩෙත්වා, ‘‘පබ්බාජෙථ මං, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා තං පබ්බාජෙසි.

තස්ස සමණධම්මං කරොන්තස්ස බහූනං මිගසූකරානං මාරිතට්ඨානං පාසඅදූහලානඤ්ච යොජිතට්ඨානං උපට්ඨාති. තං අනුස්සරතො සරීරෙ දාහො උප්පජ්ජති, කූටගොණො විය කම්මට්ඨානම්පි වීථිං න පටිපජ්ජති. සො ‘‘කිං කරිස්සාමි භික්ඛුභාවෙනා’’ති? අනභිරතියා පීළිතො ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ආහ – ‘‘න සක්කොමි, භන්තෙ, සමණධම්මං කාතු’’න්ති. අථ නං ථෙරො ‘‘හත්ථකම්මං කරොහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති වත්වා උදුම්බරාදයො අල්ලරුක්ඛෙ ඡින්දිත්වා මහන්තං රාසිං කත්වා, ‘‘ඉදානි කිං කරොමී’’ති පුච්ඡි? ඣාපෙහි නන්ති. සො චතූසු දිසාසු අග්ගිං දත්වා ඣාපෙතුං අසක්කොන්තො, ‘‘භන්තෙ, න සක්කොමී’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘තෙන හි අපෙහී’’ති පථවිං ද්විධා කත්වා අවීචිතො ඛජ්ජොපනකමත්තං අග්ගිං නීහරිත්වා තත්ථ පක්ඛිපි. සො තාව මහන්තං රාසිං සුක්ඛපණ්ණං විය ඛණෙන ඣාපෙසි. අථස්ස ථෙරො අවීචිං දස්සෙත්වා, ‘‘සචෙ විබ්භමිස්සසි, එත්ථ පච්චිස්සසී’’ති සංවෙගං ජනෙසි. සො අවීචිදස්සනතො පට්ඨාය පවෙධමානො ‘‘නිය්‍යානිකං, භන්තෙ, බුද්ධසාසන’’න්ති පුච්ඡි, ආමාවුසොති. භන්තෙ, බුද්ධසාසනස්ස නිය්‍යානිකත්තෙ සති මිලකො අත්තමොක්ඛං කරිස්සති, මා චින්තයිත්ථාති. තතො පට්ඨාය සමණධම්මං කරොති ඝටෙති, තස්ස වත්තපටිවත්තං පූරෙති, නිද්දාය බාධයමානාය තින්තං පලාලං සීසෙ ඨපෙත්වා පාදෙ සොණ්ඩියං ඔතාරෙත්වා නිසීදති. සො එකදිවසං පානීයං පරිස්සාවෙත්වා ඝටං ඌරුම්හි ඨපෙත්වා උදකමණිකානං පච්ඡෙදං ආගමයමානො අට්ඨාසි. අථ ඛො ථෙරො සාමණෙරස්ස ඉමං උද්දෙසං දෙති –

‘‘උට්ඨානවතො සතීමතො,

සුචිකම්මස්ස නිසම්මකාරිනො;

සඤ්ඤතස්ස ධම්මජීවිනො,

අප්පමත්තස්ස යසොභිවඩ්ඪතී’’ති. (ධ. ප. 24);

සො චතුප්පදිකම්පි තං ගාථං අත්තනියෙව උපනෙසි – ‘‘උට්ඨානවතා නාම මාදිසෙන භවිතබ්බං. සතිමතාපි මාදිසෙනෙව…පෙ… අප්පමත්තෙනපි මාදිසෙනෙව භවිතබ්බ’’න්ති. එවං තං ගාථං අත්තනි උපනෙත්වා තස්මිංයෙව පදවාරෙ ඨිතො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දිත්වා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය හට්ඨතුට්ඨො –

‘‘අල්ලං පලාලපුඤ්ජාහං, සීසෙනාදාය චඞ්කමිං;

පත්තොස්මි තතියං ඨානං, එත්ථ මෙ නත්ථි සංසයො’’ති. –

ඉමං උදානගාථං ආහ. එවං දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨිතො ඝටෙන්තො වායමන්තො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දිත්වා තීණි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙති. තෙනාහ භගවා – ‘‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතීති එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍ය ඔරම්භාගියානි සංයොජනානී’’ති.

තත්ථ නො චස්සං, නො ච මෙ සියාති සචෙ අහං න භවෙය්‍යං, මම පරික්ඛාරොපි න භවෙය්‍ය. සචෙ වා පන මෙ අතීතෙ කම්මාභිසඞ්ඛාරො නාභවිස්ස, ඉදං මෙ එතරහි ඛන්ධපඤ්චකං න භවෙය්‍ය. නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතීති ඉදානි පන තථා පරක්කමිස්සාමි, යථා මෙ ආයතිං ඛන්ධාභිනිබ්බත්තකො කම්මසඞ්ඛාරො න භවිස්සති, තස්මිං අසති ආයතිං පටිසන්ධි නාම න මෙ භවිස්සති. එවං අධිමුච්චමානොති එවං අධිමුච්චන්තො භික්ඛු දුබ්බලූපනිස්සයෙ ඨිතො පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි ඡින්දෙය්‍ය. එවං වුත්තෙති එවං සාසනස්ස නිය්‍යානිකභාවං ආවජ්ජෙන්තෙන භගවතා ඉමස්මිං උදානෙ වුත්තෙ. රූපං විභවිස්සතීති රූපං භිජ්ජිස්සති. රූපස්ස විභවාති විභවදස්සනෙන සහවිපස්සනෙන. සහවිපස්සනකා හි චත්තාරො මග්ගා රූපාදීනං විභවදස්සනං නාම. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. එවං අධිමුච්චමානො, භන්තෙ, භික්ඛු ඡින්දෙය්‍යාති, භන්තෙ, එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍යෙව පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි. කස්මා න ඡින්දිස්සතීති?

ඉදානි උපරි මග්ගඵලං පුච්ඡන්තො කථං පන, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ අනන්තරාති ද්වෙ අනන්තරානි ආසන්නානන්තරඤ්ච දූරානන්තරඤ්ච. විපස්සනා මග්ගස්ස ආසන්නානන්තරං නාම, ඵලස්ස දූරානන්තරං නාම. තං සන්ධාය ‘‘කථං පන, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො විපස්සනානන්තරා ‘ආසවානං ඛයො’ති සඞ්ඛං ගතං අරහත්තඵලං හොතී’’ති පුච්ඡති. අතසිතායෙති අතසිතබ්බෙ අභායිතබ්බෙ ඨානම්හි. තාසං ආපජ්ජතීති භයං ආපජ්ජති. තාසො හෙසොති යා එසා ‘‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා’’ති එවං පවත්තා දුබ්බලවිපස්සනා, සා යස්මා අත්තසිනෙහං පරියාදාතුං න සක්කොති, තස්මා අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස තාසො නාම හොති. සො හි ‘‘ඉදානාහං උච්ඡිජ්ජිස්සාමි, න දානි කිඤ්චි භවිස්සාමී’’ති අත්තානං පපාතෙ පතන්තං විය පස්සති අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො විය. ලොහපාසාදස්ස කිර හෙට්ඨා තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො තිලක්ඛණාහතං ධම්මං පරිවත්තෙති. අථ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එකමන්තෙ ඨත්වා ධම්මං සුණන්තස්ස සඞ්ඛාරා සුඤ්ඤතො උපට්ඨහිංසු. සො පපාතෙ පතන්තො විය හුත්වා විවටද්වාරෙන තතො පලායිත්වා ගෙහං පවිසිත්වා, පුත්තං උරෙ සයාපෙත්වා, ‘‘තාත, සක්‍යසමයං ආවජ්ජෙන්තො මනම්හි නට්ඨො’’ති ආහ. න හෙසො භික්ඛු තාසොති එසා එවං පවත්තා බලවවිපස්සනා සුතවතො අරියසාවකස්ස න තාසො නාම හොති. න හි තස්ස එවං හොති ‘‘අහං උච්ඡිජ්ජිස්සාමී’’ති වා ‘‘විනස්සිස්සාමී’’ති වාති. එවං පන හොති ‘‘සඞ්ඛාරාව උප්පජ්ජන්ති, සඞ්ඛාරාව නිරුජ්ඣන්තී’’ති. තතියං.

4. උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා

56. චතුත්ථෙ චතුපරිවට්ටන්ති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ චතුන්නං පරිවට්ටනවසෙන. රූපං අබ්භඤ්ඤාසින්ති රූපං දුක්ඛසච්චන්ති අභිඤ්ඤාසිං. එවං සබ්බපදෙසු චතුසච්චවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආහාරසමුදයාති එත්ථ සච්ඡන්දරාගො කබළීකාරාහාරො ආහාරො නාම. පටිපන්නාති සීලතො පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා පටිපන්නා හොන්ති. ගාධන්තීති පතිට්ඨහන්ති. එත්තාවතා සෙක්ඛභූමිං කථෙත්වා ඉදානි අසෙක්ඛභූමිං කථෙන්තො යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. සුවිමුත්තාති අරහත්තඵලවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තා. කෙවලිනොති සකලිනො කතසබ්බකිච්චා. වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනායාති යෙන තෙ අවසිට්ඨෙන වට්ටෙන පඤ්ඤාපෙය්‍යුං, තං නෙසං වට්ටං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය. අථ වා වට්ටන්ති කාරණං, පඤ්ඤාපනාය කාරණං නත්ථීති. එත්තාවතා අසෙක්ඛභූමිවාරො කථිතො. චතුත්ථං.

5. සත්තට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

57. පඤ්චමෙ සත්තට්ඨානකුසලොති සත්තසු ඔකාසෙසු ඡෙකො. වුසිතවාති වුසිතවාසො. උත්තමපුරිසොති සෙට්ඨපුරිසො. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදං පන සුත්තං උස්සදනන්දියඤ්චෙව පලොභනීයඤ්චාති වෙදිතබ්බං. යථා හි රාජා විජිතසඞ්ගාමො සඞ්ගාමෙ විජයිනො යොධෙ උච්චට්ඨානෙ ඨපෙත්වා තෙසං සක්කාරං කරොති. කිං කාරණා? එතෙසං සක්කාරං දිස්වා සෙසාපි සූරා භවිතුං මඤ්ඤිස්සන්තීති, එවමෙව භගවා අප්පමෙය්‍යං කාලං පාරමියො පූරෙත්වා මහාබොධිමණ්ඩෙ කිලෙසමාරවිජයං කත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො සාවත්ථියං ජෙතවනමහාවිහාරෙ නිසීදිත්වා ඉමං සුත්තං දෙසෙන්තො ඛීණාසවෙ උක්ඛිපිත්වා ථොමෙසි වණ්ණෙසි. කිං කාරණා? එවං අවසෙසා සෙක්ඛපුග්ගලා අරහත්තඵලං පත්තබ්බං මඤ්ඤිස්සන්තීති. එවමෙතං සුත්තං ඛීණාසවානං උක්ඛිපිත්වා පසංසිතත්තා උස්සදනන්දියං, සෙක්ඛානං පලොභිතත්තා පලොභනීයන්ති වෙදිතබ්බං.

එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සත්තට්ඨානකුසලො හොතීති එත්තාවතා චෙත්ථ මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණවසෙන දෙසනං නිට්ඨපෙත්වාපි පුන කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තිවිධූපපරික්ඛී හොතීති ඉදං ‘‘ඛීණාසවො යස්මිං ආරම්මණෙ සතතවිහාරෙන විහරති, තං සත්තො වා පුග්ගලො වා න හොති, ධාතුආදිමත්තමෙව පන හොතී’’ති එවං ඛීණාසවස්ස සතතවිහාරඤ්ච, ‘‘ඉමෙසු ධම්මෙසු කම්මං කත්වා අයං ආගතො’’ති ආගමනීයපටිපදඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ ධාතුසො උපපරික්ඛතීති ධාතුසභාවෙන පස්සති ඔලොකෙති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. පඤ්චමං.

6. සම්මාසම්බුද්ධසුත්තවණ්ණනා

58. ඡට්ඨෙ කො අධිප්පයාසොති කො අධිකපයොගො. අනුප්පන්නස්සාති ඉමඤ්හි මග්ගං කස්සපසම්මාසම්බුද්ධො උප්පාදෙසි, අන්තරා අඤ්ඤො සත්ථා උප්පාදෙතුං නාසක්ඛි, ඉති භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා නාම. නගරොපමස්මිඤ්හි අවළඤ්ජනට්ඨානෙසු පුරාණමග්ගො ජාතො, ඉධ අවත්තමානට්ඨෙන අනුප්පන්නමග්ගො නාම. අසඤ්ජාතස්සාති තස්සෙව වෙවචනං. අනක්ඛාතස්සාති අකථිතස්ස. මග්ගං ජානාතීති මග්ගඤ්ඤූ. මග්ගං විදිතං පාකටං අකාසීති මග්ගවිදූ. මග්ගෙ ච අමග්ගෙ ච කොවිදොති මග්ගකොවිදො. මග්ගානුගාති මග්ගං අනුගච්ඡන්තා. පච්ඡා සමන්නාගතාති අහං පඨමං ගතො, සාවකා පච්ඡා සමන්නාගතා. ඡට්ඨං.

7. අනත්තලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

59. සත්තමෙ පඤ්චවග්ගියෙති අඤ්ඤාසි කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරාදිකෙ පඤ්ච ජනෙ පුරාණුපට්ඨාකෙ. ආමන්තෙසීති ආසාළ්හිපුණ්ණමදිවසෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතෙ ‘‘ඉදානි නෙසං ආසවක්ඛයාය ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති පඤ්චමියං පක්ඛස්ස ආමන්තෙසි. එතදවොචාති එතං ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා’’තිආදිනයප්පවත්තං අනත්තලක්ඛණසුත්තං අවොච. තත්ථ අනත්තාති පුබ්බෙ වුත්තෙහි චතූහි කාරණෙහි අනත්තා. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? එත්තකෙන ඨානෙන අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතං, න අනිච්චදුක්ඛලක්ඛණානි, ඉදානි තානි දස්සෙත්වා සමොධානෙත්වා තීණිපි ලක්ඛණානි දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මාති යස්මා ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා, තස්මා. යංකිඤ්චි රූපන්තිආදීසු විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ පඤ්ඤාභාවනාධිකාරෙ ඛන්ධනිද්දෙසෙ වුත්තාව. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ අනත්තලක්ඛණමෙව කථිතන්ති. සත්තමං.

8. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

60. අට්ඨමෙ එකන්තදුක්ඛන්තිආදීනි ධාතුසංයුත්තෙ වුත්තනයානෙව. අට්ඨමං.

9. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

61. නවමෙ ආදිත්තන්ති එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තං පජ්ජලිතං. ඉති ද්වීසුපි ඉමෙසු සුත්තෙසු දුක්ඛලක්ඛණමෙව කථිතං. නවමං.

10. නිරුත්තිපථසුත්තවණ්ණනා

62. දසමෙ නිරුත්තියොව නිරුත්තිපථා, අථ වා නිරුත්තියො ච තා නිරුත්තිවසෙන විඤ්ඤාතබ්බානං අත්ථානං පථත්තා පථා චාති නිරුත්තිපථා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තීණිපි චෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙවාති වෙදිතබ්බානි. අසංකිණ්ණාති අවිජහිතා, ‘‘කො ඉමෙහි අත්ථො’’ති වත්වා අඡඩ්ඩිතා. අසංකිණ්ණපුබ්බාති අතීතෙපි න ජහිතපුබ්බා. න සංකීයන්තීති එතරහිපි ‘‘කිමෙතෙහී’’ති න ඡඩ්ඩීයන්ති. න සංකීයිස්සන්තීති අනාගතෙපි න ඡඩ්ඩීයිස්සන්ති. අප්පටිකුට්ඨාති අප්පටිබාහිතා. අතීතන්ති අත්තනො සභාවං භඞ්ගමෙව වා අතික්කන්තං. නිරුද්ධන්ති දෙසන්තරං අසඞ්කමිත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං වූපසන්තං. විපරිණතන්ති විපරිණාමං ගතං නට්ඨං. අජාතන්ති අනුප්පන්නං. අපාතුභූතන්ති අපාකටීභූතං.

උක්කලාති උක්කලජනපදවාසිනො. වස්සභඤ්ඤාති වස්සො ච භඤ්ඤො ච. ද්වෙපි හි තෙ මූලදිට්ඨිගතිකා. අහෙතුකවාදාතිආදීසු ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො’’ති ගහිතත්තා අහෙතුකවාදා. ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති ගහිතත්තා අකිරියවාදා. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිගහණතො නත්ථිකවාදා. තත්ථ ඉමෙ ද්වෙ ජනා, තිස්සො දිට්ඨියො, කිං එකෙකස්ස දියඩ්ඪා හොතීති? න තථා, යථා පන එකො භික්ඛු පටිපාටියා චත්තාරිපි ඣානානි නිබ්බත්තෙති, එවමෙත්ථ එකෙකො තිස්සොපි දිට්ඨියො නිබ්බත්තෙසීති වෙදිතබ්බො. ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො’’ති පුනප්පුනං ආවජ්ජෙන්තස්ස ආහරන්තස්ස අභිනන්දන්තස්ස අස්සාදෙන්තස්ස මග්ගදස්සනං විය හොති. සො මිච්ඡත්තනියාමං ඔක්කමති, සො එකන්තකාළකොති වුච්චති. යථා පන අහෙතුකදිට්ඨියං, එවං ‘‘කරොතො න කරීයති පාපං, නත්ථි දින්න’’න්ති ඉමෙසුපි ඨානෙසු මිච්ඡත්තනියාමං ඔක්කමති.

න ගරහිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං අමඤ්ඤිංසූති එත්ථ ‘‘යදෙතං අතීතං නාම, නයිදං අතීතං, ඉදමස්ස අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා’’ති වදන්තො ගරහති නාම. තත්ථ දොසං දස්සෙත්වා ‘‘කිං ඉමිනා ගරහිතෙනා’’ති? වදන්තො පටික්කොසති නාම. ඉමෙ පන නිරුත්තිපථෙ තෙපි අච්චන්තකාළකා දිට්ඨිගතිකා න ගරහිතබ්බෙ න පටික්කොසිතබ්බෙ මඤ්ඤිංසු. අතීතං පන අතීතමෙව, අනාගතං අනාගතමෙව, පච්චුප්පන්නං පච්චුප්පන්නමෙව කථයිංසු. නින්දාඝට්ටනබ්‍යාරොසඋපාරම්භභයාති විඤ්ඤූනං සන්තිකා නින්දාභයෙන ච ඝට්ටනභයෙන ච දොසාරොපනභයෙන ච උපාරම්භභයෙන ච. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චතුභූමිකඛන්ධානං පණ්ණත්ති කථිතාති. දසමං.

උපයවග්ගො ඡට්ඨො.