10. ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

342. එවං මෙ සුතන්ති ධාතුවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ චාරිකන්ති තුරිතගමනචාරිකං. සචෙ තෙ භග්ගව අගරූති සචෙ තුය්හං භාරියං අඵාසුකං කිඤ්චි නත්ථි. සචෙ සො අනුජානාතීති භග්ගවස්ස කිර එතදහොසි – ‘‘පබ්බජිතා නාම නානාඅජ්ඣාසයා, එකො ගණාභිරතො හොති, එකො එකාභිරතො. සචෙ සො එකාභිරතො භවිස්සති, ‘ආවුසො, මා පාවිසි, මයා සාලා ලද්ධා’ති වක්ඛති. සචෙ අයං එකාභිරතො භවිස්සති, ‘ආවුසො, නික්ඛම, මයා සාලා ලද්ධා’ති වක්ඛති. එවං සන්තෙ අහං උභින්නං විවාදකාරෙතා නාම භවිස්සාමි, දින්නං නාම දින්නමෙව වට්ටති, කතං කතමෙවා’’ති. තස්මා එවමාහ.

කුලපුත්තොති ජාතිකුලපුත්තොපි ආචාරකුලපුත්තොපි. වාසූපගතොති වාසං උපගතො. කුතො ආගන්ත්වාති? තක්කසීලනගරතො.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – මජ්ඣිමප්පදෙසෙ කිර රාජගහනගරෙ බිම්බිසාරෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ පච්චන්තෙ තක්කසීලනගරෙ පුක්කුසාති රාජා රජ්ජං කාරෙසි. අථ තක්කසීලතො භණ්ඩං ගහෙත්වා වාණිජා රාජගහං ආගතා පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා රාජානං අද්දසංසු. රාජා තෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ ‘‘කත්ථවාසිනො තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. තක්කසීලවාසිනො දෙවාති. අථ නෙ රාජා ජනපදස්ස ඛෙමසුභික්ඛතාදීනි නගරස්ස ච පවත්තිං පුච්ඡිත්වා ‘‘කො නාම තුම්හාකං රාජා’’ති පුච්ඡි. පුක්කුසාති නාම දෙවාති. ධම්මිකොති? ආම දෙව ධම්මිකො. චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි ජනං සඞ්ගණ්හාති, ලොකස්ස මාතාපිතිට්ඨානෙ ඨිතො, අඞ්ගෙ නිපන්නදාරකං විය ජනං තොසෙතීති. කතරස්මිං වයෙ වත්තතීති? අථස්ස වයං ආචික්ඛිංසු. වයෙසුපි බිම්බිසාරෙන සමවයො ජාතො. අථ තෙ රාජා ආහ – ‘‘තාතා තුම්හාකං රාජා ධම්මිකො, වයෙන ච මෙ සමානො, සක්කුණෙය්‍යාථ තුම්හාකං රාජානං මම මිත්තං කාතු’’න්ති. සක්කොම දෙවාති. රාජා තෙසං සුඞ්කං විස්සජ්ජෙත්වා ගෙහඤ්ච දාපෙත්වා – ‘‘ගච්ඡථ භණ්ඩං වික්කිණිත්වා ගමනකාලෙ මං දිස්වා ගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. තෙ තථා කත්වා ගමනකාලෙ රාජානං අද්දසංසු. ‘‘ගච්ඡථ තුම්හාකං රාජානං මම වචනෙන පුනප්පුනං ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘රාජා තුම්හෙහි සද්ධිං මිත්තභාවං ඉච්ඡතී’ති වදථා’’ති ආහ.

තෙ සාධූති පටිස්සුණිත්වා ගන්ත්වා භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා භුත්තපාතරාසා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිංසු. රාජා ‘‘කහං භණෙ තුම්හෙ එත්තකෙ ඉමෙ දිවසෙ න දිස්සථා’’ති පුච්ඡි. තෙ සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙසුං. රාජා – ‘‘සාධු, තාතා, තුම්හෙ නිස්සාය මයා මජ්ඣිමප්පදෙසෙ රාජා මිත්තො ලද්ධො’’ති අත්තමනො අහොසි. අපරභාගෙ රාජගහවාසිනොපි වාණිජා තක්කසීලං අගමංසු. තෙ පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගතෙ පුක්කුසාති රාජා ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘රාජගහතො’’ති සුත්වා ‘‘මය්හං සහායස්ස නගරතො ආගතා තුම්හෙ’’ති. ආම දෙවාති. ආරොග්‍යං මෙ සහායස්සාති ආරොග්‍යං පුච්ඡිත්වා ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය යෙ මය්හං සහායස්ස නගරතො ජඞ්ඝසත්ථෙන වා සකටසත්ථෙන වා වාණිජා ආගච්ඡන්ති, සබ්බෙසං මම විසයං පවිට්ඨකාලතො පට්ඨාය වසනගෙහානි, රාජකොට්ඨාගාරතො නිවාපඤ්ච දෙන්තු, සුඞ්කං විස්සජ්ජෙන්තු, කිඤ්චි උපද්දවං මා කරොන්තූ’’ති භෙරිං චරාපෙසි. බිම්බිසාරොපි අත්තනො නගරෙ තථෙව භෙරිං චරාපෙසි.

අථ බිම්බිසාරො පුක්කුසාතිස්ස පණ්ණං පහිණි – ‘‘පච්චන්තදෙසෙ නාම මණිමුත්තාදීනි රතනානි උප්පජ්ජන්ති, යං මය්හං සහායස්ස රජ්ජෙ දස්සනීයං වා සවනීයං වා රතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ මෙ මා මච්ඡරායතූ’’ති. පුක්කුසාතිපි – ‘‘මජ්ඣිමදෙසො නාම මහාජනපදො, යං තත්ථ එවරූපං රතනං උප්පජ්ජති, තත්ථ මෙ සහායො මා මච්ඡරායතූ’’ති පටිපණ්ණං පහිණි. එවං තෙ ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අදිස්වාපි දළ්හමිත්තා අහෙසුං.

එවං තෙසං කතිකං කත්වා වසන්තානං පඨමතරං පුක්කුසාතිස්ස පණ්ණාකාරො උප්පජ්ජි. රාජා කිර අට්ඨ පඤ්චවණ්ණෙ අනග්ඝකම්බලෙ ලභි. සො – ‘‘අතිසුන්දරා ඉමෙ කම්බලා, අහං සහායස්ස පෙසිස්සාමී’’ති ලාඛාගුළමත්තෙ අට්ඨ සාරකරණ්ඩකෙ ලිඛාපෙත්වා තෙසු තෙ කම්බලෙ පක්ඛිපිත්වා ලාඛාය වට්ටාපෙත්වා සෙතවත්ථෙන වෙඨෙත්වා සමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා වත්ථෙන වෙඨෙත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා ‘‘මය්හං සහායස්ස දෙථා’’ති අමච්චෙ පෙසෙසි. සාසනඤ්ච අදාසි – ‘‘අයං පණ්ණාකාරො නගරමජ්ඣෙ අමච්චාදිපරිවුතෙන දට්ඨබ්බො’’ති. තෙ ගන්ත්වා බිම්බිසාරස්ස අදංසු.

සො සාසනං සුත්වා අමච්චාදයො සන්නිපතන්තූති භෙරිං චරාපෙත්වා නගරමජ්ඣෙ අමච්චාදිපරිවුතො සෙතච්ඡත්තෙන ධාරියමානෙන පල්ලඞ්කවරෙ නිසින්නො ලඤ්ඡනං භින්දිත්වා වත්ථං අපනෙත්වා සමුග්ගං විවරිත්වා අන්තො භණ්ඩිකං මුඤ්චිත්වා ලාඛාගුළෙ දිස්වා ‘‘මය්හං සහායො පුක්කුසාති ‘ජුතවිත්තකො මෙ සහායො’ති මඤ්ඤමානො මඤ්ඤෙ ඉමං පණ්ණාකාරං පහිණී’’ති එකං ගුළං ගහෙත්වා හත්ථෙන වට්ටෙත්වා තුලයන්තොව අන්තො දුස්සභණ්ඩිකං අත්ථීති අඤ්ඤාසි. අථ නං පල්ලඞ්කපාදෙ පහරිත්වා තාවදෙව ලාඛා පරිපති, සො නඛෙන කරණ්ඩකං විවරිත්වා අන්තො කම්බලරතනං දිස්වා ඉතරෙපි විවරාපෙසි, සබ්බෙපි කම්බලා අහෙසුං. අථ නෙ පත්ථරාපෙසි, තෙ වණ්ණසම්පන්නා ඵස්සසම්පන්නා දීඝතො සොළසහත්ථා තිරියං අට්ඨහත්ථා අහෙසුං. මහාජනො දිස්වා අඞ්ගුලියො පොඨෙසි, චෙලුක්ඛෙපං අකාසි, – ‘‘අම්හාකං රඤ්ඤො අදිට්ඨසහායො පුක්කුසාති අදිස්වාව එවරූපං පණ්ණාකාරං පෙසෙසි, යුත්තං එවරූපං මිත්තං කාතු’’න්ති අත්තමනො අහොසි. රාජා එකමෙකං කම්බලං අග්ඝාපෙසි, සබ්බෙ අනග්ඝා අහෙසුං. තෙසු චත්තාරො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පෙසෙසි, චත්තාරො අත්තනො ඝරෙ අකාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘පච්ඡා පෙසෙන්තෙන පඨමං පෙසිතපණ්ණාකාරතො අතිරෙකං පෙසෙතුං වට්ටති, සහායෙන ච මෙ අනග්ඝො පණ්ණාකාරො පෙසිතො, කිං නු ඛො පෙසෙමී’’ති?

කිං පන රාජගහෙ තතො අධිකං රතනං නත්ථීති? නො නත්ථි, මහාපුඤ්ඤො රාජා, අපිච ඛො පනස්ස සොතාපන්නකාලතො පට්ඨාය ඨපෙත්වා තීණි රතනානි අඤ්ඤං රතනං සොමනස්සං ජනෙතුං සමත්ථං නාම නත්ථි. සො රතනං විචිනිතුං ආරද්ධො – රතනං නාම සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකන්ති දුවිධං. තත්ථ අවිඤ්ඤාණකං සුවණ්ණරජතාදි, සවිඤ්ඤාණකං ඉන්ද්‍රියබද්ධං. අවිඤ්ඤාණකං සවිඤ්ඤාණකස්සෙව අලඞ්කාරාදිවසෙන පරිභොගං හොති, ඉති ඉමෙසු ද්වීසු රතනෙසු සවිඤ්ඤාණකං සෙට්ඨං. සවිඤ්ඤාණකම්පි දුවිධං තිරච්ඡානරතනං මනුස්සරතනන්ති. තත්ථ තිරච්ඡානරතනං හත්ථිඅස්සරතනං, තම්පි මනුස්සානං උපභොගත්ථමෙව නිබ්බත්තති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු මනුස්සරතනං සෙට්ඨං. මනුස්සරතනම්පි දුවිධං ඉත්ථිරතනං පුරිසරතනන්ති. තත්ථ චක්කවත්තිනො රඤ්ඤො උප්පන්නං ඉත්ථිරතනම්පි පුරිසස්සෙව උපභොගං. ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු පුරිසරතනමෙව සෙට්ඨං.

පුරිසරතනම්පි දුවිධං අගාරියරතනං අනගාරියරතනඤ්ච. තත්ථ අගාරියරතනෙසුපි චක්කවත්තිරාජා අජ්ජ පබ්බජිතසාමණෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු අනගාරියරතනමෙව සෙට්ඨං. අනගාරියරතනම්පි දුවිධං සෙක්ඛරතනඤ්ච අසෙක්ඛරතනඤ්ච. තත්ථ සතසහස්සම්පි සෙක්ඛානං අසෙක්ඛස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු අසෙක්ඛරතනමෙව සෙට්ඨං. තම්පි දුවිධං බුද්ධරතනං සාවකරතනන්ති. තත්ථ සතසහස්සම්පි සාවකරතනානං බුද්ධරතනස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසූ බුද්ධරතනමෙව සෙට්ඨං.

බුද්ධරතනම්පි දුවිධං පච්චෙකබුද්ධරතනං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධරතනන්ති. තත්ථ සතසහස්සම්පි පච්චෙකබුද්ධානං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස පදෙසං න පාපුණාති, ඉති ඉමෙසුපි ද්වීසු සබ්බඤ්ඤුබුද්ධරතනංයෙව සෙට්ඨං. සදෙවකස්මිඤ්හි ලොකෙ බුද්ධරතනසමං රතනං නාම නත්ථි. තස්මා අසදිසමෙව රතනං මය්හං සහායස්ස පෙසෙස්සාමීති චින්තෙත්වා තක්කසීලවාසිනො පුච්ඡි – ‘‘තාතා තුම්හාකං ජනපදෙ බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝොති ඉමානි තීණි රතනානි දිස්සන්තී’’ති. ඝොසොපි සො මහාරාජ තාව තත්ථ නත්ථි, දස්සනං පන කුතොති.

‘‘සුන්දරං තාතා’’ති රාජා තුට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘සක්කා භවෙය්‍ය ජනසඞ්ගහත්ථාය මය්හං සහායස්ස වසනට්ඨානං සම්මාසම්බුද්ධං පෙසෙතුං, බුද්ධා පන පච්චන්තිමෙසු ජනපදෙසු න අරුණං උට්ඨපෙන්ති. තස්මා සත්ථාරා ගන්තුං න සක්කා. සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදයො මහාසාවකෙ පෙසෙතුං සක්කා භවෙය්‍ය. මයා පන ‘ථෙරා පච්චන්තෙ වසන්තී’ති සුත්වාපි මනුස්සෙ පෙසෙත්වා තෙ අත්තනො සමීපං ආණාපෙත්වා උපට්ඨාතුමෙව යුත්තං. තස්මා න ථෙරෙහිපි සක්කා ගන්තුං. යෙන පනාකාරෙන සාසනෙ පෙසිතෙ සත්ථා ච මහාසාවකා ච ගතා විය හොන්ති, තෙනාකාරෙන සාසනං පහිණිස්සාමී’’ති. චින්තෙත්වා චතුරතනායාමං විදත්ථිමත්තපුථුලං නාතිතනුං නාතිබහලං සුවණ්ණපට්ටං කාරාපෙත්වා ‘‘තත්ථ අජ්ජ අක්ඛරානි ලිඛිස්සාමී’’ති. පාතොව සීසං න්හායිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය භුත්තපාතරාසො අපනීතගන්ධමාලාභරණො සුවණ්ණසරකෙන ජාතිහිඞ්ගුලිකං ආදාය හෙට්ඨතො පට්ඨාය ද්වාරානි පිදහන්තො පාසාදමාරුය්හ පුබ්බදිසාමුඛං සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා ආකාසතලෙ නිසීදිත්වා සුවණ්ණපට්ටෙ අක්ඛරානි ලිඛන්තො – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’’ති. බුද්ධගුණෙ තාව එකදෙසෙන ලිඛි.

තතො ‘‘එවං දස පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනතො චවිත්වා මාතුකුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, එවං ලොකවිවරණං අහොසි, මාතුකුච්ඡියං වසමානෙ ඉදං නාම අහොසි, අගාරමජ්ඣෙ වසමානෙ ඉදං නාම අහොසි, එවං මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තො එවං මහාපධානං පදහි. එවං දුක්කරකාරිකං කත්වා මහාබොධිමණ්ඩං ආරුය්හ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣන්තස්ස එවං ලොකවිවරණං අහොසි. සදෙවකෙ ලොකෙ අඤ්ඤං එවරූපං රතනං නාම නත්ථීති.

යංකිඤ්චි විත්තං ඉධ වා හුරං වා,

සග්ගෙසු වා යං රතනං පණීතං;

න නො සමං අත්ථි තථාගතෙන,

ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං;

එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226) –

එවං එකදෙසෙන බුද්ධගුණෙපි ලිඛිත්වා දුතියං ධම්මරතනං ථොමෙන්තො – ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො…පෙ… පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’’ති. ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති. ‘‘සත්ථාරා දෙසිතධම්මො නාම එවරූපො ච එවරූපො චා’’ති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියෙ එකදෙසෙන ලිඛිත්වා –

‘‘යං බුද්ධසෙට්ඨො පරිවණ්ණයී සුචිං,

සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු;

සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජති,

ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං;

එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.5; සු. නි. 228) –

එවං එකදෙසෙන ධම්මගුණෙ ලිඛිත්වා තතියං සඞ්ඝරතනං ථොමෙන්තො – ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො…පෙ… පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති. ‘‘කුලපුත්තා නාම සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා එවං නික්ඛමිත්වා පබ්බජන්ති, කෙචි සෙතච්ඡත්තං පහාය පබ්බජන්ති, කෙචි උපරජ්ජං, කෙචි සෙනාපතිට්ඨානාදීනි පහාය පබ්බජන්ති. පබ්බජිත්වා ච පන ඉමඤ්ච පටිපත්තිං පූරෙන්තී’’ති චූළසීලමජ්ඣිමසීලමහාසීලාදීනි එකදෙසෙන ලිඛිත්වා ඡද්වාරසංවරං සතිසම්පජඤ්ඤං චතුපච්චයසන්තොසං නවවිධං සෙනාසනං, නීවරණප්පහානං පරිකම්මං ඣානාභිඤ්ඤා අට්ඨතිංස කම්මට්ඨානානි යාව ආසවක්ඛයා එකදෙසෙන ලිඛි, සොළසවිධං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං විත්ථාරෙනෙව ලිඛිත්වා ‘‘සත්ථු සාවකසඞ්ඝො නාම එවරූපෙහි ච ගුණෙහි සමන්නාගතො.

යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසට්ඨා,

චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති;

තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා සුගතස්ස සාවකා,

එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානි;

ඉදම්පි සඞ්ඝෙ රතනං පණීතං,

එතෙන සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’’ති. (ඛු. පා. 6.6; සු. නි. 229) –

එවං එකදෙසෙන සඞ්ඝගුණෙ ලිඛිත්වා – ‘‘භගවතො සාසනං ස්වාක්ඛාතං නිය්‍යානිකං, සචෙ මය්හං සහායො සක්කොති, නික්ඛමිත්වා පබ්බජතූ’’ති ලිඛිත්වා සුවණ්ණපට්ටං සංහරිත්වා සුඛුමකම්බලෙන වෙඨෙත්වා සාරසමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා තං සමුග්ගං සුවණ්ණමයෙ, සුවණ්ණමයං, රජතමයෙ රජතමයං මණිමයෙ, මණිමයං පවාළමයෙ, පවාළමයං ලොහිතඞ්කමයෙ, ලොහිතඞ්කමයං මසාරගල්ලමයෙ, මසාරගල්ලමයං ඵලිකමයෙ, ඵලිකමයං දන්තමයෙ, දන්තමයං සබ්බරතනමයෙ, සබ්බරතනමයං කිලඤ්ජමයෙ, කිලඤ්ජමයං සමුග්ගං සාරකරණ්ඩකෙ ඨපෙසි.

පුන සාරකරණ්ඩකං සුවණ්ණකරණ්ඩකෙති පුරිමනයෙනෙව හරිත්වා සබ්බරතනමයං කරණ්ඩකං කිලඤ්ජමයෙ කරණ්ඩකෙ ඨපෙසි. තතො කිලඤ්ජමයං කරණ්ඩකං සාරමයපෙළායාති පුන වුත්තනයෙනෙව හරිත්වා සබ්බරතනමයං පෙළං කිලඤ්ජමයපෙළාය ඨපෙත්වා බහි වත්ථෙන වෙඨෙත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා අමච්චෙ ආණාපෙසි – ‘‘මම ආණාපවත්තිට්ඨානෙ මග්ගං අලඞ්කාරාපෙථ මග්ගො අට්ඨුසභවිත්ථතො හොතු, චතුඋසභට්ඨානං සොධිතමත්තකමෙව හොතු, මජ්ඣෙ චතුඋසභං රාජානුභාවෙන පටියාදෙථා’’ති. තතො මඞ්ගලහත්ථිං අලඞ්කාරාපෙත්වා තස්ස උපරි පල්ලඞ්කං පඤ්ඤපෙත්වා සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා නගරවීථියො සිත්තසම්මට්ඨා සමුස්සිතද්ධජපටාකා කදලිපුණ්ණඝටගන්ධධූමපුප්ඵාදීහි සුප්පටිමණ්ඩිතා කාරෙත්වා ‘‘අත්තනො අත්තනො විසයප්පදෙසෙ එවරූපං පූජං කාරෙන්තූ’’ති අන්තරභොගිකානං ජවනදූතෙ පෙසෙත්වා සයං සබ්බාලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා – ‘‘සබ්බතාළාවචරසම්මිස්සබලකායපරිවුතො පණ්ණාකාරං පෙසෙමී’’ති අත්තනො විසයපරියන්තං ගන්ත්වා අමච්චස්ස මුඛසාසනං අදාසි – ‘‘තාත මය්හං සහායො පුක්කුසාති ඉමං පණ්ණාකාරං පටිච්ඡන්තො ඔරොධමජ්ඣෙ අපටිච්ඡිත්වා පාසාදං ආරුය්හ පටිච්ඡතූ’’ති. එවං සාසනං දත්වා පච්චන්තදෙසං සත්ථා ගච්ඡතීති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා නිවත්ති. අන්තරභොගිකා තෙනෙව නියාමෙන මග්ගං පටියාදෙත්වා පණ්ණාකාරං නයිංසු.

පුක්කුසාතිපි අත්තනො රජ්ජසීමතො පට්ඨාය තෙනෙව නියාමෙන මග්ගං පටියාදෙත්වා නගරං අලඞ්කාරාපෙත්වා පණ්ණාකාරස්ස පච්චුග්ගමනං අකාසි. පණ්ණාකාරො තක්කසීලං පාපුණන්තො උපොසථදිවසෙ පාපුණි, පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ගතඅමච්චොපි රඤ්ඤො වුත්තසාසනං ආරොචෙසි. රාජා තං සුත්වා පණ්ණාකාරෙන සද්ධිං ආගතානං කත්තබ්බකිච්චං විචාරෙත්වා පණ්ණාකාරං ආදාය පාසාදං ආරුය්හ ‘‘මා ඉධ කොචි පවිසතූ’’ති ද්වාරෙ ආරක්ඛං කාරෙත්වා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා පණ්ණාකාරං උච්චාසනෙ ඨපෙත්වා සයං නීචාසනෙ නිසින්නො ලඤ්ඡනං භින්දිත්වා නිවාසනං අපනෙත්වා කිලඤ්ජපෙළතො පට්ඨාය අනුපුබ්බෙන විවරන්තො සාරමයං සමුග්ගං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මහාපරිහාරො නායං අඤ්ඤස්ස රතනස්ස භවිස්සති, අද්ධා මජ්ඣිමදෙසෙ සොතබ්බයුත්තකං රතනං උප්පන්න’’න්ති. අථ තං සමුග්ගං විවරිත්වා රාජලඤ්ඡනං භින්දිත්වා සුඛුමකම්බලං උභතො වියූහිත්වා සුවණ්ණපට්ටං අද්දස.

සො තං පසාරෙත්වා – ‘‘මනාපානි වත අක්ඛරානි සමසීසානි සමපන්තීනි චතුරස්සානී’’තිආදිතො පට්ඨාය වාචෙතුං ආරභි. තස්ස – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො’’ති බුද්ධගුණෙ වාචෙන්තස්ස බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජි, නවනවුතිලොමකූපසහස්සානි උද්ධග්ගලොමානි අහෙසුං. අත්තනො ඨිතභාවං වා නිසින්නභාවං වා න ජානාති. අථස්ස – ‘‘කප්පකොටිසතසහස්සෙහිපි එතං දුල්ලභසාසනං සහායං නිස්සාය සොතුං ලභාමී’’ති භිය්‍යො බලවපීති උදපාදි. සො හි උපරි වාචෙතුං අසක්කොන්තො යාව පීතිවෙගපස්සද්ධියා නිසීදිත්වා පරතො – ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’ති ධම්මගුණෙ ආරභි. තත්‍රාපිස්ස තථෙව අහොසි. සො පුන යාව පීතිවෙගපස්සද්ධියා නිසීදිත්වා පරතො ‘‘සුප්පටිපන්නො’’ති සඞ්ඝගුණෙ ආරභි. තත්‍රාපිස්ස තථෙව අහොසි. අථ සබ්බපරියන්තෙ ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං වාචෙත්වා චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙසි, සො ඣානසුඛෙනෙව වීතිනාමෙසි. අඤ්ඤො කොචි දට්ඨුං න ලභති, එකොව චූළුපට්ඨාකො පවිසති. එවං අද්ධමාසමත්තං වීතිනාමෙසි.

නාගරා රාජඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා උක්කුට්ඨිං අකංසු ‘‘පණ්ණාකාරං පටිච්ඡිතදිවසතො පට්ඨාය බලදස්සනං වා නාටකදස්සනං වා නත්ථි, විනිච්ඡයදානං නත්ථි, රාජා සහායෙන පහිතං පණ්ණාකාරං යස්සිච්ඡති තස්ස දස්සෙතු, රාජානො නාම එකච්චස්ස පණ්ණාකාරවසෙනපි වඤ්චෙත්වා රජ්ජං අත්තනො කාතුං වායමන්ති. කිං නාම අම්හාකං රාජා කරොතී’’ති? රාජා උක්කුට්ඨිසද්දං සුත්වා – ‘‘රජ්ජං නු ඛො ධාරෙමි, උදාහු සත්ථාර’’න්ති චින්තෙසි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘රජ්ජකාරිතඅත්තභාවො නාම නෙව ගණකෙන, න ගණකමහාමත්තෙන ගණෙතුං සක්කො. සත්ථුසාසනං ධාරෙස්සාමී’’ති සයනෙ ඨපිතං අසිං ගහෙත්වා කෙසෙ ඡින්දිත්වා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා – ‘‘එතං ගහෙත්වා රජ්ජං කාරෙථා’’ති සද්ධිං චූළාමණිනා කෙසකලාපං පරිසමජ්ඣෙ පාතෙසි, මහාජනො තං උක්ඛිපිත්වා – ‘‘සහායකසන්තිකා ලද්ධපණ්ණාකාරා නාම රාජානො තුම්හාදිසා හොන්ති දෙවා’’ති එකප්පහාරෙනෙව විරවි. රඤ්ඤොපි ද්වඞ්ගුලමත්තං කෙසමස්සු අහොසි. බොධිසත්තස්ස පබ්බජ්ජාසදිසමෙව කිර ජාතං.

තතො චූළුපට්ඨාකං පෙසෙත්වා අන්තරාපණා ද්වෙ කාසායවත්ථානි මත්තිකාපත්තඤ්ච ආහරාපෙත්වා – ‘‘යෙ ලොකෙ අරහන්තො, තෙ උද්දිස්ස මය්හං පබ්බජ්ජා’’ති සත්ථාරං උද්දිස්ස එකං කාසාවං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා පත්තං වාමඅංසකූටෙ කත්වා කත්තරදණ්ඩං ගහෙත්වා – ‘‘සොභති නු ඛො මෙ පබ්බජ්ජා නො වා’’ති මහාතලෙ කතිපයවාරෙ අපරාපරං චඞ්කමිත්වා – ‘‘සොභති මෙ පබ්බජ්ජා’’ති ද්වාරං විවරිත්වා පාසාදා ඔතරි. ඔතරන්තං පන නං තීසු ද්වාරෙසු ඨිතනාටකාදීනි දිස්වාපි න සඤ්ජානිංසු. ‘‘එකො පච්චෙකබුද්ධො අම්හාකං රඤ්ඤො ධම්මකථං කථෙතුං ආගතො’’ති කිර චින්තයිංසු. උපරිපාසාදං පන ආරුය්හ රඤ්ඤො ඨිතනිසින්නට්ඨානානි දිස්වා රාජා ගතොති ඤත්වා සමුද්දමජ්ඣෙ ඔසීදමානාය නාවාය ජනො විය එකප්පහාරෙනෙව විරවිංසු. කුලපුත්තං භූමිතලං ඔතිණ්ණමත්තං අට්ඨාරසසෙනියො සබ්බෙ නාගරා බලකායා ච පරිවාරෙත්වා මහාවිරවං විරවිංසු. අමච්චාපි තං එතදවොචුං – ‘‘දෙව මජ්ඣිමදෙසරාජානො නාම බහුමායා, සාසනං පෙසෙත්වා බුද්ධරතනං නාම ලොකෙ උප්පන්නං වා නො වාති ඤත්වා ගමිස්සථ, නිවත්තථ දෙවා’’ති. සද්දහාමහං මය්හං සහායකස්ස, තස්ස මයා සද්ධිං ද්වෙජ්ඣවචනං නාම නත්ථි, තිට්ඨථ තුම්හෙති. තෙ අනුගච්ඡන්තියෙව.

කුලපුත්තො කත්තරදණ්ඩෙන ලෙඛං කත්වා – ‘‘ඉදං රජ්ජං කස්සා’’ති ආහ? තුම්හාකං දෙවාති. යො ඉමං ලෙඛං අන්තරං කරොති, රාජාණාය කාරෙතබ්බොති. මහාජනකජාතකෙ බොධිසත්තෙන කතලෙඛං සීවලිදෙවී අන්තරං කාතුං අවිසහන්තී විවත්තමානා අගමාසි. තස්සා ගතමග්ගෙන මහාජනො අගමාසි. තං පන ලෙඛං මහාජනො අන්තරං කාතුං න විසහි, ලෙඛං උස්සීසකං කත්වා විවත්තමානා විරවිංසු. කුලපුත්තො ‘‘අයං මෙ ගතට්ඨානෙ දන්තකට්ඨං වා මුඛොදකං වා දස්සතී’’ති අන්තමසො එකචෙටකම්පි අග්ගහෙත්වා පක්කාමි. එවං කිරස්ස අහොසි ‘‘මම සත්ථා ච මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා එකකොව පබ්බජිතො’’ති එකකොව අගමාසි. ‘‘සත්ථු ලජ්ජාමී’’ති ච – ‘‘සත්ථා කිර මෙ පබ්බජිත්වා යානං නාරුළ්හො’’ති ච අන්තමසො එකපටලිකම්පි උපාහනං නාරුහි, පණ්ණච්ඡත්තකම්පි න ධාරෙසි. මහාජනො රුක්ඛපාකාරට්ටාලකාදීනි ආරුය්හ එස අම්හාකං රාජා ගච්ඡතීති ඔලොකෙසි. කුලපුත්තො – ‘‘දූරං ගන්තබ්බං, න සක්කා එකෙන මග්ගො නිත්ථරිතු’’න්ති එකං සත්ථවාහං අනුබන්ධි. සුඛුමාලස්ස කුලපුත්තස්ස කඨිනතත්තාය පථවියා ගඡන්තස්ස පාදතලෙසු ඵොටා උට්ඨහිත්වා භිජ්ජන්ති, දුක්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජන්ති. සත්ථවාහෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා නිසින්නෙ කුලපුත්තො මග්ගා ඔක්කම්ම එකස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදති. නිසින්නට්ඨානෙ පාදපරිකම්මං වා පිට්ඨිපරිකම්මං වා කත්තා නාම නත්ථි, කුලපුත්තො ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා මග්ගදරථකිලමථපරිළාහං වික්ඛම්භෙත්වා ඣානරතියා වීතිනාමෙති.

පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ සරීරපටිජග්ගනං කත්වා පුන සත්ථවාහං අනුබන්ධති. පාතරාසකාලෙ කුලපුත්තස්ස පත්තං ගහෙත්වා ඛාදනීයං භොජනීයං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා දෙන්ති. තං උත්තණ්ඩුලම්පි හොති කිලින්නම්පි සමසක්ඛරම්පි අලොණාතිලොණම්පි, කුලපුත්තො පවිසනට්ඨානං පච්චවෙක්ඛිත්වා අමතං විය පරිභුඤ්ජිත්වා එතෙන නියාමෙන අට්ඨහි ඌනකානි ද්වෙ යොජනසතානි ගතො. ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකස්ස පන සමීපෙන ගච්ඡන්තොපි – ‘‘කහං සත්ථා වසතී’’ති නාපුච්ඡි. කස්මා? සත්ථුගාරවෙන චෙව රඤ්ඤො පෙසිතසාසනවසෙන ච. රඤ්ඤො හි – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති සත්ථාරං රාජගහෙ උප්පන්නං විය කත්වා සාසනං පෙසිතං, තස්මා නං අපුච්ඡිත්වාව පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්තං මග්ගං අතික්කන්තො. සො සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය රාජගහං පත්වා සත්ථා කහං වසතීති පුච්ඡි. කුතො නු, භන්තෙ, ආගතොති? ඉතො උත්තරතොති. සත්ථා තුය්හං ආගතමග්ගෙ ඉතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්තෙ සාවත්ථි නාම අත්ථි, තත්ථ වසතීති. කුලපුත්තො චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි අකාලො න සක්කා ගන්තුං, අජ්ජ ඉධෙව වසිත්වා ස්වෙ සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති. තතො – ‘‘විකාලෙ සම්පත්තපබ්බජිතා කහං වසන්තී’’ති පුච්ඡි. ඉමාය කුම්භකාරසාලාය, භන්තෙති. අථ සො තං කුම්භකාරං යාචිත්වා තත්ථ වාසත්ථාය පවිසිත්වා නිසීදි.

භගවාපි තංදිවසං පච්චූසකාලෙ ලොකං වොලොකෙන්තො පුක්කුසාතිං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං කුලපුත්තො සහායෙන පෙසිතං සාසනමත්තකං වාචෙත්වා අතිරෙකතියොජනසතිකං මහාරජ්ජං පහාය මං උද්දිස්ස පබ්බජිත්වා අට්ඨහි ඌනකානි ද්වෙ යොජනසතානි අතික්කම්ම රාජගහං පාපුණිස්සති, මයි අගච්ඡන්තෙ පන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි අප්පටිවිජ්ඣිත්වා එකරත්තිවාසෙන අනාථකාලකිරියං කරිස්සති, මයි පන ගතෙ තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣිස්සති. ජනසඞ්ගහත්ථායෙව පන මයා සතසහස්සකප්පාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරිතා, කරිස්සාමි තස්ස සඞ්ගහ’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා මුහුත්තං අත්තදරථකිලමථං පටිපස්සම්භෙත්වා – ‘‘කුලපුත්තො මයි ගාරවෙන දුක්කරං අකාසි, අතිරෙකයොජනසතං රජ්ජං පහාය අන්තමසො මුඛධොවනදායකම්පි චෙටකං අග්ගහෙත්වා එකකොව නික්ඛන්තො’’ති සාරිපුත්තමහාමොග්ගල්ලානාදීසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා සයමෙව අත්තනො පත්තචීවරං ගහෙත්වා එකකොව නික්ඛන්තො. ගච්ඡන්තො ච නෙව ආකාසෙ උප්පති, න පථවිං සංඛිපි, – ‘‘කුලපුත්තො මම ලජ්ජමානො හත්ථිඅස්සරථසුවණ්ණසිවිකාදීසු එකයානෙපි අනිසීදිත්වා අන්තමසො එකපටලිකං උපාහනම්පි අනාරුය්හ පණ්ණච්ඡත්තකම්පි අග්ගහෙත්වා නික්ඛන්තො, මයාපි පදසාව ගන්තුං වට්ටතී’’ති පන චින්තෙත්වා පදසාව අගමාසි.

සො අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනානි බ්‍යාමප්පභා බාත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණානීති ඉමං බුද්ධසිරිං පටිච්ඡාදෙත්වා වලාහකපටිච්ඡන්නො පුණ්ණචන්දො විය අඤ්ඤතරභික්ඛුවෙසෙන ගච්ඡන්තො එකපච්ඡාභත්තෙනෙව පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි අතික්කම්ම සූරියත්ථඞ්ගමලීවෙලාය කුලපුත්තෙ පවිට්ඨමත්තෙයෙව තං කුම්භකාරසාලං පාපුණි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන, පුක්කුසාති, නාම කුලපුත්තො භගවන්තං උද්දිස්ස සද්ධාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො තස්මිං කුම්භකාරාවෙසනෙ පඨමං වාසූපගතො හොතී’’ති.

එවං ගන්ත්වාපි පන භගවා – ‘‘අහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති පසය්හ කුම්භකාරසාලං අපවිසිත්වා ද්වාරෙ ඨිතොව කුලපුත්තං ඔකාසං කාරෙන්තො සචෙ තෙ භික්ඛූතිආදිමාහ. උරුන්දන්ති විවිත්තං අසම්බාධං. විහරතායස්මා යථාසුඛන්ති යෙන යෙන ඉරියාපථෙන ඵාසු හොති, තෙන තෙන යථාසුඛං ආයස්මා විහරතූති ඔකාසං අකාසි. අතිරෙකතියොජනසතඤ්හි රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො කුලපුත්තො පරස්ස ඡඩ්ඩිතපතිතං කුම්භකාරසාලං කිං අඤ්ඤස්ස සබ්‍රහ්මචාරිනො මච්ඡරායිස්සති. එකච්චෙ පන මොඝපුරිසා සාසනෙ පබ්බජිත්වා ආවාසමච්ඡරියාදීහි අභිභූතා අත්තනො වසනට්ඨානෙ මය්හං කුටි මය්හං පරිවෙණන්ති අඤ්ඤෙසං අවාසාය පරක්කමන්ති. නිසීදීති අච්චන්තසුඛුමාලො ලොකනාථො දෙවවිමානසදිසං ගන්ධකුටිං පහාය තත්ථ තත්ථ විප්පකිණ්ණඡාරිකාය භින්නභාජනතිණපලාසකුක්කුටසූකරවච්චාදිසංකිලිට්ඨාය සඞ්කාරට්ඨානසදිසාය කුම්භකාරසාලාය තිණසන්ථාරං සන්ථරිත්වා පංසුකූලචීවරං පඤ්ඤපෙත්වා දෙවවිමානසදිසං දිබ්බගන්ධසුගන්ධං ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා නිසීදන්තො විය නිසීදි.

ඉති භගවාපි අසම්භින්නමහාසම්මතවංසෙ උප්පන්නො, කුලපුත්තොපි ඛත්තියගබ්භෙ වඩ්ඪිතො. භගවාපි අභිනීහාරසම්පන්නො, කුලපුත්තොපි අභිනීහාරසම්පන්නො. භගවාපි රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො, කුලපුත්තොපි. භගවාපි සුවණ්ණවණ්ණො, කුලපුත්තොපි. භගවාපි සමාපත්තිලාභී, කුලපුත්තොපි. ඉති ද්වෙපි ඛත්තියා ද්වෙපි අභිනීහාරසම්පන්නා ද්වෙපි රාජපබ්බජිතා ද්වෙපි සුවණ්ණවණ්ණා ද්වෙපි සමාපත්තිලාභිනො කුම්භකාරසාලං පවිසිත්වා නිසින්නාති තෙහි කුම්භකාරසාලා අතිවිය සොභති, ද්වීහි සීහාදීහි පවිට්ඨගුහාදීහි ආහරිත්වා දීපෙතබ්බං. තෙසු පන ද්වීසු භගවා – ‘‘සුඛුමාලො අහං පරමසුඛුමාලො එකපච්ඡාභත්තෙන පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි ආගතො, මුහුත්තං තාව සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා මග්ගදරථං පටිපස්සම්භෙමී’’ති චිත්තම්පි අනුප්පාදෙත්වා නිසීදන්තොව ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජි. කුලපුත්තොපි – ‘‘ද්වානවුතියොජනසතං ආගතොම්හි, මුහුත්තං තාව නිපජ්ජිත්වා මග්ගදරථං විනොදෙමී’’ති චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා නිසීදමානොව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජි. ඉදං සන්ධාය අථ ඛො භගවා බහුදෙව රත්තින්තිආදි වුත්තං.

නනු ච භගවා කුලපුත්තස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාමීති ආගතො, කස්මා න දෙසෙසීති? කුලපුත්තස්ස මග්ගදරථො අප්පටිපස්සද්ධො, න සක්ඛිස්සති ධම්මදෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං, සො තාවස්ස පටිපස්සම්භතූති න දෙසෙසි. අපරෙ – ‘‘රාජගහං නාම ආකිණ්ණමනුස්සං අවිවිත්තං දසහි සද්දෙහි, සො සද්දො දියඩ්ඪයාමමත්තෙන සන්නිසීදති, තං ආගමෙන්තො න දෙසෙසී’’ති වදන්ති. තං අකාරණං, බ්‍රහ්මලොකප්පමාණම්පි හි සද්දං භගවා අත්තනො ආනුභාවෙන වූපසමෙතුං සක්කොති, මග්ගදරථවූපසමං ආගමෙන්තොයෙව පන න දෙසෙසි.

තත්ථ බහුදෙව රත්තින්ති දියඩ්ඪයාමමත්තං. එතදහොසීති භගවා ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාය සුවණ්ණවිමානෙ මණිසීහපඤ්ජරං විවරන්තො විය පඤ්චපසාදප්පටිමණ්ඩිතානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙසි, අථස්ස හත්ථකුක්කුච්චපාදකුක්කුච්චසීසකම්පනවිරහිතං සුනිඛාතඉන්දඛීලං විය නිච්චලං අවිබ්භන්තං සුවණ්ණපටිමං විය නිසින්නං කුලපුත්තං දිස්වා එතං – ‘‘පාසාදිකං ඛො’’තිආදි අහොසි. තත්ථ පාසාදිකන්ති පසාදාවහං. භාවනපුංසකං පනෙතං, පාසාදිකෙන ඉරියාපථෙන ඉරියති. යථා ඉරියතො ඉරියාපථො පාසාදිකො හොති, එවං ඉරියතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. චතූසු හි ඉරියාපථෙසු තයො ඉරියාපථා න සොභන්ති. ගච්ඡන්තස්ස හි භික්ඛුනො හත්ථා චලන්ති, පාදා චලන්ති, සීසං චලති, ඨිතස්ස කායො ථද්ධො හොති, නිපන්නස්සාපි ඉරියාපථො අමනාපො හොති, පච්ඡාභත්තෙ පන දිවාට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා චම්මඛණ්ඩං පඤ්ඤපෙත්වා සුධොතහත්ථපාදස්ස චතුසන්ධිකපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිපන්නස්සෙව ඉරියාපථො සොභති. අයඤ්ච කුලපුත්තො පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං අප්පෙත්වා නිසීදි. ඉතිස්ස ඉරියාපථෙනෙව පසන්නො භගවා – ‘‘පාසාදිකං ඛො’’ති පරිවිතක්කෙසි.

යංනූනාහං පුච්ඡෙය්‍යන්ති කස්මා පුච්ඡති? කිං භගවා අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතභාවං න ජානාතීති? නො න ජානාති, අපුච්ඡිතෙ පන කථා න පතිට්ඨාති, අපතිට්ඨිතාය කථාය කථා න සඤ්ජායතීති කථාපතිට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡි.

දිස්වා ච පන ජානෙය්‍යාසීති තථාගතං බුද්ධසිරියා විරොචන්තං අයං බුද්ධොති සබ්බෙ ජානන්ති. අනච්ඡරියමෙතං ජානනං, බුද්ධසිරිං පන පටිච්ඡාදෙත්වා අඤ්ඤතරපිණ්ඩපාතිකවෙසෙන චරන්තො දුජ්ජානො හොති. ඉච්චායස්මා, පුක්කුසාති, ‘‘න ජානෙය්‍ය’’න්ති සභාවමෙව කථෙති. තථා හි නං එකකුම්භකාරසාලාය නිසින්නම්පි න ජානාති.

එතදහොසීති මග්ගදරථස්ස වූපසමභාවං ඤත්වා අහොසි. එවමාවුසොති කුලපුත්තො සහායෙන පෙසිතං සාසනමත්තං වාචෙත්වා රජ්ජං පහාය පබ්බජමානො – ‘‘දසබලස්ස මධුරධම්මදෙසනං සොතුං ලභිස්සාමී’’ති. පබ්බජිතො, පබ්බජිත්වා එත්තකං අද්ධානං ආගච්ඡන්තො – ‘‘ධම්මං තෙ භික්ඛු දෙසෙස්සාමී’’ති පදමත්තස්ස වත්තාරං නාලත්ථ, සො ‘‘ධම්මං තෙ භික්ඛු දෙසෙස්සාමී’’ති වුත්තං කිං සක්කච්චං න සුණිස්සති. පිපාසිතසොණ්ඩො විය හි පිපාසිතහත්ථී විය චායං, තස්මා සක්කච්චං සවනං පටිජානන්තො ‘‘එවමාවුසො’’ති ආහ.

343. ඡධාතුරො අයන්ති භගවා කුලපුත්තස්ස පුබ්බභාගපටිපදං අකථෙත්වා ආදිතොව අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං අච්චන්තසුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණමෙව ආචික්ඛිතුං ආරද්ධො. යස්ස හි පුබ්බභාගපටිපදා අපරිසුද්ධා හොති, තස්ස පඨමමෙව සීලසංවරං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතං භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතං ජාගරියානුයොගං සත්ත සද්ධම්මෙ චත්තාරි ඣානානීති ඉමං පුබ්බභාගපටිපදං ආචික්ඛති. යස්ස පනෙසා පරිසුද්ධා, තස්ස තං අකථෙත්වා අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං විපස්සනමෙව ආචික්ඛති. කුලපුත්තස්ස ච පුබ්බභාගපටිපදා පරිසුද්ධා. තථා හි අනෙන සාසනං වාචෙත්වා පාසාදවරගතෙනෙව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තිතං, යදස්ස ද්වානවුතියොජනසභං ආගච්ඡන්තස්ස යානකිච්චං සාධෙසි, සාමණෙරසීලම්පිස්ස පරිපුණ්ණං. තස්මා පුබ්බභාගපටිපදං අකථෙත්වා අරහත්තස්ස පදට්ඨානභූතං අච්චන්තසුඤ්ඤතං විපස්සනාලක්ඛණමෙවස්ස ආචික්ඛිතුං ආරද්ධො.

තත්ථ ඡධාතුරොති ධාතුයො විජ්ජමානා, පුරිසො අවිජ්ජමානො. භගවා හි කත්ථචි විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙති, කත්ථචි අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානං, කත්ථචි විජ්ජමානෙන විජ්ජමානං, කත්ථචි අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානන්ති සබ්බාසවෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ඉධ පන විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානං දස්සෙන්තො එවමාහ. සචෙ හි භගවා පුරිසොති පණ්ණත්තිං විස්සජ්ජෙත්වා ධාතුයො ඉච්චෙව වත්වා චිත්තං උපට්ඨාපෙය්‍ය, කුලපුත්තො සන්දෙහං කරෙය්‍ය, සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍ය, දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තස්මා තථාගතො අනුපුබ්බෙන පුරිසොති පණ්ණත්තිං පහාය ‘‘සත්තොති වා පුරිසොති වා පුග්ගලොති වා පණ්ණත්තිමත්තමෙව, පරමත්ථතො සත්තො නාම නත්ථි, ධාතුමත්තෙයෙව චිත්තං ඨපාපෙත්වා තීණි ඵලානි පටිවිජ්ඣාපෙස්සාමී’’ති අනඞ්ගණසුත්තෙ (ම. නි. 1.57 ආදයො) වුත්තභාසන්තරකුසලො තාය තාය භාසාය සිප්පං උග්ගණ්හාපෙන්තො ආචරියො විය එවමාහ.

තත්ථ ඡ ධාතුයො අස්සාති ඡධාතුරො. ඉදං වුත්තං හොති – යං ත්වං පුරිසොති සඤ්ජානාසි, සො ඡධාතුකො, න චෙත්ථ පරමත්ථතො පුරිසො අත්ථි, පුරිසොති පන පණ්ණත්තිමත්තමෙවාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. චතුරාධිට්ඨානොති එත්ථ අධිට්ඨානං වුච්චති පතිට්ඨා, චතුපතිට්ඨානොති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ස්වායං භික්ඛු පුරිසො ඡධාතුරො ඡඵස්සායතනො අට්ඨාරසමනොපවිචාරො, සො එත්තොව විවට්ටිත්වා උත්තමසිද්ධිභූතං අරහත්තං ගණ්හමානො ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු පතිට්ඨාය ගණ්හාතීති චතුරාධිට්ඨානොති. යත්ථ ඨිතන්ති යෙසු අධිට්ඨානෙසු පතිට්ඨිතං. මඤ්ඤස්ස වා නප්පවත්තන්තීති මඤ්ඤස්ස වා මානස්ස වා නප්පවත්තන්ති. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ඛීණාසවමුනි උපසන්තො නිබ්බුතොති වුච්චති. පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යාති අරහත්තඵලපඤ්ඤාය පටිවිජ්ඣනත්ථං ආදිතොව සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍ය. සච්චමනුරක්ඛෙය්‍යාති පරමත්ථසච්චස්ස නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියත්ථං ආදිතොව වචීසච්චං රක්ඛෙය්‍ය. චාගමනුබ්‍රූහෙය්‍යාති අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසපරිච්චාගකරණත්ථං ආදිතොව කිලෙසපරිච්චාගං බ්‍රූහෙය්‍ය. සන්තිමෙව සො සික්ඛෙය්‍යාති අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසවූපසමනත්ථං ආදිතොව කිලෙසවූපසමනං සික්ඛෙය්‍ය. ඉති පඤ්ඤාධිට්ඨානාදීනං අධිගමත්ථාය ඉමානි සමථවිපස්සනාපඤ්ඤාදීනි පුබ්බභාගාධිට්ඨානානි වුත්තානි.

345. ඵස්සායතනන්ති ඵස්සස්ස ආයතනං, ආකරොති අත්ථො. පඤ්ඤාධිට්ඨානන්තිආදීනි පුබ්බෙ වුත්තානං අරහත්තඵලපඤ්ඤාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බානි.

348. ඉදානි නික්ඛිත්තමාතිකාවසෙන ‘‘යත්ථ ඨිතං මඤ්ඤස්ස වා නප්පවත්තන්තී’’ති වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, අරහත්තෙ පන පත්තෙ පුන ‘‘පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීහි කිච්චං නත්ථි. ඉති භගවා මාතිකං උප්පටිපාටිධාතුකං ඨපෙත්වාපි යථාධම්මවසෙනෙව විභඞ්ගං විභජන්තො පඤ්ඤං නප්පමජ්ජෙය්‍යාතිආදිමාහ. තත්ථ කො පඤ්ඤං පමජ්ජති, කො නප්පමජ්ජති? යො තාව ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා වෙජ්ජකම්මාදිවසෙන එකවීසතිවිධාය අනෙසනාය ජීවිකං කප්පෙන්තො පබ්බජ්ජානුරූපෙන චිත්තුප්පාදං ඨපෙතුං න සක්කොති, අයං පඤ්ඤං පමජ්ජති නාම. යො පන සාසනෙ පබ්බජිත්වා සීලෙ පතිට්ඨාය බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා සප්පායං ධුතඞ්ගං සමාදාය චිත්තරුචිතං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විවිත්තං සෙනාසනං නිස්සාය කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තිං පත්වා අජ්ජෙව අරහත්තන්ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා විචරති, අයං පඤ්ඤං නප්පමජ්ජති නාම. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ධාතුකම්මට්ඨානවසෙන එස පඤ්ඤාය අප්පමාදො වුත්තො. ධාතුකම්මට්ඨානෙ පනෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා හත්ථිපදොපමසුත්තාදීසු වුත්තමෙව.

354. අථාපරං විඤ්ඤාණංයෙව අවසිස්සතීති අයම්පෙත්ථ පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. හෙට්ඨතො හි රූපකම්මට්ඨානං කථිතං, ඉදානි අරූපකම්මට්ඨානං වෙදනාවසෙන නිබ්බත්තෙත්වා දස්සෙතුං අයං දෙසනා ආරද්ධා. යං වා පනෙතං ඉමස්ස භික්ඛුනො පථවීධාතුආදීසු ආගමනියවිපස්සනාවසෙන කම්මකාරකවිඤ්ඤාණං, තං විඤ්ඤාණධාතුවසෙන භාජෙත්වා දස්සෙන්තොපි ඉමං දෙසනං ආරභි. තත්ථ අවසිස්සතීති කිමත්ථාය අවසිස්සති? සත්ථු කථනත්ථාය කුලපුත්තස්ස ච පටිවිජ්ඣනත්ථාය අවසිස්සති. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. පරියොදාතන්ති පභස්සරං. සුඛන්තිපි විජානාතීති සුඛවෙදනං වෙදයමානො සුඛවෙදනං වෙදයාමීති පජානාති. සෙසපදද්වයෙසුපි එසෙව නයො. සචෙ පනායං වෙදනාකථා හෙට්ඨා න කථිතා භවෙය්‍ය, ඉධ ඨත්වා කථෙතුං වට්ටෙය්‍ය. සතිපට්ඨානෙ පනෙසා කථිතාවාති තත්ථ කථිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සුඛවෙදනියන්ති එවමාදි පච්චයවසෙන උදයත්ථඞ්ගමනදස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සුඛවෙදනියන්ති සුඛවෙදනාය පච්චයභූතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

360. උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතීති එත්තාවතා හි යථා නාම ඡෙකෙන මණිකාරාචරියෙන වජිරසූචියා විජ්ඣිත්වා චම්මඛණ්ඩෙ පාතෙත්වා පාතෙත්වා දින්නමුත්තං අන්තෙවාසිකො ගහෙත්වා ගහෙත්වා සුත්තගතං කරොන්තො මුත්තොලම්බකමුත්තජාලාදීනි කරොති, එවමෙව භගවතා කථෙත්වා කථෙත්වා දින්නං කම්මට්ඨානං අයං කුලපුත්තො මනසිකරොන්තො මනසිකරොන්තො පගුණං අකාසීති රූපකම්මට්ඨානම්පිස්ස අරූපකම්මට්ඨානම්පි පගුණං ජාතං, අථ භගවා ‘‘අථාපරං උපෙක්ඛායෙව අවසිස්සතී’’ති ආහ.

කිමත්ථං පන අවසිස්සතීති? සත්ථු කථනත්ථං. කුලපුත්තස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථන්තිපි වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. කුලපුත්තෙන හි සහායස්ස සාසනං වාචෙත්වා පාසාදතලෙ ඨිතෙනෙව ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තිතං, යදස්ස එත්තකං මග්ගං ආගච්ඡන්තස්ස යානකිච්චං සාධෙති. සත්ථු කථනත්ථංයෙව අවසිස්සති. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ සත්ථා කුලපුත්තස්ස රූපාවචරජ්ඣානෙ වණ්ණං කථෙසි. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති ‘‘භික්ඛු පගුණං තව ඉදං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣාන’’න්ති. පරිසුද්ධාතිආදි තස්සායෙව උපෙක්ඛාය වණ්ණභණනං. උක්කං බන්ධෙය්‍යාති අඞ්ගාරකපල්ලං සජ්ජෙය්‍ය. ආලිම්පෙය්‍යාති තත්ථ අඞ්ගාරෙ පක්ඛිපිත්වා අග්ගිං දත්වා නාළිකාය ධමෙන්තො අග්ගිං ජාලෙය්‍ය. උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍යාති අඞ්ගාරෙ වියූහිත්වා අඞ්ගාරමත්ථකෙ වා ඨපෙය්‍ය, තත්තකෙ වා පක්ඛිපෙය්‍ය. නීහටන්ති නීහටදොසං. නින්නීතකසාවන්ති අපනීතකසාවං. එවමෙව ඛොති යථා තං සුවණ්ණං ඉච්ඡිතිච්ඡිතාය පිළන්ධනවිකතියා සංවත්තති, එවමෙව අයං තාව චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛා විපස්සනා අභිඤ්ඤා නිරොධො භවොක්කන්තීති ඉමෙසු යං ඉච්ඡති, තස්සත්ථාය හොතීති වණ්ණං කථෙසි.

කස්මා පන භගවා ඉමස්මිං රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියාදානත්ථං අවණ්ණං අකථෙත්වා වණ්ණං කථෙසීති. කුලපුත්තස්ස හි චතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියුට්ඨානං බලවං. සචෙ අවණ්ණං කථෙය්‍ය, – ‘‘මය්හං පබ්බජිත්වා ද්වානවුතියොජනසතං ආගච්ඡන්තස්ස ඉමං චතුත්ථජ්ඣානං යානකිච්චං සාධෙසි, අහං එත්තකං මග්ගං ආගච්ඡන්තො ඣානසුඛෙන ඣානරතියා ආගතො, එවරූපස්ස නාම පණීතධම්මස්ස අවණ්ණං කථෙති, ජානං නු ඛො කථෙති අජාන’’න්ති කුලපුත්තො සංසයං සම්මොහං ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා භගවා වණ්ණං කථෙසි.

361. තදනුධම්මන්ති එත්ථ අරූපාවචරජ්ඣානං ධම්මො නාම, තං අනුගතත්තා රූපාවචරජ්ඣානං අනුධම්මොති වුත්තං. විපාකජ්ඣානං වා ධම්මො, කුසලජ්ඣානං අනුධම්මො. තදුපාදානාති තග්ගහණා. චිරං දීඝමද්ධානන්ති වීසතිකප්පසහස්සානි. විපාකවසෙන හෙතං වුත්තං. ඉතො උත්තරිම්පි එසෙව නයො.

362. එවං චතූහි වාරෙහි අරූපාවචරජ්ඣානස්ස වණ්ණං කථෙත්වා ඉදානි තස්සෙව ආදීනවං දස්සෙන්තො සො එවං පජානාතීතිආදිමාහ. තත්ථ සඞ්ඛතමෙතන්ති කිඤ්චාපි එත්ථ වීසතිකප්පසහස්සානි ආයු අත්ථි, එතං පන සඞ්ඛතං පකප්පිතං ආයූහිතං, කරොන්තෙන කරීයති, අනිච්චං අධුවං අසස්සතං තාවකාලිකං, චවනපරිභෙදනවිද්ධංසනධම්මං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, මරණෙන අබ්භාහතං, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතන්ති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීසුපි එසෙව නයො.

ඉදානි අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං ගණ්හන්තො සො නෙව තං අභිසඞ්ඛරොතීතිආදිමාහ. යථා හි ඡෙකො භිසක්කො විසවිකාරං දිස්වා වමනං කාරෙත්වා විසං ඨානතො චාවෙත්වා උපරි ආරොපෙත්වා ඛන්ධං වා සීසං වා ගහෙතුං අදත්වා විසං ඔතාරෙත්වා පථවියං පාතෙය්‍ය, එවමෙව භගවා කුලපුත්තස්ස අරූපාවචරජ්ඣානෙ වණ්ණං කථෙසි. තං සුත්වා කුලපුත්තො රූපාවචරජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය අරූපාවචරජ්ඣානෙ පත්ථනං ඨපෙසි.

භගවා තං ඤත්වා තං අසම්පත්තස්ස අප්පටිලද්ධස්සෙව භික්ඛුනො ‘‘අත්ථෙසා ආකාසානඤ්චායතනාදීසු සම්පත්ති නාම. තෙසඤ්හි පඨමබ්‍රහ්මලොකෙ වීසතිකප්පසහස්සානි ආයු, දුතියෙ චත්තාලීසං, තතියෙ සට්ඨි, චතුත්ථෙ චතුරාසීති කප්පසහස්සානි ආයු. තං පන අනිච්චං අධුවං අසස්සතං තාවකාලිකං, චවනපරිභෙදනවිද්ධංසනධම්මං, ජාතියා අනුගතං, ජරාය අනුසටං, මරණෙන අබ්භාහතං, දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතං, අතාණං අලෙණං අසරණං අසරණීභූතං, එත්තකං කාලං තත්ථ සම්පත්තිං අනුභවිත්වාපි පුථුජ්ජනකාලකිරියං කත්වා පුන චතූසු අපායෙසු පතිතබ්බ’’න්ති සබ්බමෙතං ආදීනවං එකපදෙනෙව ‘‘සඞ්ඛතමෙත’’න්ති කථෙසි. කුලපුත්තො තං සුත්වා අරූපාවචරජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදියි, භගවා තස්ස රූපාවචරාරූපාවචරෙසු නිකන්තියා පරියාදින්නභාවං ඤත්වා අරහත්තනිකූටං ගණ්හන්තො ‘‘සො නෙව තං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදිමාහ.

යථා වා පනෙකො මහායොධො එකං රාජානං ආරාධෙත්වා සතසහස්සුට්ඨානකං ගාමවරං ලභෙය්‍ය, පුන රාජා තස්සානුභාවං සරිත්වා – ‘‘මහානුභාවො යොධො, අප්පකං තෙන ලද්ධ’’න්ති – ‘‘නායං තාත ගාමො තුය්හං අනුච්ඡවිකො, අඤ්ඤං චතුසතසහස්සුට්ඨානකං ගණ්හාහී’’ති දදෙය්‍ය සො සාධු දෙවාති තං විස්සජ්ජෙත්වා ඉතරං ගාමං ගණ්හෙය්‍ය. රාජා අසම්පත්තමෙව ච නං පක්කොසාපෙත්වා – ‘‘කිං තෙ තෙන, අහිවාතරොගො එත්ථ උප්පජ්ජති? අසුකස්මිං පන ඨානෙ මහන්තං නගරං අත්ථි, තත්ථ ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහී’’ති පහිණෙය්‍ය, සො තථා කරෙය්‍ය.

තත්ථ රාජා විය සම්මාසම්බුද්ධො දට්ඨබ්බො, මහායොධො විය පුක්කුසාති කුලපුත්තො, පඨමලද්ධගාමො විය ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං, තං විස්සජ්ජෙත්වා ඉතරං ගාමං ගණ්හාහීති වුත්තකාලො විය ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානෙ නිකන්තිපරියාදානං කත්වා ආරුප්පකථනං, තං ගාමං අසම්පත්තමෙව පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කිං තෙ තෙන, අහිවාතරොගො එත්ථ උප්පජ්ජති? අසුකස්මිං ඨානෙ නගරං අත්ථි, තත්ථ ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රජ්ජං කාරෙහී’’ති වුත්තකාලො විය අරූපෙ සඞ්ඛතමෙතන්ති ආදීනවකථනෙන අප්පත්තාසුයෙව තාසු සමාපත්තීසු පත්ථනං නිවත්ථාපෙත්වා උපරි අරහත්තනිකූටෙන දෙසනාගහණං.

තත්ථ නෙව අභිසඞ්ඛරොතීති නායූහති න රාසිං කරොති. න අභිසඤ්චෙතයතීති න කප්පෙති. භවාය වා විභවාය වාති වුද්ධියා වා පරිහානියා වා, සස්සතුච්ඡෙදවසෙනපි යොජෙතබ්බං. න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතීති ලොකෙ රූපාදීසු කිඤ්චි එකධම්මම්පි තණ්හාය න ගණ්හාති, න පරාමසති. නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති භගවා අත්තනො බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා දෙසනාය අරහත්තනිකූටං ගණ්හි. කුලපුත්තො පන අත්තනො යථොපනිස්සයෙන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣි. යථා නාම රාජා සුවණ්ණභාජනෙන නානාරසභොජනං භුඤ්ජන්තො අත්තනො පමාණෙන පිණ්ඩං වට්ටෙත්වා අඞ්කෙ නිසින්නෙන රාජකුමාරෙන පිණ්ඩම්හි ආලයෙ දස්සිතෙ තං පිණ්ඩං උපනාමෙය්‍ය, කුමාරො අත්තනො මුඛප්පමාණෙනෙව කබළං කරෙය්‍ය, සෙසං රාජා සයං වා භුඤ්ජෙය්‍ය, පාතියං වා පක්ඛිපෙය්‍ය, එවං ධම්මරාජා තථාගතො අත්තනො පමාණෙන අරහත්තනිකූටං ගණ්හන්තො දෙසනං දෙසෙසි, කුලපුත්තො අත්තනො යථොපනිස්සයෙන තීණි සාමඤ්ඤඵලානි පටිවිජ්ඣි.

ඉතො පුබ්බෙ පනස්ස ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානීති එවරූපං අච්චන්තසුඤ්ඤතං තිලක්ඛණාහතං කථං කථෙන්තස්ස නෙව කඞ්ඛා, න විමති, නාපි – ‘‘එවං කිර තං, එවං මෙ ආචරියෙන වුත්ත’’න්ති ඉති කිර න දන්ධායිතත්තං න විත්ථායිතත්තං අත්ථි. එකච්චෙසු ච කිර ඨානෙසු බුද්ධා අඤ්ඤාතකවෙසෙන විචරන්ති, සම්මාසම්බුද්ධො නු ඛො එසොති අහුදෙව සංසයො, අහු විමති. යතො අනෙන අනාගාමිඵලං පටිවිද්ධං, අථ අයං මෙ සත්ථාති නිට්ඨං ගතො. යදි එවං කස්මා අච්චයං න දෙසෙසීති. ඔකාසාභාවතො. භගවා හි යථානික්ඛිත්තාය මාතිකාය අච්ඡින්නධාරං කත්වා ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය දෙසනං දෙසෙසියෙව.

363. සොති අරහා. අනජ්ඣොසිතාති ගිලිත්වා පරිනිට්ඨාපෙත්වා ගහෙතුං න යුත්ථාති පජානාති. අනභිනන්දිතාති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනන්දිතුං න යුත්තාති පජානාති.

364. විසංයුත්තො නං වෙදෙතීති සචෙ හිස්ස සුඛවෙදනං ආරබ්භ රාගානුසයො, දුක්ඛවෙදනං ආරබ්භ පටිඝානුසයො, ඉතරං ආරබ්භ අවිජ්ජානුසයො උප්පජ්ජෙය්‍ය, සංයුත්තො වෙදියෙය්‍ය නාම. අනුප්පජ්ජනතො පන විසංයුත්තො නං වෙදෙති නිස්සටො විප්පමුත්තො. කායපරියන්තිකන්ති කායකොටිකං. යාව කායපවත්තා උප්පජ්ජිත්වා තතො පරං අනුප්පජ්ජනවෙදනන්ති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. අනභිනන්දිතානි සීතීභවිස්සන්තීති ද්වාදසසු ආයතනෙසු කිලෙසානං විසෙවනස්ස නත්ථිතාය අනභිනන්දිතානි හුත්වා ඉධ ද්වාදසසුයෙව ආයතනෙසු නිරුජ්ඣිස්සන්ති. කිලෙසා හි නිබ්බානං ආගම්ම නිරුද්ධාපි යත්ථ නත්ථි, තත්ථ නිරුද්ධාති වුච්චන්ති. ස්වායමත්ථො – ‘‘එත්ථෙසා තණ්හා නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති සමුදයපඤ්හෙන දීපෙතබ්බො. තස්මා භගවා නිබ්බානං ආගම්ම සීතිභූතානිපි ඉධෙව සීතීභවිස්සන්තීති ආහ. නනු ච ඉධ වෙදයිතානි වුත්තානි, න කිලෙසාති. වෙදයිතානිපි කිලෙසාභාවෙනෙව සීතීභවන්ති. ඉතරථා නෙසං සීතිභාවො නාම නත්ථීති සුවුත්තමෙතං.

365. එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං – යථා හි එකො පුරිසො තෙලපදීපස්ස ඣායතො තෙලෙ ඛීණෙ තෙලං ආසිඤ්චති, වට්ටියා ඛීණාය වට්ටිං පක්ඛිපති, එවං දීපසිඛාය අනුපච්ඡෙදොව හොති, එවමෙව පුථුජ්ජනො එකස්මිං භවෙ ඨිතො කුසලාකුසලං කරොති, සො තෙන සුගතියඤ්ච අපායෙසු ච නිබ්බත්තතියෙව, එවං වෙදනානං අනුපච්ඡෙදොව හොති. යථා පනෙකො දීපසිඛාය උක්කණ්ඨිතො – ‘‘ඉමං පුරිසං ආගම්ම දීපසිඛා න උපච්ඡිජ්ජතී’’ති නිලීනො තස්ස පුරිසස්ස සීසං ඡින්දෙය්‍ය, එවං වට්ටියා ච තෙලස්ස ච අනුපහාරා දීපසිඛා අනාහාරා නිබ්බායති, එවමෙව වට්ටෙ උක්කණ්ඨිතො යොගාවචරො අරහත්තමග්ගෙන කුසලාකුසලං සමුච්ඡින්දති, තස්ස සමුච්ඡින්නත්තා ඛීණාසවස්ස භික්ඛුනො කායස්ස භෙදා පුන වෙදයිතානි න උප්පජ්ජන්තීති.

තස්මාති යස්මා ආදිම්හි සමාධිවිපස්සනාපඤ්ඤාහි අරහත්තඵලපඤ්ඤා උත්තරිතරා, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන අරහත්තඵලපඤ්ඤාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො. සබ්බදුක්ඛක්ඛයෙ ඤාණං නාම අරහත්තමග්ගෙ ඤාණං, ඉමස්මිං පන සුත්තෙ අරහත්තඵලෙ ඤාණං අධිප්පෙතං. තෙනෙවාහ තස්ස සා විමුත්ති සච්චෙ ඨිතා අකුප්පා හොතීති.

366. එත්ථ හි විමුත්තීති අරහත්තඵලවිමුත්ති, සච්චන්ති පරමත්ථසච්චං නිබ්බානං. ඉති අකුප්පාරම්මණකරණෙන අකුප්පාති වුත්තා. මුසාති විතථං. මොසධම්මන්ති නස්සනසභාවං. තං සච්චන්ති තං අවිතථං සභාවො. අමොසධම්මන්ති අනස්සනසභාවං.

තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන වචීසච්චතො දුක්ඛසච්චසමුදයසච්චෙහි ච පරමත්ථසච්චං නිබ්බානමෙව උත්තරිතරං, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන පරමත්ථසච්චාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො.

367. පුබ්බෙති පුථුජ්ජනකාලෙ. උපධී හොන්තීති ඛන්ධූපධි කිලෙසූපධි අභිසඞ්ඛාරූපධි පඤ්චකාමගුණූපධීති ඉමෙ උපධයො හොන්ති. සමත්තා සමාදින්නාති පරිපූරා ගහිතා පරමට්ඨා. තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන කිලෙසපරිච්චාගතො, සොතාපත්තිමග්ගාදීහි ච කිලෙසපරිච්චාගතො අරහත්තමග්ගෙනෙව කිලෙසපරිච්චාගො උත්තරිතරො, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන චාගාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො.

368. ආඝාතොතිආදීසු ආඝාතකරණවසෙන ආඝාතො, බ්‍යාපජ්ජනවසෙන බ්‍යාපාදො, සම්පදුස්සනවසෙන සම්පදොසොති තීහි පදෙහි දොසාකුසලමූලමෙව වුත්තං. තස්මාති යස්මා ආදිතො සමථවිපස්සනාවසෙන කිලෙසවූපසමතො, සොතාපත්තිමග්ගාදීහි කිලෙසවූපසමතො ච අරහත්තමග්ගෙනෙව කිලෙසවූපසමො උත්තරිතරො, තස්මා. එවං සමන්නාගතොති ඉමිනා උත්තමෙන උපසමාධිට්ඨානෙන සමන්නාගතො.

369. මඤ්ඤිතමෙතන්ති තණ්හාමඤ්ඤිතං මානමඤ්ඤිතං දිට්ඨිමඤ්ඤිතන්ති තිවිධම්පි වට්ටති. අයමහමස්මීති එත්ථ පන අයමහන්ති එකං තණ්හාමඤ්ඤිතමෙව වට්ටති. රොගොතිආදීසු ආබාධට්ඨෙන රොගො, අන්තොදොසට්ඨෙන ගණ්ඩො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන සල්ලං. මුනි සන්තොති වුච්චතීති ඛීණාසවමුනි සන්තො නිබ්බුතොති වුච්චති. යත්ථ ඨිතන්ති යස්මිං ඨානෙ ඨිතං. සංඛිත්තෙනාති බුද්ධානං කිර සබ්බාපි ධම්මදෙසනා සංඛිත්තාව, විත්ථාරදෙසනා නාම නත්ථි, සමන්තපට්ඨානකථාපි සංඛිත්තායෙව. ඉති භගවා දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙසි. උග්ඝාටිතඤ්ඤූතිආදීසු පන චතූසු පුග්ගලෙසු පුක්කුසාති කුලපුත්තො විපඤ්චිතඤ්ඤූ, ඉති විපඤ්චිතඤ්ඤුවසෙන භගවා ඉමං ධාතුවිභඞ්ගසුත්තං කථෙසි.

370. න ඛො මෙ, භන්තෙ, පරිපුණ්ණං පත්තචීවරන්ති කස්මා කුලපුත්තස්ස ඉද්ධිමයපත්තචීවරං න නිබ්බත්තන්ති. පුබ්බෙ අට්ඨන්නං පරික්ඛාරානං අදින්නත්තා. කුලපුත්තො හි දින්නදානො කතාභිනීහාරො, න දින්නත්තාති න වත්තබ්බං. ඉද්ධිමයපත්තචීවරං පන පච්ඡිමභවිකානංයෙව නිබ්බත්තති, අයඤ්ච පුනපටිසන්ධිකො, තස්මා න නිබ්බත්තන්ති. අථ භගවා සයං පරියෙසිත්වා කස්මා න උපසම්පාදෙසීති. ඔකාසාභාවතො. කුලපුත්තස්ස ආයු පරික්ඛීණං, සුද්ධාවාසිකො අනාගාමී මහාබ්‍රහ්මා කුම්භකාරසාලං ආගන්ත්වා නිසින්නො විය අහොසි. තස්මා සයං න පරියෙසි.

පත්තචීවරපරියෙසනං පක්කාමීති කාය වෙලාය පක්කාමි? උට්ඨිතෙ අරුණෙ. භගවතො කිර ධම්මදෙසනාපරිනිට්ඨානඤ්ච අරුණුට්ඨානඤ්ච රස්මිවිස්සජ්ජනඤ්ච එකක්ඛණෙ අහොසි. භගවා කිර දෙසනං නිට්ඨපෙත්වාව ඡබ්බණ්ණරස්මියො විස්සජ්ජි, සකලකුම්භකාරනිවෙසනං එකපජ්ජොතං අහොසි, ඡබ්බණ්ණරස්මියො ජාලජාලා පුඤ්ජපුඤ්ජා හුත්වා විධාවන්තියො සබ්බදිසාභාගෙ සුවණ්ණපටපරියොනද්ධෙ විය ච නානාවණ්ණකුසුමරතනවිසරසමුජ්ජලෙ විය ච අකංසු. භගවා ‘‘නගරවාසිනො මං පස්සන්තූ’’ති අධිට්ඨාසි. නගරවාසිනො භගවන්තං දිස්වාව ‘‘සත්ථා කිර ආගතො, කුම්භකාරසාලාය කිර නිසින්නො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ආරොචෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං.

රාජා ආගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කාය වෙලාය ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. හිය්‍යො සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලාය මහාරාජාති. කෙන කම්මෙන භගවාති? තුම්හාකං සහායො පුක්කුසාති රාජා තුම්හෙහි පහිතං සාසනං සුත්වා නික්ඛමිත්වා පබ්බජිත්වා මං උද්දිස්ස ආගච්ඡන්තො සාවත්ථිං අතික්කම්ම පඤ්චචත්තාලීස යොජනානි ආගන්ත්වා ඉමං කුම්භකාරසාලං පවිසිත්වා නිසීදි, අහං තස්ස සඞ්ගහත්ථං ආගන්ත්වා ධම්මකථං කථෙසිං, කුලපුත්තො තීණි ඵලානි පටිවිජ්ඣි මහාරාජාති. ඉදානි කහං, භන්තෙති? උපසම්පදං යාචිත්වා අපරිපුණ්ණපත්තචීවරතාය පත්තචීවරපරියෙසනත්ථං ගතො මහාරාජාති. රාජා කුලපුත්තස්ස ගතදිසාභාගෙන අගමාසි. භගවාපි ආකාසෙනාගන්ත්වා ජෙතවනගන්ධකුටිම්හියෙව පාතුරහොසි.

කුලපුත්තොපි පත්තචීවරං පරියෙසමානො නෙව බිම්බිසාරරඤ්ඤො න තක්කසීලකානං ජඞ්ඝවාණිජානං සන්තිකං අගමාසි. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘න ඛො මෙ කුක්කුටස්ස විය තත්ථ තත්ථ මනාපාමනාපමෙව විචිනිත්වා පත්තචීවරං පරියෙසිතුං යුත්තං, මහන්තං නගරං වජ්ජිත්වා උදකතිත්ථසුසානසඞ්කාරට්ඨානඅන්තරවීථීසු පරියෙසිස්සාමී’’ති අන්තරවීථියං සඞ්කාරකූටෙසු තාව පිලොතිකං පරියෙසිතුං ආරද්ධො.

ජීවිතා වොරොපෙසීති එතස්මිං සඞ්කාරකූටෙ පිලොතිකං ඔලොකෙන්තං විබ්භන්තා තරුණවච්ඡා ගාවී උපධාවිත්වා සිඞ්ගෙන විජ්ඣිත්වා ඝාතෙසි. ඡාතකජ්ඣත්තො කුලපුත්තො ආකාසෙයෙව ආයුක්ඛයං පත්වා පතිතො. සඞ්කාරට්ඨානෙ අධොමුඛට්ඨපිතා සුවණ්ණපටිමා විය අහොසි, කාලඞ්කතො ච පන අවිහාබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති, නිබ්බත්තමත්තොව අරහත්තං පාපුණි. අවිහාබ්‍රහ්මලොකෙ කිර නිබ්බත්තමත්තාව සත්ත ජනා අරහත්තං පාපුණිංසු. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘අවිහං උපපන්නාසෙ, විමුත්තා සත්ත භික්ඛවො;

රාගදොසපරික්ඛීණා, තිණ්ණා ලොකෙ විසත්තිකං.

කෙ ච තෙ අතරුං පඞ්කං, මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තරං;

කෙ හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගුං.

උපකො පලගණ්ඩො ච, පුක්කුසාති ච තෙ තයො;

භද්දියො ඛණ්ඩදෙවො ච, බාහුරග්ගි ච සිඞ්ගියො;

තෙ හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගු’’න්ති. (සං. නි. 1.50, 105);

බිම්බිසාරොපි ‘‘මය්හං සහායො මයා පෙසිතසාසනමත්තං වාචෙත්වා හත්ථගතං රජ්ජං පහාය එත්තකං අද්ධානං ආගතො, දුක්කරං කතං කුලපුත්තෙන, පබ්බජිතසක්කාරෙන තං සක්කරිස්සාමී’’ති ‘‘පරියෙසථ මෙ සහායක’’න්ති තත්ථ තත්ථ පෙසෙසි. පෙසිතා තං අද්දසංසු සඞ්කාරට්ඨානෙ පතිතං, දිස්වා ආගම්ම රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ගන්ත්වා කුලපුත්තං දිස්වා – ‘‘න වත, භො, ලභිම්හා සහායකස්ස සක්කාරං කාතුං, අනාථො මෙ ජාතො සහායකො’’ති. පරිදෙවිත්වා කුලපුත්තං මඤ්චකෙන ගණ්හාපෙත්වා යුත්තොකාසෙ ඨපෙත්වා අනුපසම්පන්නස්ස සක්කාරං කාතුං ජානනාභාවෙන න්හාපකකප්පකාදයො පක්කොසාපෙත්වා කුලපුත්තං සීසං න්හාපෙත්වා සුද්ධවත්ථානි නිවාසාපෙත්වා රාජවෙසෙන අලඞ්කාරාපෙත්වා සොවණ්ණසිවිකං ආරොපෙත්වා සබ්බතාළාවචරගන්ධමාලාදීහි පූජං කරොන්තො නගරා නීහරිත්වා බහූහි ගන්ධකට්ඨෙහි මහාචිතකං කාරෙත්වා කුලපුත්තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ආදාය චෙතියං පතිට්ඨපෙසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ධාතුවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.