9. ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනා

364. එවං මෙ සුතන්ති ධම්මචෙතියසුත්තං. තත්ථ මෙදාළුපන්ති නාමෙතං තස්ස, තස්ස හි නිගමස්ස මෙදවණ්ණා පාසාණා කිරෙත්ථ උස්සන්නා අහෙසුං, තස්මා මෙදාළුපන්ති සඞ්ඛං ගතං. සෙනාසනං පනෙත්ථ අනියතං, තස්මා න තං වුත්තං. නගරකන්ති එවංනාමකං සක්‍යානං නිගමං. කෙනචිදෙව කරණීයෙනාති න අඤ්ඤෙන කරණීයෙන, අයං පන බන්ධුලසෙනාපතිං සද්ධිං ද්වත්තිංසාය පුත්තෙහි එකදිවසෙනෙව ගණ්හථාති ආණාපෙසි, තංදිවසඤ්චස්ස භරියාය මල්ලිකාය පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං භගවා නිමන්තිතො, බුද්ධප්පමුඛෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ ඝරං ආගන්ත්වා නිසින්නමත්තෙ ‘‘සෙනාපති කාලඞ්කතො’’ති සාසනං ආහරිත්වා මල්ලිකාය අදංසු. සා පණ්ණං ගහෙත්වා මුඛසාසනං පුච්ඡි. ‘‘රඤ්ඤා අය්‍යෙ සෙනාපති සද්ධිං ද්වත්තිංසාය පුත්තෙහි එකප්පහාරෙනෙව ගහාපිතො’’ති ආරොචෙසුං. මහාජනගතං මා කරිත්ථාති ඔවට්ටිකාය පණ්ණං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසි. තස්මිං සමයෙ එකා සප්පිචාටි නීහරිතා, සා උම්මාරෙ ආහච්ච භින්නා, තං අපනෙත්වා අඤ්ඤං ආහරාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසි.

සත්ථා කතභත්තකිච්චො කථාසමුට්ඨාපනත්ථං – ‘‘සප්පිචාටියා භින්නපච්චයා න චින්තෙතබ්බ’’න්ති ආහ. තස්මිං සමයෙ මල්ලිකා පණ්ණං නීහරිත්වා භගවතො පුරතො ඨපෙත්වා – ‘‘භගවා ඉමං ද්වත්තිංසාය පුත්තෙහි සද්ධිං සෙනාපතිනො මතසාසනං, අහං එතම්පි න චින්තයාමි, සප්පිචාටිපච්චයා කිං චින්තෙය්‍යාමී’’ති ආහ. භගවා – ‘‘මල්ලිකෙ, මා චින්තයි, අනමතග්ගෙ සංසාරෙ නාම වත්තමානානං හොති එත’’න්ති අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තං ධම්මකථං කත්වා අගමාසි. මල්ලිකා ද්වත්තිංසසුණිසායො පක්කොසාපෙත්වා ඔවාදං අදාසි. රාජා මල්ලිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සෙනාපතිනො අම්හාකං අන්තරෙ භින්නදොසො අත්ථි නත්ථී’’ති පුච්ඡි. නත්ථි සාමීති. සො තස්සා වචනෙන තස්ස නිද්දොසභාවං ඤත්වා විප්පටිසාරී බලවදොමනස්සං උප්පාදෙසි. සො – ‘‘එවරූපං නාම අදොසකාරකං මං සම්භාවයිත්වා ආගතං සහායකං විනාසෙසි’’න්ති තතො පට්ඨාය පාසාදෙ වා නාටකෙසු වා රජ්ජසුඛෙසු වා චිත්තස්සාදං අලභමානො තත්ථ තත්ථ විචරිතුං ආරද්ධො. එතදෙව කිච්චං අහොසි. ඉදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කෙනචිදෙව කරණීයෙනා’’ති.

දීඝං කාරායනන්ති දීඝකාරායනො නාම බන්ධුලසෙනාපතිස්ස භාගිනෙය්‍යො ‘‘එතස්ස මෙ මාතුලො අදොසකාරකො නික්කාරණෙන ඝාතිතො’’ති රඤ්ඤා සෙනාපතිට්ඨානෙ ඨපිතො. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. මහච්චා රාජානුභාවෙනාති මහතා රාජානුභාවෙන, ධරණිතලං භින්දන්තො විය සාගරං පරිවත්තෙන්තො විය විචිත්තවෙසසොභෙන මහතා බලකායෙනාති අත්ථො. පාසාදිකානීති දස්සනෙනෙව සහ රඤ්ජනකානි. පසාදනීයානීති තස්සෙව වෙවචනං. අථ වා පාසාදිකානීති පසාදජනකානි. අප්පසද්දානීති නිස්සද්දානි. අප්පනිග්ඝොසානීති අවිභාවිතත්ථෙන නිග්ඝොසෙන රහිතානි. විජනවාතානීති විගතජනවාතානි. මනුස්සරාහස්සෙය්‍යකානීති මනුස්සානං රහස්සකම්මානුච්ඡවිකානි, රහස්සමන්තං මන්තෙන්තානං අනුරූපානීති අත්ථො. පටිසල්ලානසාරුප්පානීති නිලීයනභාවස්ස එකීභාවස්ස අනුච්ඡවිකානි. යත්ථ සුදං මයන්ති න තෙන තත්ථ භගවා පයිරුපාසිතපුබ්බො, තාදිසෙසු පන පයිරුපාසිතපුබ්බො, තස්මා යාදිසෙසු සුදං මයන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො.

අත්ථි, මහාරාජාති පණ්ඩිතො සෙනාපති ‘‘රාජා භගවන්තං මමායතී’’ති ජානාති, සො සචෙ මං රාජා ‘‘කහං භගවා’’ති වදෙය්‍ය, අදන්ධායන්තෙන ආචික්ඛිතුං යුත්තන්ති චරපුරිසෙ පයොජෙත්වා භගවතො නිවාසනට්ඨානං ඤත්වාව විහරති. තස්මා එවමාහ. ආරාමං පාවිසීති බහිනිගමෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධාපෙත්වා කාරායනෙන සද්ධිං පාවිසි.

366. විහාරොති ගන්ධකුටිං සන්ධායාහංසු. ආළින්දන්ති පමුඛං. උක්කාසිත්වාති උක්කාසිතසද්දං කත්වා. අග්ගළන්ති කවාටං. ආකොටෙහීති අග්ගනඛෙන ඊසකං කුඤ්චිකච්ඡිද්දසමීපෙ කොටෙහීති වුත්තං හොති. ද්වාරං කිර අතිඋපරි අමනුස්සා, අතිහෙට්ඨා දීඝජාතිකා කොටෙන්ති. තථා අකොටෙත්වා මජ්ඣෙ ඡිද්දසමීපෙ කොටෙතබ්බං, ඉදං ද්වාරකොට්ටකවත්තන්ති දීපෙන්තා වදන්ති. තත්ථෙවාති භික්ඛූහි වුත්තට්ඨානෙයෙව. ඛග්ගඤ්ච උණ්හීසඤ්චාති දෙසනාමත්තමෙතං,

වාලබීජනිමුණ්හීසං, ඛග්ගං ඡත්තඤ්චුපාහනං;

ඔරුය්හ රාජා යානම්හා, ඨපයිත්වා පටිච්ඡදන්ති. –

ආගතානි පන පඤ්චපි රාජකකුධභණ්ඩානි අදාසි. කස්මා පන අදාසීති. අතිගරුනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකං උද්ධතවෙසෙන ගන්තුං න යුත්තන්ති ච, එකකොව උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො රුචිවසෙන සම්මොදිස්සාමි චාති. පඤ්චසු හි රාජකකුධභණ්ඩෙසු නිවත්තිතෙසු ත්වං නිවත්තාති වත්තබ්බං න හොති, සබ්බෙ සයමෙව නිවත්තන්ති. ඉති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි අදාසි. රහායතීති රහස්සං කරොති නිගූහති. අයං කිරස්ස අධිප්පායො ‘‘පුබ්බෙපි අයං රාජා සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං චතුක්කණ්ණමන්තං මන්තෙත්වා මය්හං මාතුලං සද්ධිං ද්වත්තිංසාය පුත්තෙහි ගණ්හාපෙසි, ඉදානිපි චතුක්කණ්ණමන්තං මන්තෙතුකාමො, කච්චි නු ඛො මං ගණ්හාපෙස්සතී’’ති. එවං කොපවසෙනස්ස එතදහොසි.

විවරි භගවා ද්වාරන්ති න භගවා උට්ඨාය ද්වාරං විවරි, විවරතූති පන හත්ථං පසාරෙසි. තතො – ‘‘භගවා තුම්හෙහි අනෙකෙසු කප්පකොටීසු දානං දදමානෙහි න සහත්ථා ද්වාරවිවරණකම්මං කත’’න්ති සයමෙව ද්වාරං විවටං. තං පන යස්මා භගවතො මනෙන විවටං, තස්මා ‘‘විවරි භගවා ද්වාර’’න්ති වත්තුං වට්ටති. විහාරං පවිසිත්වාති ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා. තස්මිං පන පවිට්ඨමත්තෙයෙව කාරායනො පඤ්ච රාජකකුධභණ්ඩානි ගහෙත්වා ඛන්ධාවාරං ගන්ත්වා විටටූභං ආමන්තෙසි ‘‘ඡත්තං සම්ම උස්සාපෙහී’’ති. මය්හං පිතා කිං ගතොති? පිතරං මා පුච්ඡ, සචෙ ත්වං න උස්සාපෙසි, තං ගණ්හිත්වා අහං උස්සාපෙමීති. ‘‘උස්සාපෙමි සම්මා’’ති සම්පටිච්ඡි. කාරායනො රඤ්ඤො එකං අස්සඤ්ච අසිඤ්ච එකමෙව ච පරිචාරිකං ඉත්ථිං ඨපෙත්වා – ‘‘සචෙ රාජා ජීවිතෙන අත්ථිකො, මා ආගච්ඡතූ’’ති විටටූභස්ස ඡත්තං උස්සාපෙත්වා තං ගහෙත්වා සාවත්ථිමෙව ගතො.

367. ධම්මන්වයොති පච්චක්ඛඤාණසඞ්ඛාතස්ස ධම්මස්ස අනුනයො අනුමානං, අනුබුද්ධීති අත්ථො. ඉදානි යෙනස්ස ධම්මන්වයෙන ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’තිආදි හොති, තං දස්සෙතුං ඉධ පනාහං, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ ආපාණකොටිකන්ති පාණොති ජීවිතං, තං මරියාදං අන්තො කරිත්වා, මරණසමයෙපි චරන්තියෙව, තං න වීතික්කමන්තීති වුත්තං හොති. ‘‘අපාණකොටික’’න්තිපි පාඨො, ආජීවිතපරියන්තන්ති අත්ථො. යථා එකච්චෙ ජීවිතහෙතු අතික්කමන්තා පාණකොටිකං කත්වා චරන්ති, න එවන්ති අත්ථො. අයම්පි ඛො මෙ, භන්තෙති බුද්ධසුබුද්ධතාය ධම්මස්වාක්ඛාතතාය සඞ්ඝසුප්පටිපන්නතාය ච එතං එවං හොති, එවඤ්හි මෙ, භන්තෙ, අයං භගවති ධම්මන්වයො හොතීති දීපෙති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ.

369. න විය මඤ්ඤෙ චක්ඛුං බන්ධන්තෙති චක්ඛුං අබන්ධන්තෙ විය. අපාසාදිකඤ්හි දිස්වා පුන ඔලොකනකිච්චං න හොති, තස්මා සො චක්ඛුං න බන්ධති නාම. පාසාදිකං දිස්වා පුනප්පුනං ඔලොකනකිච්චං හොති, තස්මා සො චක්ඛුං බන්ධති නාම. ඉමෙ ච අපාසාදිකා, තස්මා එවමාහ. බන්ධුකරොගො නොති කුලරොගො. අම්හාකං කුලෙ ජාතා එවරූපා හොන්තීති වදන්ති. උළාරන්ති මහෙසක්ඛං. පුබ්බෙනාපරන්ති පුබ්බතො අපරං විසෙසං. තත්ථ කසිණපරිකම්මං කත්වා සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙන්තො උළාරං පුබ්බෙ විසෙසං සඤ්ජානාති නාම, සමාපත්තිං පදට්ඨානං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං ගණ්හන්තො උළාරං පුබ්බතො අපරං විසෙසං සඤ්ජානාති නාම.

370. ඝාතෙතායං වා ඝාතෙතුන්ති ඝාතෙතබ්බයුත්තකං ඝාතෙතුං. ජාපෙතායං වා ජාපෙතුන්ති ධනෙන වා ජාපෙතබ්බයුත්තකං ජාපෙතුං ජානිතුං අධනං කාතුං. පබ්බාජෙතායං වා පබ්බාජෙතුන්ති රට්ඨතො වා පබ්බාජෙතබ්බයුත්තකං පබ්බාජෙතුං.

373. ඉසිදත්තපුරාණාති ඉසිදත්තො ච පුරාණො ච. තෙසු එකො බ්‍රහ්මචාරී, එකො සදාරසන්තුට්ඨො. මමභත්තාති මම සන්තකං භත්තං එතෙසන්ති මමභත්තා. මමයානාති මම සන්තකං යානං එතෙසන්ති මමයානා. ජීවිකාය දාතාති ජීවිතවුත්තිං දාතා. වීමංසමානොති උපපරික්ඛමානො. තදා කිර රාජා නිද්දං අනොක්කන්තොව ඔක්කන්තො විය හුත්වා නිපජ්ජි. අථ තෙ ථපතයො ‘‘කතරස්මිං දිසාභාගෙ භගවා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘අසුකස්මිං නාමා’’ති සුත්වා මන්තයිංසු – ‘‘යෙන සම්මාසම්බුද්ධො, තෙන සීසෙ කතෙ රාජා පාදතො හොති. යෙන රාජා, තෙන සීසෙ කතෙ සත්ථා පාදතො හොති, කිං කරිස්සාමා’’ති? තතො නෙසං එතදහොසි – ‘‘රාජා කුප්පමානො යං අම්හාකං දෙති, තං අච්ඡින්දෙය්‍ය. න ඛො පන මයං සක්කොම ජානමානා සත්ථාරං පාදතො කාතු’’න්ති රාජානං පාදතො කත්වා නිපජ්ජිංසු. තං සන්ධාය අයං රාජා එවමාහ.

374. පක්කාමීති ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා කාරායනස්ස ඨිතට්ඨානං ගතො, තං තත්ථ අදිස්වා ඛන්ධාවාරට්ඨානං ගතො, තත්ථාපි අඤ්ඤං අදිස්වා තං ඉත්ථිං පුච්ඡි. සා සබ්බං පවත්තිං ආචික්ඛි. රාජා – ‘‘න ඉදානි මයා එකකෙන තත්ථ ගන්තබ්බං, රාජගහං ගන්ත්වා භාගිනෙය්‍යෙන සද්ධිං ආගන්ත්වා මය්හං රජ්ජං ගණ්හිස්සාමී’’ති රාජගහං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ කණාජකභත්තඤ්චෙව භුඤ්ජි, බහලඋදකඤ්ච පිවි. තස්ස සුඛුමාලපකතිකස්ස ආහාරො න සම්මා පරිණාමි. සො රාජගහං පාපුණන්තොපි විකාලෙ ද්වාරෙසු පිහිතෙසු පාපුණි. ‘‘අජ්ජ සාලායං සයිත්වා ස්වෙ මය්හං භාගිනෙය්‍යං පස්සිස්සාමී’’ති බහිනගරෙ සාලාය නිපජ්ජි. තස්ස රත්තිභාගෙ උට්ඨානානි පවත්තිංසු, කතිපයවාරෙ බහි නික්ඛමි. තතො පට්ඨාය පදසා ගන්තුං අසක්කොන්තො තස්සා ඉත්ථියා අඞ්කෙ නිපජ්ජිත්වා බලවපච්චූසෙ කාලමකාසි. සා තස්ස මතභාවං ඤත්වා – ‘‘ද්වීසු රජ්ජෙසු රජ්ජං කාරෙත්වා ඉදානි පරස්ස බහිනගරෙ අනාථසාලාය අනාථකාලකිරියං කත්වා නිපන්නො මය්හං සාමි කොසලරාජා’’තිආදීනි වදමානා උච්චාසද්දෙන පරිදෙවිතුං ආරභි. මනුස්සා සුත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ආගන්ත්වා දිස්වා සඤ්ජානිත්වා ආගතකාරණං ඤත්වා මහාපරිහාරෙන සරීරකිච්චං කරිත්වා ‘‘විටටූභං ගණ්හිස්සාමී’’ති භෙරිං චරාපෙත්වා බලකායං සන්නිපාතෙසි. අමච්චා පාදෙසු පතිත්වා – ‘‘සචෙ, දෙව, තුම්හාකං මාතුලො අරොගො අස්ස, තුම්හාකං ගන්තුං යුත්තං භවෙය්‍ය, ඉදානි පන විටටූභොපි තුම්හෙ නිස්සාය ඡත්තං උස්සාපෙතුං අරහතියෙවා’’ති සඤ්ඤාපෙත්වා නිවාරෙසුං.

ධම්මචෙතියානීති ධම්මස්ස චිත්තීකාරවචනානි. තීසු හි රතනෙසු යත්ථ කත්ථචි චිත්තීකාරෙ කතෙ සබ්බත්ථ කතොයෙව හොති, තස්මා භගවති චිත්තීකාරෙ කතෙ ධම්මොපි කතොව හොතීති භගවා ‘‘ධම්මචෙතියානී’’ති ආහ. ආදිබ්‍රහ්මචරියකානීති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතානි, පුබ්බභාගපටිපත්තිභූතානීති අත්ථො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ධම්මචෙතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.