4. නතුම්හාකවග්ගො

1. නතුම්හාකසුත්තවණ්ණනා

33. නතුම්හාකවග්ගස්ස පඨමෙ පජහථාති ඡන්දරාගප්පහානෙන පජහථ. තිණාදීසු තිණං නාම අන්තොඵෙග්ගු බහිසාරං තාලනාළිකෙරාදි. කට්ඨං නාම අන්තොසාරං බහිඵෙග්ගු ඛදිරසාලසාකපනසාදි. සාඛා නාම රුක්ඛස්ස බාහා විය නික්ඛන්තා. පලාසං නාම තාලනාළිකෙරපණ්ණාදි. පඨමං.

2. දුතියනතුම්හාකසුත්තවණ්ණනා

34. දුතියං විනා උපමාය බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. දුතියං.

3. අඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

35. තතියෙ රූපඤ්චෙ, භන්තෙ, අනුසෙතීති යදි රූපං අනුසෙති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති කාමරාගාදීසු යෙන අනුසයෙන තං රූපං අනුසෙති, තෙනෙව අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති පණ්ණත්තිං ගච්ඡති. න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තෙන අභූතෙන අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං න ගච්ඡතීති. තතියං.

4. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

36. චතුත්ථෙ තං අනුමීයතීති තං අනුසයිතං රූපං මරන්තෙන අනුසයෙන අනුමරති. න හි ආරම්මණෙ භිජ්ජමානෙ තදාරම්මණා ධම්මා තිට්ඨන්ති. යං අනුමීයතීති යං රූපං යෙන අනුසයෙන අනුමරති. තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතීති තෙන අනුසයෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. අථ වා යන්ති කරණවචනමෙතං, යෙන අනුසයෙන අනුමීයති, තෙන ‘‘රත්තො දුට්ඨො මූළ්හො’’ති සඞ්ඛං ගච්ඡතීති අත්ථො. චතුත්ථං.

5-6. ආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

37-38. පඤ්චමෙ ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති ධරමානස්ස ජීවමානස්ස ජරා පඤ්ඤායති. ඨිතීති හි ජීවිතින්ද්‍රියසඞ්ඛාතාය අනුපාලනාය නාමං. අඤ්ඤථත්තන්ති ජරාය. තෙනාහු පොරාණා –

‘‘උප්පාදො ජාති අක්ඛාතො, භඞ්ගො වුත්තො වයොති ච;

අඤ්ඤථත්තං ජරා වුත්තා, ඨිතී ච අනුපාලනා’’ති.

එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස උප්පාදජරාභඞ්ගසඞ්ඛාතානි තීණි ලක්ඛණානි හොන්ති යානි සන්ධාය වුත්තං ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානී’’ති (අ. නි. 3.47).

තත්ථ සඞ්ඛතං නාම පච්චයනිබ්බත්තො යො කොචි සඞ්ඛාරො. සඞ්ඛාරො ච න ලක්ඛණං, ලක්ඛණං න සඞ්ඛාරො, න ච සඞ්ඛාරෙන විනා ලක්ඛණං පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා, නාපි ලක්ඛණං විනා සඞ්ඛාරො, ලක්ඛණෙන පන සඞ්ඛාරො පාකටො හොති. යථා හි න ච ගාවීයෙව ලක්ඛණං, ලක්ඛණමෙව න ගාවී, නාපි ගාවිං මුඤ්චිත්වා ලක්ඛණං පඤ්ඤාපෙතුං සක්කා, නාපි ලක්ඛණං මුඤ්චිත්වා ගාවිං, ලක්ඛණෙන පන ගාවී පාකටා හොති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

තත්ථ සඞ්ඛාරානං උප්පාදක්ඛණෙ සඞ්ඛාරොපි උප්පාදලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. ‘‘උප්පාදොපී’’ති වුත්තෙ සඞ්ඛාරොපි ජරාලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. භඞ්ගක්ඛණෙ සඞ්ඛාරොපි තංලක්ඛණම්පි කාලසඞ්ඛාතො තස්ස ඛණොපි පඤ්ඤායති. අපරෙ පන වදන්ති ‘‘අරූපධම්මානං ජරාඛණො නාම න සක්කා පඤ්ඤාපෙතුං, සම්මාසම්බුද්ධො ච ‘වෙදනාය උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති වදන්තො අරූපධම්මානම්පි තීණි ලක්ඛණානි පඤ්ඤාපෙති, තානි අත්ථික්ඛණං උපාදාය ලබ්භන්තී’’ති වත්වා –

‘‘අත්ථිතා සබ්බධම්මානං, ඨිති නාම පවුච්චති;

තස්සෙව භෙදො මරණං, සබ්බදා සබ්බපාණින’’න්ති. –

ඉමාය ආචරියගාථාය තමත්ථං සාධෙන්ති. අථ වා සන්තතිවසෙන ඨානං ඨිතීති වෙදිතබ්බන්ති ච වදන්ති. යස්මා පන සුත්තෙ අයං විසෙසො නත්ථි, තස්මා ආචරියමතියා සුත්තං අපටිබාහෙත්වා සුත්තමෙව පමාණං කත්තබ්බං. ඡට්ඨං උත්තානමෙව. පඤ්චමඡට්ඨානි.

7-10. අනුධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

39-42. සත්තමෙ ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නස්සාති නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං අනුලොමධම්මං පුබ්බභාගපටිපදං පටිපන්නස්ස. අයමනුධම්මොති අයං අනුලොමධම්මො හොති. නිබ්බිදාබහුලොති උක්කණ්ඨනබහුලො හුත්වා. පරිජානාතීති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානාති. පරිමුච්චතීති මග්ගක්ඛණෙ උප්පන්නාය පහානපරිඤ්ඤාය පරිමුච්චති. එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ මග්ගොව කථිතො හොති, තථා ඉතො පරෙසු තීසු. ඉධ පන අනුපස්සනා අනියමිතා, තෙසු නියමිතා. තස්මා ඉධාපි සා තත්ථ නියමිතවසෙනෙව නියමෙතබ්බා. න හි සක්කා තීසු අඤ්ඤතරං අනුපස්සනං විනා නිබ්බින්දිතුං පරිජානිතුං වාති. සත්තමාදීනි.

නතුම්හාකවග්ගො චතුත්ථො.