4. බාකුලසුත්තවණ්ණනා

209. එවං මෙ සුතන්ති බාකුලසුත්තං. තත්ථ බාකුලොති යථා ද්වාවීසති ද්වත්තිංසාතිආදිම්හි වත්තබ්බෙ බාවීසති බාත්තිංසාතිආදීනි වුච්චන්ති, එවමෙව ද්විකුලොති වත්තබ්බෙ බාකුලොති වුත්තං. තස්ස හි ථෙරස්ස ද්වෙ කුලානි අහෙසුං. සො කිර දෙවලොකො චවිත්වා කොසම්බිනගරෙ නාම මහාසෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තො, තමෙනං පඤ්චමෙ දිවසෙ සීසං න්හාපෙත්වා ගඞ්ගාකීළං අකංසු. ධාතියා දාරකං උදකෙ නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන කීළාපෙන්තියා එකො මච්ඡො දාරකං දිස්වා ‘‘භක්ඛො මෙ අය’’න්ති මඤ්ඤමානො මුඛං විවරිත්වා උපගතො. ධාතී දාරකං ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා. මච්ඡො තං ගිලි. පුඤ්ඤවා සත්තො දුක්ඛං න පාපුණි, සයනගබ්භං පවිසිත්වා නිපන්නො විය අහොසි. මච්ඡො දාරකස්ස තෙජෙන තත්තකපල්ලං ගිලිත්වා දය්හමානො විය වෙගෙන තිංසයොජනමග්ගං ගන්ත්වා බාරාණසිනගරවාසිනො මච්ඡබන්ධස්ස ජාලං පාවිසි, මහාමච්ඡා නාම ජාලබද්ධා පහරියමානා මරන්ති. අයං පන දාරකස්ස තෙජෙන ජාලතො නීහටමත්තොව මතො. මච්ඡබන්ධා ච මහන්තං මච්ඡං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා වික්කිණන්ති. තං පන දාරකස්ස ආනුභාවෙන අඵාලෙත්වා සකලමෙව කාජෙන හරිත්වා සහස්සෙන දෙමාති වදන්තා නගරෙ විචරිංසු. කොචි න ගණ්හාති.

තස්මිං පන නගරෙ අපුත්තකං අසීතිකොටිවිභවං සෙට්ඨිකුලං අත්ථි, තස්ස ද්වාරමූලං පත්වා ‘‘කිං ගහෙත්වා දෙථා’’ති වුත්තා කහාපණන්ති ආහංසු. තෙහි කහාපණං දත්වා ගහිතො. සෙට්ඨිභරියාපි අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මච්ඡෙ න කෙලායති, තං දිවසං පන මච්ඡං ඵලකෙ ඨපෙත්වා සයමෙව ඵාලෙසි. මච්ඡඤ්ච නාම කුච්ඡිතො ඵාලෙන්ති, සා පන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී මච්ඡකුච්ඡියං සුවණ්ණවණ්ණං දාරකං දිස්වා – ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ පුත්තො ලද්ධො’’ති නාදං නදිත්වා දාරකං ආදාය සාමිකස්ස සන්තිකං අගමාසි. සෙට්ඨි තාවදෙව භෙරිං චරාපෙත්වා දාරකං ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා – ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ දෙව දාරකො ලද්ධො, කිං කරොමී’’ති ආහ. පුඤ්ඤවා එස, යො මච්ඡකුච්ඡියං අරොගො වසි, පොසෙහි නන්ති.

අස්සොසි ඛො ඉතරං කුලං – ‘‘බාරාණසියං කිර එකං සෙට්ඨිකුලං මච්ඡකුච්ඡියං දාරකං ලභතී’’ති, තෙ තත්ථ අගමංසු. අථස්ස මාතා දාරකං අලඞ්කරිත්වා කීළාපියමානං දිස්වාව ‘‘මනාපො වතායං දාරකො’’ති ගන්ත්වා පවතිං ආචික්ඛි. ඉතරා මය්හං පුත්තොතිආදිමාහ. කහං තෙ ලද්ධොති? මච්ඡකුච්ඡියන්ති. නො තුය්හං පුත්තො, මය්හං පුත්තොති. කහං තෙ ලද්ධොති? මයා දසමාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතො, අථ නං නදියා කීළාපියමානං මච්ඡො ගිලීති. තුය්හං පුත්තො අඤ්ඤෙන මච්ඡෙන ගිලිතො භවිස්සති, අයං පන මයා මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධොති, උභොපි රාජකුලං අගමංසු. රාජා ආහ – ‘‘අයං දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කා, මච්ඡං ගණ්හන්තාපි වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථීති මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධත්තා අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කා, දාරකො උභින්නම්පි කුලානං දායාදො හොතු, උභොපි නං ජග්ගථා’’ති උභොපි ජග්ගිංසු.

විඤ්ඤුතං පත්තස්ස ද්වීසුපි නගරෙසු පාසාදං කාරෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨාපෙසුං. එකෙකස්මිං නගරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ වසති, එකස්මිං නගරෙ චත්තාරො මාසෙ වුට්ඨස්ස සඞ්ඝාටනාවාය මණ්ඩපං කාරෙත්වා තත්ථ නං සද්ධිං නාටකාහි ආරොපෙන්ති. සො සම්පත්තිං අනුභවමානො ඉතරං නගරං ගච්ඡති. තංනගරවාසිනො නාටකානි උපඩ්ඪමග්ගං අගමංසු. තෙ පච්චුග්ගන්ත්වා තං පරිවාරෙත්වා අත්තනො පාසාදං නයන්ති. ඉතරානි නාටකානි නිවත්තිත්වා අත්තනො නගරමෙව ගච්ඡන්ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා තෙනෙව නියාමෙන පුන ඉතරං නගරං ගච්ඡති. එවමස්ස සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස අසීති වස්සානි පරිපුණ්ණානි.

අථ භගවා චාරිකං චරමානො බාරාණසිං පත්තො. සො භගවතො සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිතො. පබ්බජිත්වා සත්තාහමෙව පුථුජ්ජනො අහොසි, අට්ඨමෙ පන සො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණීති එවමස්ස ද්වෙ කුලානි අහෙසුං. තස්මා බාකුලොති සඞ්ඛං අගමාසීති.

පුරාණගිහිසහායොති පුබ්බෙ ගිහිකාලෙ සහායො. අයම්පි දීඝායුකොව ථෙරං පබ්බජිතං පස්සිතුං ගච්ඡන්තො අසීතිමෙ වස්සෙ ගතො. මෙථුනො ධම්මොති බාලො නග්ගසමණකො බාලපුච්ඡං පුච්ඡති, න සාසනවචනං, ඉදානි ථෙරෙන දින්නනයෙ ඨිතො ඉමෙහි පන තෙති පුච්ඡි.

210. යංපායස්මාතිආදීනි පදානි සබ්බවාරෙසු ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි නියමෙත්වා ඨපිතානි. තත්ථ සඤ්ඤා උප්පන්නමත්තාව, විතක්කො කම්මපථභෙදකොති. ථෙරො පනාහ – ‘‘කස්මා විසුං කරොථ, උභයම්පෙතං කම්මපථභෙදකමෙවා’’ති.

211. ගහපතිචීවරන්ති වස්සාවාසිකං චීවරං. සත්ථෙනාති පිප්ඵලකෙන. සූචියාති සූචිං ගහෙත්වා සිබ්බිතභාවං න සරාමීති අත්ථො. කථිනෙ චීවරන්ති කථිනචීවරං, කථිනචීවරම්පි හි වස්සාවාසිකගතිකමෙව. තස්මා තත්ථ ‘‘සිබ්බිතා නාභිජානාමී’’ති ආහ.

එත්තකං පනස්ස කාලං ගහපතිචීවරං අසාදියන්තස්ස ඡින්දනසිබ්බනාදීනි අකරොන්තස්ස කුතො චීවරං උප්පජ්ජතීති. ද්වීහි නගරෙහි. ථෙරො හි මහායසස්සී, තස්ස පුත්තධීතරො නත්තපනත්තකා සුඛුමසාටකෙහි චීවරානි කාරෙත්වා රජාපෙත්වා සමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා පහිණන්ති. ථෙරස්ස න්හානකාලෙ න්හානකොට්ඨකෙ ඨපෙන්ති. ථෙරො තානි නිවාසෙති චෙව පාරුපති ච, පුරාණචීවරානි සම්පත්තපබ්බජිතානං දෙති. ථෙරො තානි නිවාසෙත්වා ච පාරුපිත්වා ච නවකම්මං න කරොති, කිඤ්චි ආයූහනකම්මං නත්ථි. ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා අප්පෙත්වා නිසීදති. චතූසු මාසෙසු පත්තෙසු ලොමකිලිට්ඨානි හොන්ති, අථස්ස පුන තෙනෙව නියාමෙන පහිණිත්වා දෙන්ති. අඩ්ඪමාසෙ අඩ්ඪමාසෙ පරිවත්තතීතිපි වදන්තියෙව.

අනච්ඡරියඤ්චෙතං ථෙරස්ස මහාපුඤ්ඤස්ස මහාභිඤ්ඤස්ස සතසහස්සකප්පෙ පූරිතපාරමිස්ස, අසොකධම්මරඤ්ඤො කුලූපකො නිග්‍රොධත්ථෙරො දිවසස්ස නික්ඛත්තුං චීවරං පරිවත්තෙසි. තස්ස හි තිචීවරං හත්ථික්ඛන්ධෙ ඨපෙත්වා පඤ්චහි ච ගන්ධසමුග්ගසතෙහි පඤ්චහි ච මාලාසමුග්ගසතෙහි සද්ධිං පාතොව ආහරියිත්ථ, තථා දිවා චෙව සායඤ්ච. රාජා කිර දිවසස්ස නික්ඛත්තුං සාටකෙ පරිවත්තෙන්තො ‘‘ථෙරස්ස චීවරං නීත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම නීත’’න්ති සුත්වාව පරිවත්තෙසි. ථෙරොපි න භණ්ඩිකං බන්ධිත්වා ඨපෙසි, සම්පත්තසබ්‍රහ්මචාරීනං අදාසි. තදා කිර ජම්බුදීපෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස යෙභුය්‍යෙන නිග්‍රොධස්සෙව සන්තකං චීවරං අහොසි.

අහො වත මං කොචි නිමන්තෙය්‍යාති කිං පන චිත්තස්ස අනුප්පාදනං භාරියං, උප්පන්නස්ස පහානන්ති. චිත්තං නාම ලහුකපරිවත්තං, තස්මා අනුප්පාදනං භාරියං, උප්පන්නස්ස පහානම්පි භාරියමෙව. අන්තරඝරෙති මහාසකුලුදායිසුත්තෙ (ම. නි. 2.237) ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය අන්තරඝරං නාම ඉධ නිම්බොදකපතනට්ඨානං අධිප්පෙතං. කුතො පනස්ස භික්ඛා උප්පජ්ජිත්ථාති. ථෙරො ද්වීසු නගරෙසු අභිඤ්ඤාතො, ගෙහද්වාරං ආගතස්සෙවස්ස පත්තං ගහෙත්වා නානාරසභොජනස්ස පූරෙත්වා දෙන්ති. සො ලද්ධට්ඨානතො නිවත්තති, භත්තකිච්චකරණට්ඨානං පනස්ස නිබද්ධමෙව අහොසි. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති ථෙරෙන කිර රූපෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා මාතුගාමො න ඔලොකිතපුබ්බො. මාතුගාමස්ස ධම්මන්ති මාතුගාමස්ස ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මං දෙසෙතුං වට්ටති, පඤ්හං පුට්ඨෙන ගාථාසහස්සම්පි වත්තුං වට්ටතියෙව. ථෙරො පන කප්පියමෙව න අකාසි. යෙභුය්‍යෙන හි කුලූපකථෙරානමෙතං කම්මං හොති. භික්ඛුනුපස්සයන්ති භික්ඛුනිඋපස්සයං. තං පන ගිලානපුච්ඡකෙන ගන්තුං වට්ටති, ථෙරො පන කප්පියමෙව න අකාසි. එස නයො සබ්බත්ථ. චුණ්ණෙනාති කොසම්බචුණ්ණාදිනා. ගත්තපරිකම්මෙති සරීරසම්බාහනකම්මෙ. විචාරිතාති පයොජයිතා. ගද්දූහනමත්තන්ති ගාවිං ථනෙ ගහෙත්වා එකං ඛීරබින්දුං දූහනකාලමත්තම්පි.

කෙන පන කාරණෙන ථෙරො නිරාබාධො අහොසි. පදුමුත්තරෙ කිර භගවති සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරෙ චාරිකං චරමානෙ හිමවති විසරුක්ඛා පුප්ඵිංසු. භික්ඛුසතසහස්සානම්පි තිණපුප්ඵකරොගො උප්පජ්ජති. ථෙරො තස්මිං සමයෙ ඉද්ධිමා තාපසො හොති, සො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා ඔතරිත්වා රොගං පුච්ඡිත්වා හිමවන්තතො ඔසධං ආහරිත්වා අදාසි. උපසිඞ්ඝනමත්තෙනෙව රොගො වූපසමි. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙපි පඨමවප්පදිවසෙ වප්පං ඨපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිභොගං අග්ගිසාලඤ්චෙව වච්චකුටිඤ්ච කාරෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භෙසජ්ජවත්තං නිබන්ධි, ඉමිනා කම්මෙන නිරාබාධො අහොසි. උක්කට්ඨනෙසජ්ජිකො පනෙස උක්කට්ඨාරඤ්ඤකො ච තස්මා ‘‘නාභිජානාමි අපස්සෙනකං අපස්සයිතා’’තිආදිමාහ.

සරණොති සකිලෙසො. අඤ්ඤා උදපාදීති අනුපසම්පන්නස්ස අඤ්ඤං බ්‍යාකාතුං න වට්ටති. ථෙරො කස්මා බ්‍යාකාසි? න ථෙරො අහං අරහාති ආහ, අඤ්ඤා උදපාදීති පනාහ. අපිච ථෙරො අරහාති පාකටො, තස්මා එවමාහ.

212. පබ්බජ්ජන්ති ථෙරො සයං නෙව පබ්බාජෙසි, න උපසම්පාදෙසි අඤ්ඤෙහි පන භික්ඛූහි එවං කාරාපෙසි. අවාපුරණං ආදායාති කුඤ්චිකං ගහෙත්වා.

නිසින්නකොව පරිනිබ්බායීති අහං ධරමානොපි න අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස භාරො අහොසිං, පරිනිබ්බුතස්සාපි මෙ සරීරං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පලිබොධො මා අහොසීති තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායි. සරීරතො ජාලා උට්ඨහි, ඡවිමංසලොහිතං සප්පි විය ඣායමානං පරික්ඛයං ගතං, සුමනමකුලසදිසා ධාතුයොව අවසෙසිංසු. සෙසං සබ්බත්ථ පාකටමෙව. ඉදං පන සුත්තං දුතියසඞ්ගහෙ සඞ්ගීතන්ති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

බාකුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.