2. අනාථපිණ්ඩිකවග්ගො

1. චන්දිමසසුත්තවණ්ණනා

92. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ කච්ඡෙවාති කච්ඡෙ විය. කච්ඡෙති පබ්බතකච්ඡෙපි නදීකච්ඡෙපි. එකොදි නිපකාති එකග්ගචිත්තා චෙව පඤ්ඤානෙපක්කෙන ච සමන්නාගතා. සතාති සතිමන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – යෙ ඣානානි ලභිත්වා එකොදී නිපකා සතා විහරන්ති, තෙ අමකසෙ පබ්බතකච්ඡෙ වා නදීකච්ඡෙ වා මගා විය සොත්ථිං ගමිස්සන්තීති. පාරන්ති නිබ්බානං. අම්බුජොති මච්ඡො. රණඤ්ජහාති කිලෙසඤ්ජහා. යෙපි ඣානානි ලභිත්වා අප්පමත්තා කිලෙසෙ ජහන්ති, තෙ සුත්තජාලං භින්දිත්වා මච්ඡා විය නිබ්බානං ගමිස්සන්තීති වුත්තං හොති. පඨමං.

2. වෙණ්ඩුසුත්තවණ්ණනා

93. දුතියෙ වෙණ්ඩූති තස්ස දෙවපුත්තස්ස නාමං. පයිරුපාසියාති පරිරුපාසිත්වා. අනුසික්ඛරෙති සික්ඛන්ති. සිට්ඨිපදෙති අනුසිට්ඨිපදෙ. කාලෙ තෙ අප්පමජ්ජන්තාති කාලෙ තෙ අප්පමාදං කරොන්තා. දුතියං.

3. දීඝලට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

94. තතියෙ දීඝලට්ඨීති දෙවලොකෙ සබ්බෙ සමප්පමාණා තිගාවුතිකාව හොන්ති, මනුස්සලොකෙ පනස්ස දීඝත්තභාවතාය එවංනාමං අහොසි. සො පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තොපි තථෙව පඤ්ඤායි. තතියං.

4. නන්දනසුත්තවණ්ණනා

95. චතුත්ථෙ ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. අනාවටන්ති තථාගතස්ස හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පෙසෙන්තස්ස රුක්ඛො වා පබ්බතො වා ආවරිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. තෙනාහ ‘‘අනාවට’’න්ති. ඉති තථාගතං ථොමෙත්වා දෙවලොකෙ අභිසඞ්ඛතපඤ්හං පුච්ඡන්තො කථංවිධන්තිආදිමාහ. තත්ථ දුක්ඛමතිච්ච ඉරියතීති දුක්ඛං අතික්කමිත්වා විහරති. සීලවාති ලොකියලොකුත්තරෙන සීලෙන සමන්නාගතො ඛීණාසවො. පඤ්ඤාදයොපි මිස්සකායෙව වෙදිතබ්බා. පූජයන්තීති ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙන්ති. චතුත්ථං.

5-6. චන්දනසුත්තාදිවණ්ණනා

96. පඤ්චමෙ අප්පතිට්ඨෙ අනාලම්බෙති හෙට්ඨා අපතිට්ඨෙ උපරි අනාලම්බනෙ. සුසමාහිතොති අප්පනායපි උපචාරෙනපි සුට්ඨු සමාහිතො. පහිතත්තොති පෙසිතත්තො. නන්දීරාගපරික්ඛීණොති පරික්ඛීණනන්දීරාගො. නන්දීරාගො නාම තයො කම්මාභිසඞ්ඛාරා. ඉති ඉමාය ගාථාය කාමසඤ්ඤාගහණෙන පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානි, රූපසංයොජනගහණෙන පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානි, නන්දීරාගෙන තයො කම්මාභිසඞ්ඛාරා ගහිතා. එවං යස්ස දස සංයොජනානි තයො ච කම්මාභිසඞ්ඛාරා පහීනා, සො ගම්භීරෙ මහොඝෙ න සීදතීති. කාමසඤ්ඤාය වා කාමභවො, රූපසංයොජනෙන රූපභවො ගහිතො, තෙසං ගහණෙන අරූපභවො ගහිතොව, නන්දීරාගෙන තයො කම්මාභිසඞ්ඛාරා ගහිතාති එවං යස්ස තීසු භවෙසු තයො සඞ්ඛාරා නත්ථි, සො ගම්භීරෙ න සීදතීතිපි දස්සෙති. පඤ්චමං.

97. ඡට්ඨං වුත්තත්ථමෙව. ඡට්ඨං.

7. සුබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

98. සත්තමෙ සුබ්‍රහ්මාති සො කිර දෙවපුත්තො අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො නන්දනකීළිකං ගන්ත්වා පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. තං පඤ්චසතා දෙවධීතරො පරිවාරෙත්වා නිසින්නා, පඤ්චසතා රුක්ඛං අභිරුළ්හා. නනු ච දෙවතානං චිත්තවසෙන යොජනසතිකොපි රුක්ඛො ඔනමිත්වා හත්ථං ආගච්ඡති, කස්මා තා අභිරුළ්හාති. ඛිඩ්ඩාපසුතතාය. අභිරුය්හ පන මධුරස්සරෙන ගායිත්වා ගායිත්වා පුප්ඵානි පාතෙන්ති, තානි ගහෙත්වා ඉතරා එකතොවණ්ටිකමාලාදිවසෙන ගන්ථෙන්ති. අථ රුක්ඛං අභිරුළ්හා උපච්ඡෙදකකම්මවසෙන එකප්පහාරෙනෙව කාලං කත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්තා මහාදුක්ඛං අනුභවන්ති.

අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ දෙවපුත්තො ‘‘ඉමාසං නෙව සද්දො සුය්‍යති, න පුප්ඵානි පාතෙන්ති. කහං නු ඛො ගතා’’ති? ආවජ්ජෙන්තො නිරයෙ නිබ්බත්තභාවං දිස්වා පියවත්ථුකසොකෙන රුප්පමානො චින්තෙසි – ‘‘එතා තාව යථාකම්මෙන ගතා, මය්හං ආයුසඞ්ඛාරො කිත්තකො’’ති. සො – ‘‘සත්තමෙ දිවසෙ මයාපි අවසෙසාහි පඤ්චසතාහි සද්ධිං කාලං කත්වා තත්ථෙව නිබ්බත්තිතබ්බ’’න්ති දිස්වා බලවතරෙන සොකෙන රුප්පි. සො – ‘‘ඉමං මය්හං සොකං සදෙවකෙ ලොකෙ අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා නිද්ධමිතුං සමත්ථො නාම නත්ථී’’ති චින්තෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා නිච්චං උත්‍රස්තන්ති ගාථමාහ.

තත්ථ ඉදන්ති අත්තනො චිත්තං දස්සෙති. දුතියපදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං. නිච්චන්ති ච පදස්ස දෙවලොකෙ නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨායාති අත්ථො න ගහෙතබ්බො, සොකුප්පත්තිකාලතො පන පට්ඨාය නිච්චන්ති වෙදිතබ්බං. අනුප්පන්නෙසු කිච්ඡෙසූති ඉතො සත්තාහච්චයෙන යානි දුක්ඛානි උප්පජ්ජිස්සන්ති, තෙසු. අථො උප්පතිතෙසු චාති යානි පඤ්චසතානං අච්ඡරානං නිරයෙ නිබ්බත්තානං දිට්ඨානි, තෙසු චාති එවං ඉමෙසු උප්පන්නානුප්පන්නෙසු දුක්ඛෙසු නිච්චං මම උත්‍රස්තං චිත්තං, අබ්භන්තරෙ ඩය්හමානො විය හොමි භගවාති දස්සෙති.

නාඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣා තපසාති බොජ්ඣඞ්ගභාවනඤ්ච තපොගුණඤ්ච අඤ්ඤත්‍ර මුඤ්චිත්වා සොත්ථිං න පස්සාමීති අත්ථො. සබ්බනිස්සග්ගාති නිබ්බානතො. එත්ථ කිඤ්චාපි බොජ්ඣඞ්ගභාවනා පඨමං ගහිතා, ඉන්ද්‍රියසංවරො පච්ඡා, අත්ථතො පන ඉන්ද්‍රියසංවරොව පඨමං වෙදිතබ්බො. ඉන්දියසංවරෙ හි ගහිතෙ චතුපාරිසුද්ධිසීලං ගහිතං හොති. තස්මිං පතිට්ඨිතො භික්ඛු නිස්සයමුත්තකො ධුතඞ්ගසඞ්ඛාතං තපොගුණං සමාදාය අරඤ්ඤං පවිසිත්වා කම්මට්ඨානං භාවෙන්තො සහ විපස්සනාය බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙති. තස්ස අරියමග්ගො යං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති, සො ‘‘සබ්බනිස්සග්ගො’’ති භගවා චතුසච්චවසෙන දෙසනං විනිවත්තෙසි. දෙවපුත්තො දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති. සත්තමං.

8-10. කකුධසුත්තාදිවණ්ණනා

99. අට්ඨමෙ කකුධො දෙවපුත්තොති අයං කිර කොලනගරෙ මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකපුත්තො දහරකාලෙයෙව ථෙරස්ස සන්තිකෙ වසන්තො ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා කාලඞ්කතො, බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පජ්ජි. තත්‍රාපි නං කකුධො බ්‍රහ්මාත්වෙව සඤ්ජානන්ති. නන්දසීති තුස්සසි. කිං ලද්ධාති තුට්ඨි නාම කිඤ්චි මනාපං ලභිත්වා හොති, තස්මා එවමාහ. කිං ජීයිත්ථාති යස්ස හි කිඤ්චි මනාපං චීවරාදිවත්ථු ජිණ්ණං හොති, සො සොචති, තස්මා එවමාහ. අරතී නාභිකීරතීති උක්කණ්ඨිතා නාභිභවති. අඝජාතස්සාති දුක්ඛජාතස්ස, වට්ටදුක්ඛෙ ඨිතස්සාති අත්ථො. නන්දීජාතස්සාති ජාතතණ්හස්ස. අඝන්ති එවරූපස්ස හි වට්ටදුක්ඛං ආගතමෙව හොති. ‘‘දුක්ඛී සුඛං පත්ථයතී’’ති හි වුත්තං. ඉති අඝජාතස්ස නන්දී හොති, සුඛවිපරිණාමෙන දුක්ඛං ආගතමෙවාති නන්දීජාතස්ස අඝං හොති. අට්ඨමං.

100. නවමං වුත්තත්ථමෙව. නවමං.

101. දසමෙ ආනන්දත්ථෙරස්ස අනුමානබුද්ධියා ආනුභාවප්පකාසනත්ථං අඤ්ඤතරොති ආහ. දසමං.

දුතියො වග්ගො.