9. මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා

85. එවං මෙ සුතන්ති මහාපුණ්ණමසුත්තං. තත්ථ තදහූති තස්මිං අහු, තස්මිං දිවසෙති අත්ථො. උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො. උපවසන්තීති සීලෙන වා අනසනෙන වා උපෙතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො – ‘‘ආයාම, ආවුසො, කප්පින, උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු හි පාතිමොක්ඛුද්දෙසො උපොසථො. ‘‘අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො විසාඛෙ උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.53) සීලං. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.79) උපවාසො. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.246) පඤ්ඤත්ති. ‘‘න, භික්ඛවෙ, තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා’’තිආදීසු (මහාව. 181) උපවසිතබ්බදිවසො. ඉධාපි සොයෙව අධිප්පෙතො. සො පනෙස අට්ඨමීචාතුද්දසීපන්නරසීභෙදෙන තිවිධො. තස්මා සෙසද්වයනිවාරණත්ථං පන්නරසෙති වුත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො’’ති. මාසපුණ්ණතාය පුණ්ණා සංපුණ්ණාති පුණ්ණා. මා-ඉති චන්දො වුච්චති, සො එත්ථ පුණ්ණොති පුණ්ණමා. එවං පුණ්ණාය පුණ්ණමායාති ඉමස්මිං පදද්වයෙ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

දෙසන්ති කාරණං. තෙන හි ත්වං භික්ඛු සකෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡාති කස්මා භගවා ඨිතස්ස අකථෙත්වා නිසීදාපෙසීති. අයං කිර භික්ඛු සට්ඨිමත්තානං පධානියභික්ඛූනං සඞ්ඝත්ථෙරො සට්ඨි භික්ඛූ ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසති, තෙ තස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ඝටෙන්ති වායමන්ති. මහාභූතානි පරිග්ගණ්හන්ති උපාදාරූපානි, නාමරූපපච්චයලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනං පරිග්ගණ්හන්ති. අථ නෙ ආචරියුපට්ඨානං ආගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසින්නෙ ථෙරො මහාභූතපරිග්ගහාදීනි පුච්ඡති. තෙ සබ්බං කථෙන්ති, මග්ගඵලපඤ්හං පුච්ඡිතා පන කථෙතුං න සක්කොන්ති. අථ ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘මම සන්තිකෙ එතෙසං ඔවාදස්ස පරිහානි නත්ථි, ඉමෙ ච ආරද්ධවීරියා විහරන්ති. කුක්කුටස්ස පානීයපිවනකාලමත්තම්පි නෙසං පමාදකිරියා නත්ථි. එවං සන්තෙපි මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොන්ති. අහං ඉමෙසං අජ්ඣාසයං න ජානාමි, බුද්ධවෙනෙය්‍යා එතෙ භවිස්සන්ති, ගහෙත්වා නෙ සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡාමි, අථ නෙසං සත්ථා චරියවසෙන ධම්මං දෙසෙස්සතී’’ති, තෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගතො.

සත්ථාපි සායන්හසමයෙ ආනන්දත්ථෙරෙන උපනීතං උදකං ආදාය සරීරං උතුං ගණ්හාපෙත්වා මිගාරමාතුපාසාදපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි, භික්ඛුසඞ්ඝොපි නං පරිවාරෙත්වා නිසීදි.

තස්මිං සමයෙ සූරියො අත්ථඞ්ගමෙති, චන්දො උග්ගච්ඡති, මජ්ඣට්ඨානෙ ච භගවා නිසින්නො. චන්දස්ස පභා නත්ථි, සූරියස්ස පභා නත්ථි, චන්දිමසූරියානං පභං මක්ඛෙත්වා ඡබ්බණ්ණා යමකබුද්ධරස්මියො විජ්ජොතමානා පුඤ්ජා පුඤ්ජා හුත්වා දිසාවිදිසාසු ධාවන්තීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං. වණ්ණභූමි නාමෙසා, ධම්මකථිකස්සෙවෙත්ථ ථාමො පමාණං, යත්තකං සක්කොති, තත්තකං කථෙතබ්බං. දුක්කථිතන්ති න වත්තබ්බං. එවං සන්නිසින්නාය පරිසාය ථෙරො උට්ඨහිත්වා සත්ථාරං පඤ්හස්ස ඔකාසං කාරෙසි. තතො භගවා – ‘‘සචෙ ඉමස්මිං ඨිතකෙ පුච්ඡන්තෙ ‘ආචරියො නො උට්ඨිතො’ති සෙසභික්ඛූ උට්ඨහිස්සන්ති, එවං තථාගතෙ අගාරවො කතො භවිස්සති. අථ නිසින්නාව පුච්ඡිස්සන්ති, ආචරියෙ අගාරවො කතො භවිස්සති, එකග්ගා හුත්වා ධම්මදෙසනං පටිච්ඡිතුං න සක්කුණිස්සන්ති. ආචරියෙ පන නිසින්නෙ තෙපි නිසීදිස්සන්ති. තතො එකග්ගා ධම්මදෙසනං පටිච්ඡිතුං සක්කුණිස්සන්තී’’ති ඉමිනා කාරණෙන භගවා ඨිතස්ස අකථෙත්වා නිසීදාපෙතීති.

ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙති විමතිපුච්ඡා විය කථිතා. ථෙරො පන පඤ්චක්ඛන්ධානං උදයබ්බයං පරිග්ගණ්හිත්වා අරහත්තං පත්තො මහාඛීණාසවො, නත්ථි එතස්ස විමති. ජානන්තෙනපි පන අජානන්තෙන විය හුත්වා පුච්ඡිතුං වට්ටති. සචෙ හි ජානන්තො විය පුච්ඡති, ‘‘ජානාති අය’’න්ති තස්ස තස්ස විස්සජ්ජෙන්තො එකදෙසමෙව කථෙති. අජානන්තෙන විය පුච්ඡිතෙ පන කථෙන්තො ඉතො ච එත්තො ච කාරණං ආහරිත්වා පාකටං කත්වා කථෙති. කොචි පන අජානන්තොපි ජානන්තො විය පුච්ඡති. ථෙරො එවරූපං වචනං කිං කරිස්සති, ජානන්තොයෙව පන අජානන්තො විය පුච්ඡතීති වෙදිතබ්බො.

ඡන්දමූලකාති තණ්හාමූලකා. එවංරූපො සියන්ති සචෙ ඔදාතො හොතුකාමො, හරිතාලවණ්ණො වා මනොසිලාවණ්ණො වා සියන්ති පත්ථෙති. සචෙ කාළො හොතුකාමො, නීලුප්පලවණ්ණො වා අඤ්ජනවණ්ණො වා අතසීපුප්ඵවණ්ණො වා සියන්ති පත්ථෙති. එවංවෙදනොති කුසලවෙදනො වා සුඛවෙදනො වා සියන්ති පත්ථෙති. සඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො. යස්මා පන අතීතෙ පත්ථනා නාම නත්ථි, පත්ථෙන්තෙනාපි ච න සක්කා තං ලද්ධුං, පච්චුප්පන්නෙපි න හොති, න හි ඔදාතො කාළභාවං පත්ථෙත්වා පච්චුප්පන්නෙ කාළො හොති, න කාළො වා ඔදාතො, දීඝො වා රස්සො, රස්සො වා දීඝො, දානං පන දත්වා සීලං වා සමාදියිත්වා ‘‘අනාගතෙ ඛත්තියො වා හොමි බ්‍රාහ්මණො වා’’ති පත්ථෙන්තස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣති. තස්මා අනාගතමෙව ගහිතං.

ඛන්ධාධිවචනන්ති ඛන්ධානං ඛන්ධපණ්ණත්ති කිත්තකෙන හොතීති පුච්ඡති.

මහාභූතා හෙතූති ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදීසු (ධ. ස. 1441) හි හෙතුහෙතු වුත්තො. අවිජ්ජා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදීනං සාධාරණත්තා සාධාරණහෙතු. කුසලාකුසලං අත්තනො අත්තනො විපාකදානෙ උත්තමහෙතු. ඉධ පච්චයහෙතු අධිප්පෙතො. තත්ථ පථවීධාතු මහාභූතං ඉතරෙසං තිණ්ණං භූතානං උපාදාරූපස්ස ච පඤ්ඤාපනාය දස්සනත්ථාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. එවං සෙසෙසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා.

ඵස්සොති ‘‘ඵුට්ඨො, භික්ඛවෙ, වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වචනතො ඵස්සො තිණ්ණං ඛන්ධානං පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්සාති එත්ථ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන තාව සද්ධිං ගබ්භසෙය්‍යකානං උපරිමපරිච්ඡෙදෙන සමතිංස රූපානි සම්පයුත්තා ච තයො ඛන්ධා උප්පජ්ජන්ති, තං නාමරූපං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. චක්ඛුද්වාරෙ චක්ඛුපසාදො චෙව රූපාරම්මණඤ්ච රූපං, සම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා නාමං. තං නාමරූපං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස පඤ්ඤාපනාය හෙතු චෙව පච්චයො ච. එසෙව නයො සෙසවිඤ්ඤාණෙසු.

87. කථං පන, භන්තෙති ඉදං කිත්තකෙන නු ඛොති වට්ටං පුච්ඡන්තො එවමාහ. සක්කායදිට්ඨි න හොතීති ඉදං විවට්ටං පුච්ඡන්තො එවමාහ.

88. අයං රූපෙ අස්සාදොති ඉමිනා පරිඤ්ඤාපටිවෙධො චෙව දුක්ඛසච්චඤ්ච කථිතං. අයං රූපෙ ආදීනවොති ඉමිනා පහානපටිවෙධො චෙව සමුදයසච්චඤ්ච. ඉදං රූපෙ නිස්සරණන්ති ඉමිනා සච්ඡිකිරියාපටිවෙධො චෙව නිරොධසච්චඤ්ච. යෙ ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු සම්මාදිට්ඨිආදයො ධම්මා, අයං භාවනාපටිවෙධො මග්ගසච්චං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

89. බහිද්ධාති පරස්ස සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ. සබ්බනිමිත්තෙසූති ඉමිනා පන අනින්ද්‍රියබද්ධම්පි සඞ්ගණ්හාති. ‘‘සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ’’ති වචනෙන වා අත්තනො ච පරස්ස ච කායො ගහිතොව, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තග්ගහණෙන අනින්ද්‍රියබද්ධං ගණ්හාති.

90. අනත්තකතානීති අනත්තනි ඨත්වා කතානි. කමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති කතරස්මිං අත්තනි ඨත්වා විපාකං දස්සෙන්තීති සස්සතදස්සනං ඔක්කමන්තො එවමාහ. තණ්හාධිපතෙය්‍යෙනාති තණ්හාජෙට්ඨකෙන. තත්‍ර තත්‍රාති තෙසු තෙසු ධම්මෙසු. සට්ඨිමත්තානන්ති ඉමෙ භික්ඛූ පකතිකම්මට්ඨානං ජහිත්වා අඤ්ඤං නවකම්මට්ඨානං සම්මසන්තා පල්ලඞ්කං අභින්දිත්වා තස්මිංයෙව ආසනෙ අරහත්තං පාපුණිංසු. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

මහාපුණ්ණමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.