2. ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා

98. එවං මෙ සුතන්ති ඡබ්බිසොධනසුත්තං. තත්ථ ඛීණා ජාතීතිආදීසු එකෙනාපි පදෙන අඤ්ඤා බ්‍යාකතාව හොති, ද්වීහිපි. ඉධ පන චතූහි පදෙහි අඤ්ඤබ්‍යාකරණං ආගතං. දිට්ඨෙ දිට්ඨවාදිතාතිආදීසු යාය චෙතනාය දිට්ඨෙ දිට්ඨං මෙති වදති, සා දිට්ඨෙ දිට්ඨවාදිතා නාම. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අයමනුධම්මොති අයං සභාවො. අභිනන්දිතබ්බන්ති න කෙවලං අභිනන්දිතබ්බං, පරිනිබ්බුතස්ස පනස්ස සබ්බොපි ඛීණාසවස්ස සක්කාරො කාතබ්බො. උත්තරිං පඤ්හොති සචෙ පනස්ස වෙය්‍යාකරණෙන අසන්තුට්ඨා හොථ, උත්තරිම්පි අයං පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බොති දස්සෙති. ඉතො පරෙසුපි තීසු වාරෙසු අයමෙව නයො.

99. අබලන්ති දුබ්බලං. විරාගුනන්ති විගච්ඡනසභාවං. අනස්සාසිකන්ති අස්සාසවිරහිතං. උපායූපාදානාති තණ්හාදිට්ඨීනමෙතං අධිවචනං. තණ්හාදිට්ඨියො හි තෙභූමකධම්මෙ උපෙන්තීති උපායා, උපාදියන්තීති උපාදානා. චෙතසො අදිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයාතිපි තාසංයෙව නාමං. චිත්තඤ්හි තණ්හාදිට්ඨීහි සක්කායධම්මෙසු තිට්ඨති අධිතිට්ඨතීති තණ්හාදිට්ඨියො චෙතසො අධිට්ඨානා, තාහි තං අභිනිවිසතීති අභිනිවෙසා, තාහියෙව තං අනුසෙතීති අනුසයාති වුච්චන්ති. ඛයා විරාගාතිආදීසු ඛයෙන විරාගෙනාති අත්ථො. සබ්බානි චෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව.

100. පථවීධාතූති පතිට්ඨානධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතු. විඤ්ඤාණධාතූති විජානනධාතු. න අනත්තතො උපගච්ඡින්ති අහං අත්තාති අත්තකොට්ඨාසෙන න උපගමිං. න ච පථවීධාතුනිස්සිතන්ති පථවීධාතුනිස්සිතා සෙසධාතුයො ච උපාදාරූපඤ්ච අරූපක්ඛන්ධා ච. තෙපි හි නිස්සිතවත්ථුරූපානං පථවීධාතුනිස්සිතත්තා එකෙන පරියායෙන පථවීධාතුනිස්සිතාව. තස්මා ‘‘න ච පථවීධාතුනිස්සිත’’න්ති වදන්තො සෙසරූපාරූපධම්මෙපි අත්තතො න උපගච්ඡින්ති වදති. ආකාසධාතුනිස්සිතපදෙ පන අවිනිබ්භොගවසෙන සබ්බම්පි භූතුපාදාරූපං ආකාසධාතුනිස්සිතං නාම, තථා තංනිස්සිතරූපවත්ථුකා අරූපක්ඛන්ධා. එවං ඉධාපි රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති. විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිතපදෙ පන සහජාතා තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්ච විඤ්ඤාණධාතුනිස්සිතන්ති රූපාරූපං ගහිතමෙව හොති.

101. රූපෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූති එත්ථ යං අතීතෙ චක්ඛුද්වාරස්ස ආපාථං ආගන්ත්වා නිරුද්ධං, යඤ්ච අනාගතෙ ආපාථං ආගන්ත්වා නිරුජ්ඣිස්සති, යම්පි එතරහි ආගන්ත්වා නිරුද්ධං, තං සබ්බං රූපං නාම. යං පන අතීතෙපි ආපාථං අනාගන්ත්වා නිරුද්ධං, අනාගතෙපි අනාගන්ත්වා නිරුජ්ඣිස්සති, එතරහිපි අනාගන්ත්වා නිරුද්ධං, තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මෙසු සඞ්ගහිතන්ති වුත්තෙ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො ආහ – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ ද්විධා කරොථ, උපරි ඡන්දොවාරෙ කින්ති කරිස්සථ, නයිදං ලබ්භතී’’ති. තස්මා තීසු කාලෙසු ආපාථං ආගතං වා අනාගතං වා සබ්බම්පි තං රූපමෙව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා පන තයො ඛන්ධා චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මාති වෙදිතබ්බා. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං විඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසූ’’ති. ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. රාගොති ස්වෙව රජ්ජනවසෙන රාගො. නන්දීති ස්වෙව අභිනන්දනවසෙන නන්දී. තණ්හාති ස්වෙව තණ්හායනවසෙන තණ්හා. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො.

102. අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයාති එත්ථ අහඞ්කාරො මානො, මමඞ්කාරො තණ්හා, ස්වෙව මානානුසයො. ආසවානං ඛයඤාණායාති ඉදං පුබ්බෙනිවාසං දිබ්බචක්ඛුඤ්ච අවත්වා කස්මා වුත්තං? භික්ඛූ ලොකියධම්මං න පුච්ඡන්ති, ලොකුත්තරමෙව පුච්ඡන්ති, තස්මා පුච්ඡිතපඤ්හංයෙව කථෙන්තො එවමාහ. එකවිස්සජ්ජිතසුත්තං නාමෙතං, ඡබ්බිසොධනන්තිපිස්ස නාමං. එත්ථ හි චත්තාරො වොහාරා පඤ්ච ඛන්ධා ඡ ධාතුයො ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි අත්තනො සවිඤ්ඤාණකකායො පරෙසං සවිඤ්ඤාණකකායොති ඉමෙ ඡ කොට්ඨාසා විසුද්ධා, තස්මා ‘‘ඡබ්බිසොධනිය’’න්ති වුත්තං. පරසමුද්දවාසිත්ථෙරා පන අත්තනො ච පරස්ස ච විඤ්ඤාණකකායං එකමෙව කත්වා චතූහි ආහාරෙහි සද්ධින්ති ඡ කොට්ඨාසෙ වදන්ති.

ඉමෙ පන ඡ කොට්ඨාසා ‘‘කිං තෙ අධිගතං, කින්ති තෙ අධිගතං, කදා තෙ අධිගතං, කත්ථ තෙ අධිගතං, කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනා, කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභී’’ති (පාරා. 198) එවං විනයනිද්දෙසපරියායෙන සොධෙතබ්බා.

එත්ථ හි කිං තෙ අධිගතන්ති අධිගමපුච්ඡා, ඣානවිමොක්ඛාදීසු සොතාපත්තිමග්ගාදීසු වා කිං තයා අධිගතං. කින්ති තෙ අධිගතන්ති උපායපුච්ඡා. අයඤ්හි එත්ථාධිප්පායො – කිං තයා අනිච්චලක්ඛණං ධුරං කත්වා අධිගතං, දුක්ඛානත්තලක්ඛණෙසු අඤ්ඤතරං වා, කිං වා සමාධිවසෙන අභිනිවිසිත්වා, උදාහු විපස්සනාවසෙන, තථා කිං රූපෙ අභිනිවිසිත්වා, උදාහු අරූපෙ, කිං වා අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා, උදාහු බහිද්ධාති. කදා තෙ අධිගතන්ති කාලපුච්ඡා, පුබ්බණ්හමජ්ඣන්හිකාදීසු කතරස්මිං කාලෙති වුත්තං හොති.

කත්ථ තෙ අධිගතන්ති ඔකාසපුච්ඡා, කිස්මිං ඔකාසෙ, කිං රත්තිට්ඨානෙ දිවාට්ඨානෙ රුක්ඛමූලෙ මණ්ඩපෙ කතරස්මිං වා විහාරෙති වුත්තං හොති. කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනාති පහීනකිලෙසෙ පුච්ඡති, කතරමග්ගවජ්ඣා තව කිලෙසා පහීනාති වුත්තං හොති.

කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති පටිලද්ධධම්මපුච්ඡා, පඨමමග්ගාදීසු කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති වුත්තං හොති.

තස්මා ඉදානි චෙපි කොචි භික්ඛු උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමං බ්‍යාකරෙය්‍ය, න සො එත්තාවතාව සක්කාතබ්බො. ඉමෙසු පන ඡසු ඨානෙසු සොධනත්ථං වත්තබ්බො ‘‘කිං තෙ අධිගතං, කිං ඣානං උදාහු විමොක්ඛාදීසු අඤ්ඤතර’’න්ති? යො හි යෙන අධිගතො ධම්මො, සො තස්ස පාකටො හොති. සචෙ ‘‘ඉදං නාම මෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කින්ති තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො. අනිච්චලක්ඛණාදීසු කිං ධුරං කත්වා, අට්ඨතිංසාය වා ආරම්මණෙසු රූපාරූපඅජ්ඣත්තබහිද්ධාදිභෙදෙසු වා ධම්මෙසු කෙන මුඛෙන අභිනිවිසිත්වාති? යො හි යස්සාභිනිවෙසො, සො තස්ස පාකටො හොති.

සචෙ පන ‘‘අයං නාම මෙ අභිනිවෙසො, එවං මයා අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කදා තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං පුබ්බණ්හෙ, උදාහු මජ්ඣන්හිකාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං කාලෙ’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතකාලො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අමුකස්මිං නාම මෙ කාලෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කත්ථ තෙ අධිගත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං දිවාට්ඨානෙ, උදාහු රත්තිට්ඨානාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං ඔකාසෙ’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතොකාසො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘අමුකස්මිං නාම මෙ ඔකාසෙ අධිගත’’න්ති වදති, තතො ‘‘කතමෙ තෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං පඨමමග්ගවජ්ඣා, උදාහු දුතියාදිමග්ගවජ්ඣා’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතමග්ගෙන පහීනකිලෙසා පාකටා හොන්ති.

සචෙ ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති වදති, තතො ‘‘කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභී’’ති පුච්ඡිතබ්බො, ‘‘කිං සොතාපත්තිමග්ගස්ස, උදාහු සකදාගාමිමග්ගාදීසු අඤ්ඤතරස්සා’’ති? සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතධම්මො පාකටො හොති. සචෙ ‘‘ඉමෙසං නාමාහං ධම්මානං ලාභී’’ති වදති, එත්තාවතාපිස්ස වචනං න සද්ධාතබ්බං. බහුස්සුතා හි උග්ගහපරිපුච්ඡාකුසලා භික්ඛූ ඉමානි ඡ ඨානානි සොධෙතුං සක්කොන්ති. ඉමස්ස භික්ඛුනො ආගමනපටිපදා සොධෙතබ්බා, යදි ආගමනපටිපදා න සුජ්ඣති, ‘‘ඉමාය පටිපදාය ලොකුත්තරධම්මා නාම න ලබ්භන්තී’’ති අපනෙතබ්බො.

යදි පනස්ස ආගමනපටිපදා සුජ්ඣති, ‘‘දීඝරත්තං තීසු සික්ඛාසු අප්පමත්තො ජාගරියමනුයුත්තො චතූසු පච්චයෙසු අලග්ගො ආකාසෙ පාණිසමෙන චෙතසා විහරතී’’ති පඤ්ඤායති, තස්ස භික්ඛුනො බ්‍යාකරණං පටිපදාය සද්ධිං සංසන්දති සමෙති. ‘‘සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සද්ධිං සංසන්දති සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති සමෙති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා චා’’ති (දී. නි. 2.296) වුත්තසදිසං හොති.

අපිච ඛො එත්තකෙනාපි සක්කාරො න කාතබ්බො. කස්මා? එකච්චස්ස හි පුථුජ්ජනස්සාපි සතො ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොති. තස්මා සො භික්ඛු තෙහි තෙහි උපායෙහි උත්තාසෙතබ්බො. ඛීණාසවස්ස නාම අසනියාපි මත්ථකෙ පතමානාය භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා න හොති, පුථුජ්ජනස්ස අප්පමත්තකෙනාපි හොති.

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො කිර එකං පිණ්ඩපාතිකං පරිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තො දහරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. සො තං න්හායමානං කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරෙ නිමුජ්ජිත්වා පාදෙ අග්ගහෙසි. පිණ්ඩපාතිකො කුම්භීලොති සඤ්ඤාය මහාසද්දමකාසි, තදා නං පුථුජ්ජනොති සඤ්ජානිංසු. චන්දමුඛතිස්සරාජකාලෙ පන මහාවිහාරෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ඛීණාසවො දුබ්බලචක්ඛුකො විහාරෙයෙව අච්ඡි. රාජා ථෙරං පරිග්ගණ්හිස්සාමීති භික්ඛූසු භික්ඛාචාරං ගතෙසු අප්පසද්දො උපසඞ්කමිත්වා සප්පො විය පාදෙ අග්ගහෙසි. ථෙරො සිලාථම්භො විය නිච්චලො හුත්වා කො එත්ථාති ආහ? අහං, භන්තෙ, තිස්සොති. සුගන්ධං වායසි නො තිස්සාති? එවං ඛීණාසවස්ස භයං නාම නත්ථීති.

එකච්චො පන පුථුජ්ජනොපි අතිසූරො හොති නිබ්භයො. සො රඤ්ජනීයෙන ආරම්මණෙන පරිග්ගණ්හිතබ්බො. වසභරාජාපි හි එකං ථෙරං පරිග්ගණ්හමානො ඝරෙ නිසීදාපෙත්වා තස්ස සන්තිකෙ බදරසාළවං මද්දමානො නිසීදි. මහාථෙරස්ස ඛෙළො චලි, තතො ථෙරස්ස පුථුජ්ජනභාවො ආවිභූතො. ඛීණාසවස්ස හි රසතණ්හා නාම සුප්පහීනා, දිබ්බෙසුපි රසෙසු නිකන්ති නාම න හොති. තස්මා ඉමෙහි උපායෙහි පරිග්ගහෙත්වා සචස්ස භයං වා ඡම්භිතත්තං වා ලොමහංසො වා රසතණ්හා වා උප්පජ්ජති, න ත්වං අරහාති අපනෙතබ්බො. සචෙ පන අභීරූ අච්ඡම්භී අනුත්‍රාසී හුත්වා සීහො විය නිසීදති, දිබ්බාරම්මණෙපි නිකන්තිං න ජනෙති. අයං භික්ඛු සම්පන්නවෙය්‍යාකරණො සමන්තා රාජරාජමහාමත්තාදීහි පෙසිතං සක්කාරං අරහතීති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ඡබ්බිසොධනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.