1. පඨමවග්ගො

1. පඨමකස්සපසුත්තවණ්ණනා

82. දෙවපුත්තසංයුත්තස්ස පඨමෙ දෙවපුත්තොති දෙවානඤ්හි අඞ්කෙ නිබ්බත්තා පුරිසා දෙවපුත්තා නාම, ඉත්ථියො දෙවධීතරො නාම හොන්ති. නාමවසෙන අපාකටාව ‘‘අඤ්ඤතරා දෙවතා’’ති වුච්චති, පාකටො ‘‘ඉත්ථන්නාමො දෙවපුත්තො’’ති. තස්මා හෙට්ඨා ‘‘අඤ්ඤතරා දෙවතා’’ති වත්වා ඉධ ‘‘දෙවපුත්තො’’ති වුත්තං. අනුසාසන්ති අනුසිට්ඨිං. අයං කිර දෙවපුත්තො භගවතා සම්බොධිතො සත්තමෙ වස්සෙ යමකපාටිහාරියං කත්වා තිදසපුරෙ වස්සං උපගම්ම අභිධම්මං දෙසෙන්තෙන ඣානවිභඞ්ගෙ – ‘‘භික්ඛූති සමඤ්ඤාය භික්ඛු, පටිඤ්ඤාය භික්ඛූ’’ති (විභ. 510). එවං භික්ඛුනිද්දෙසං කථියමානං අස්සොසි. ‘‘එවං විතක්කෙථ, මා එවං විතක්කයිත්ථ, එවං මනසිකරොථ, මා එවං මනසාකත්ථ. ඉදං පජහථ, ඉදං උපසම්පජ්ජ විහරථා’’ති (පාරා. 19). එවරූපං පන භික්ඛුඔවාදං භික්ඛුඅනුසාසනං න අස්සොසි. සො තං සන්ධාය – ‘‘භික්ඛුං භගවා පකාසෙසි, නො ච භික්ඛුනො අනුසාස’’න්ති ආහ.

තෙන හීති යස්මා මයා භික්ඛුනො අනුසිට්ඨි න පකාසිතාති වදසි, තස්මා. තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිභාතූති තුය්හෙවෙසා අනුසිට්ඨිපකාසනා උපට්ඨාතූති. යො හි පඤ්හං කථෙතුකාමො හොති, න ච සක්කොති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දිත්වා කථෙතුං. යො වා න කථෙතුකාමො හොති, සක්කොති පන කථෙතුං. යො වා නෙව කථෙතුකාමො හොති, කථෙතුං න ච සක්කොති. සබ්බෙසම්පි තෙසං භගවා පඤ්හං භාරං න කරොති. අයං පන දෙවපුත්තො කථෙතුකාමො චෙව, සක්කොති ච කථෙතුං. තස්මා තස්සෙව භාරං කරොන්තො භගවා එවමාහ. සොපි පඤ්හං කථෙසි.

තත්ථ සුභාසිතස්ස සික්ඛෙථාති සුභාසිතං සික්ඛෙය්‍ය, චතුසච්චනිස්සිතං දසකථාවත්ථුනිස්සිතං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියනිස්සිතං චතුබ්බිධං වචීසුචරිතමෙව සික්ඛෙය්‍ය. සමණූපාසනස්ස චාති සමණෙහි උපාසිතබ්බං සමණූපාසනං නාම අට්ඨතිංසභෙදං කම්මට්ඨානං, තම්පි සික්ඛෙය්‍ය භාවෙය්‍යාති අත්ථො. බහුස්සුතානං වා භික්ඛූනං උපාසනම්පි සමණූපාසනං. තම්පි ‘කිං, භන්තෙ, කුසල’’න්තිආදිනා පඤ්හපුච්ඡනෙන පඤ්ඤාවුද්ධත්ථං සික්ඛෙය්‍ය. චිත්තවූපසමස්ස චාති අට්ඨසමාපත්තිවසෙන චිත්තවූපසමං සික්ඛෙය්‍ය. ඉති දෙවපුත්තෙන තිස්සො සික්ඛා කථිතා හොන්ති. පුරිමපදෙන හි අධිසීලසික්ඛා කථිතා, දුතියපදෙන අධිපඤ්ඤාසික්ඛා, චිත්තවූපසමෙන අධිචිත්තසික්ඛාති එවං ඉමාය ගාථාය සකලම්පි සාසනං පකාසිතමෙව හොති. පඨමං.

2. දුතියකස්සපසුත්තවණ්ණනා

83. දුතියෙ ඣායීති ද්වීහි ඣානෙහි ඣායී. විමුත්තචිත්තොති කම්මට්ඨානවිමුත්තියා විමුත්තචිත්තො. හදයස්සානුපත්තින්ති අරහත්තං. ලොකස්සාති සඞ්ඛාරලොකස්ස. අනිස්සිතොති තණ්හාදිට්ඨීහි අනිස්සිතො, තණ්හාදිට්ඨියො වා අනිස්සිතො. තදානිසංසොති අරහත්තානිසංසො. ඉදං වුත්තං හොති – අරහත්තානිසංසො භික්ඛු අරහත්තං පත්ථෙන්තො ඣායී භවෙය්‍ය, සුවිමුත්තචිත්තො භවෙය්‍ය, ලොකස්ස උදයබ්බයං ඤත්වා අනිස්සිතො භවෙය්‍ය. තන්තිධම්මො පන ඉමස්මිං සාසනෙ පුබ්බභාගොති. දුතියං.

3-4. මාඝසුත්තාදිවණ්ණනා

84. තතියෙ මාඝොති සක්කස්සෙතං නාමං. ස්වෙව වත්තෙන අඤ්ඤෙ අභිභවිත්වා දෙවිස්සරියං පත්තොති වත්‍රභූ, වත්‍රනාමකං වා අසුරං අභිභවතීති වත්‍රභූ. තතියං.

85. චතුත්ථං වුත්තත්ථමෙව. චතුත්ථං.

5. දාමලිසුත්තවණ්ණනා

86. පඤ්චමෙ න තෙනාසීසතෙ භවන්ති තෙන කාරණෙන යං කිඤ්චි භවං න පත්ථෙති. ආයතපග්ගහො නාමෙස දෙවපුත්තො, ඛීණාසවස්ස කිච්චවොසානං නත්ථි. ඛීණාසවෙන හි ආදිතො අරහත්තප්පත්තියා වීරියං කතං, අපරභාගෙ මයා අරහත්තං පත්තන්ති මා තුණ්හී භවතු, තථෙව වීරියං දළ්හං කරොතු පරක්කමතූති චින්තෙත්වා එවමාහ.

අථ භගවා ‘‘අයං දෙවපුත්තො ඛීණාසවස්ස කිච්චවොසානං අකථෙන්තො මම සාසනං අනිය්‍යානිකං කථෙති, කිච්චවොසානමස්ස කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නත්ථි කිච්චන්තිආදිමාහ. තීසු කිර පිටකෙසු අයං ගාථා අසංකිණ්ණා. භගවතා හි අඤ්ඤත්ථ වීරියස්ස දොසො නාම දස්සිතො නත්ථි. ඉධ පන ඉමං දෙවපුත්තං පටිබාහිත්වා ‘‘ඛීණාසවෙන පුබ්බභාගෙ ආසවක්ඛයත්ථාය අරඤ්ඤෙ වසන්තෙන කම්මට්ඨානං ආදාය වීරියං කතං, අපරභාගෙ සචෙ ඉච්ඡති, කරොතු, නො චෙ ඉච්ඡති, යථාසුඛං විහරතූ’’ති ඛීණාසවස්ස කිච්චවොසානදස්සනත්ථං එවමාහ. තත්ථ ගාධන්ති පතිට්ඨං. පඤ්චමං.

6. කාමදසුත්තවණ්ණනා

87. ඡට්ඨෙ දුක්කරන්ති අයං කිර දෙවපුත්තො පුබ්බයොගාවචරො බහලකිලෙසතාය සප්පයොගෙන කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො සමණධම්මං කත්වා පුබ්බූපනිස්සයමන්දතාය අරියභූමිං අප්පත්වාව කාලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො. සො ‘‘තථාගතස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා දුක්කරභාවං ආරොචෙස්සාමී’’ති ආගන්ත්වා එවමාහ. තත්ථ දුක්කරන්ති දසපි වස්සානි…පෙ… සට්ඨිපි යදෙතං එකන්තපරිසුද්ධස්ස සමණධම්මස්ස කරණං නාම, තං දුක්කරං. සෙඛාති සත්ත සෙඛා. සීලසමාහිතාති සීලෙන සමාහිතා සමුපෙතා. ඨිතත්තාති පතිට්ඨිතසභාවා. එවං පුච්ඡිතපඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි උපරිපඤ්හසමුට්ඨාපනත්ථං අනගාරියුපෙතස්සාතිආදිමාහ. තත්ථ අනගාරියුපෙතස්සාති අනගාරියං නිග්ගෙහභාවං උපෙතස්ස. සත්තභූමිකෙපි හි පාසාදෙ වසන්තො භික්ඛු වුඩ්ඪතරෙන ආගන්ත්වා ‘‘මය්හං ඉදං පාපුණාතී’’ති වුත්තෙ පත්තචීවරං ආදාය නික්ඛමතෙව. තස්මා ‘‘අනගාරියුපෙතො’’ති වුච්චති. තුට්ඨීති චතුපච්චයසන්තොසො. භාවනායාති චිත්තවූපසමභාවනාය.

තෙ ඡෙත්වා මච්චුනො ජාලන්ති යෙ රත්තින්දිවං ඉන්ද්‍රියූපසමෙ රතා, තෙ දුස්සමාදහං චිත්තං සමාදහන්ති. යෙ ච සමාහිතචිත්තා, තෙ චතුපච්චයසන්තොසං පූරෙන්තා න කිලමන්ති. යෙ සන්තුට්ඨා, තෙ සීලං පූරෙන්තා න කිලමන්ති. යෙ සීලෙ පතිට්ඨිතා සත්ත සෙඛා, තෙ අරියා මච්චුනො ජාලසඞ්ඛාතං කිලෙසජාලං ඡින්දිත්වා ගච්ඡන්ති. දුග්ගමොති ‘‘සච්චමෙතං, භන්තෙ, යෙ ඉන්ද්‍රියූපසමෙ රතා, තෙ දුස්සමාදහං සමාදහන්ති…පෙ… යෙ සීලෙ පතිට්ඨිතා, තෙ මච්චුනො ජාලං ඡින්දිත්වා ගච්ඡන්ති’’. කිං න ගච්ඡිස්සන්ති? අයං පන දුග්ගමො භගවා විසමො මග්ගොති ආහ. තත්ථ කිඤ්චාපි අරියමග්ගො නෙව දුග්ගමො න විසමො, පුබ්බභාගපටිපදාය පනස්ස බහූ පරිස්සයා හොන්ති. තස්මා එවං වුත්තො. අවංසිරාති ඤාණසිරෙන අධොසිරා හුත්වා පපතන්ති. අරියමග්ගං ආරොහිතුං අසමත්ථතායෙව ච තෙ අනරියමග්ගෙ පපතන්තීති ච වුච්චන්ති. අරියානං සමො මග්ගොති ස්වෙව මග්ගො අරියානං සමො හොති. විසමෙ සමාති විසමෙපි සත්තකායෙ සමායෙව. ඡට්ඨං.

7. පඤ්චාලචණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

88. සත්තමෙ සම්බාධෙති නීවරණසම්බාධං කාමගුණසම්බාධන්ති ද්වෙ සම්බාධා. තෙසු ඉධ නීවරණසම්බාධං අධිප්පෙතං. ඔකාසන්ති ඣානස්සෙතං නාමං. පටිලීනනිසභොති පටිලීනසෙට්ඨො. පටිලීනො නාම පහීනමානො වුච්චති. යථාහ – ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පටිලීනො හොති. ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අස්මිමානො පහීනො හොති උච්ඡින්නමූලො තාලාවත්ථුකතො අනභාවංකතො ආයතිං අනුප්පාදධම්මො’’ති (අ. නි. 4.38; මහානි. 87). පච්චලත්ථංසූති පටිලභිංසු. සම්මා තෙති යෙ නිබ්බානපත්තියා සතිං පටිලභිංසු, තෙ ලොකුත්තරසමාධිනාපි සුසමාහිතාති මිස්සකජ්ඣානං කථිතං. සත්තමං.

8. තායනසුත්තවණ්ණනා

89. අට්ඨමෙ පුරාණතිත්ථකරොති පුබ්බෙ තිත්ථකරො. එත්ථ ච තිත්ථං නාම ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො, තිත්ථකරො නාම තාසං උප්පාදකො සත්ථා. සෙය්‍යථිදං නන්දො, වච්ඡො, කිසො, සංකිච්චො. පුරාණාදයො පන තිත්ථියා නාම. අයං පන දිට්ඨිං උප්පාදෙත්වා කථං සග්ගෙ නිබ්බත්තොති? කම්මවාදිතාය. එස කිර උපොසථභත්තාදීනි අදාසි, අනාථානං වත්තං පට්ඨපෙසි, පතිස්සයෙ අකාසි, පොක්ඛරණියො ඛණාපෙසි, අඤ්ඤම්පි බහුං කල්‍යාණං අකාසි. සො තස්ස නිස්සන්දෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තො, සාසනස්ස පන නිය්‍යානිකභාවං ජානාති. සො තථාගතස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සාසනානුච්ඡවිකා වීරියප්පටිසංයුත්තා ගාථා වක්ඛාමීති ආගන්ත්වා ඡින්ද සොතන්තිආදිමාහ.

තත්ථ ඡින්දාති අනියමිතආණත්ති. සොතන්ති තණ්හාසොතං. පරක්කම්මාති පරක්කමිත්වා වීරියං කත්වා. කාමෙති කිලෙසකාමෙපි වත්ථුකාමෙපි. පනුදාති නීහර. එකත්තන්ති ඣානං. ඉදං වුත්තං හොති – කාමෙ අජහිත්වා මුනි ඣානං න උපපජ්ජති, න පටිලභතීති අත්ථො. කයිරා චෙ කයිරාථෙනන්ති යදි වීරියං කරෙය්‍ය, කරෙය්‍යාථ, තං වීරියං න ඔසක්කෙය්‍ය. දළ්හමෙනං පරක්කමෙති දළ්හං එනං කරෙය්‍ය. සිථිලො හි පරිබ්බාජොති සිථිලගහිතා පබ්බජ්ජා. භිය්‍යො ආකිරතෙ රජන්ති අතිරෙකං උපරි කිලෙසරජං ආකිරති. අකතං දුක්කටං සෙය්‍යොති දුක්කටං අකතමෙව සෙය්‍යො. යං කිඤ්චීති න කෙවලං දුක්කටං කත්වා කතසාමඤ්ඤමෙව, අඤ්ඤම්පි යං කිඤ්චි සිථිලං කතං එවරූපමෙව හොති. සංකිලිට්ඨන්ති දුක්කරකාරිකවතං. ඉමස්මිං හි සාසනෙ පච්චයහෙතු සමාදින්නධුතඞ්ගවතං සංකිලිට්ඨමෙව. සඞ්කස්සරන්ති සඞ්කාය සරිතං, ‘‘ඉදම්පි ඉමිනා කතං භවිස්සති, ඉදම්පි ඉමිනා’’ති එවං ආසඞ්කිතපරිසඞ්කිතං. ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතා පුබ්බපධානභූතා. අට්ඨමං.

9. චන්දිමසුත්තවණ්ණනා

90. නවමෙ චන්දිමාති චන්දවිමානවාසී දෙවපුත්තො. සබ්බධීති සබ්බෙසු ඛන්ධආයතනාදීසු. ලොකානුකම්පකාති තුය්හම්පි එතස්සපි තාදිසා එව. සන්තරමානොවාති තුරිතො විය. පමුඤ්චසීති අතීතත්ථෙ වත්තමානවචනං. නවමං.

10. සූරියසුත්තවණ්ණනා

91. දසමෙ සූරියොති සූරියවිමානවාසී දෙවපුත්තො. අන්ධකාරෙති චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තිනිවාරණෙන අන්ධභාවකරණෙ. විරොචතීති වෙරොචනො. මණ්ඩලීති මණ්ඩලසණ්ඨානො. මා, රාහු, ගිලී චරමන්තලික්ඛෙති අන්තලික්ඛෙ චරං සූරියං, රාහු, මා ගිලීති වදති. කිං පනෙස තං ගිලතීති? ආම, ගිලති. රාහුස්ස හි අත්තභාවො මහා, උච්චත්තනෙන අට්ඨයොජනසතාධිකානි චත්තාරි යොජනසහස්සානි, බාහන්තරමස්ස ද්වාදසයොජනසතානි, බහලත්තෙන ඡ යොජනසතානි, සීසං නව යොජනසතං, නලාටං තියොජනසතං, භමුකන්තරං පණ්ණාසයොජනං, මුඛං ද්වියොජනසතං, ඝානං තියොජනසතං, මුඛාධානං තියොජනසතගම්භීරං හත්ථතලපාදතලානි පුථුලතො ද්වියොජනසතානි. අඞ්ගුලිපබ්බානි පණ්ණාස යොජනානි. සො චන්දිමසූරියෙ විරොචමානෙ දිස්වා ඉස්සාපකතො තෙසං ගමනවීථිං ඔතරිත්වා මුඛං විවරිත්වා තිට්ඨති. චන්දවිමානං සූරියවිමානං වා තියොජනසතිකෙ මහානරකෙ පක්ඛිත්තං විය හොති. විමානෙ අධිවත්ථා දෙවතා මරණභයතජ්ජිතා එකප්පහාරෙනෙව විරවන්ති. සො පන විමානං කදාචි හත්ථෙන ඡාදෙති, කදාචි හනුකස්ස හෙට්ඨා පක්ඛිපති, කදාචි ජිව්හාය පරිමජ්ජති, කදාචි අවගණ්ඩකාරකං භුඤ්ජන්තො විය කපොලන්තරෙ ඨපෙති. වෙගං පන වාරෙතුං න සක්කොති. සචෙ වාරෙස්සාමීති ගණ්ඩකං කත්වා තිට්ඨෙය්‍ය, මත්ථකං තස්ස භින්දිත්වා නික්ඛමෙය්‍ය, ආකඩ්ඪිත්වා වා නං ඔනමෙය්‍ය. තස්මා විමානෙන සහෙව ගච්ඡති. පජං මමන්ති චන්දිමසූරියා කිර ද්වෙපි දෙවපුත්තා මහාසමයසුත්තකථනදිවසෙ සොතාපත්තිඵලං පත්තා. තෙන භගවා ‘‘පජං මම’’න්ති ආහ, පුත්තො මම එසොති අත්ථො. දසමං.

පඨමො වග්ගො.