4. රාජවග්ගො

1. ඝටිකාරසුත්තවණ්ණනා

282. එවං මෙ සුතන්ති ඝටිකාරසුත්තං. තත්ථ සිතං පාත්වාකාසීති මහාමග්ගෙන ගච්ඡන්තො අඤ්ඤතරං භූමිප්පදෙසං ඔලොකෙත්වා – ‘‘අත්ථි නු ඛො මයා චරියං චරමානෙන ඉමස්මිං ඨානෙ නිවුත්ථපුබ්බ’’න්ති ආවජ්ජන්තො අද්දස – ‘‘කස්සපබුද්ධකාලෙ ඉමස්මිං ඨානෙ වෙගළිඞ්ගං නාම ගාමනිගමො අහොසි, අහං තදා ජොතිපාලො නාම මාණවො අහොසිං, මය්හං සහායො ඝටිකාරො නාම කුම්භකාරො අහොසි, තෙන සද්ධිං මයා ඉධ එකං සුකාරණං කතං, තං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අපාකටං පටිච්ඡන්නං, හන්ද නං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පාකටං කරොමී’’ති මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං පදෙසෙ ඨිතකොව සිතපාතුකම්මමකාසි, අග්ගග්ගදන්තෙ දස්සෙත්වා මන්දහසිතං හසි. යථා හි ලොකියමනුස්සා උරං පහරන්තා – ‘‘කුහං කුහ’’න්ති හසන්ති, න එවං බුද්ධා, බුද්ධානං පන හසිතං හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තමෙව හොති.

හසිතඤ්ච නාමෙතං තෙරසහි සොමනස්සසහගතචිත්තෙහි හොති. තත්ථ ලොකියමහාජනො අකුසලතො චතූහි, කාමාවචරකුසලතො චතූහීති අට්ඨහි චිත්තෙහි හසති, සෙක්ඛා අකුසලතො දිට්ඨිසම්පයුත්තානි ද්වෙ අපනෙත්වා ඡහි චිත්තෙහි හසන්ති, ඛීණාසවා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහි එකෙන අහෙතුකකිරියචිත්තෙනාති පඤ්චහි චිත්තෙහි හසන්ති. තෙසුපි බලවාරම්මණෙ ආපාථගතෙ ද්වීහි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙහි හසන්ති, දුබ්බලාරම්මණෙ දුහෙතුකචිත්තද්වයෙන ච අහෙතුකචිත්තෙන චාති තීහි චිත්තෙහි හසන්ති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං භගවතො හට්ඨපහට්ඨාකාරමත්තං හසිතං උප්පාදෙසි.

තං පනෙතං හසිතං එවං අප්පමත්තකම්පි ථෙරස්ස පාකටං අහොසි. කථං? තථාරූපෙ හි කාලෙ තථාගතස්ස චතූහි දාඨාහි චතුද්දීපිකමහාමෙඝමුඛතො සතෙරතාවිජ්ජුලතා විය විරොචමානා මහාතාලක්ඛන්ධපමාණා රස්මිවට්ටියො උට්ඨහිත්වා තික්ඛත්තුං සීසවරං පදක්ඛිණං කත්වා දාඨග්ගෙසුයෙව අන්තරධායන්ති. තෙන සඤ්ඤාණෙන ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්ඡතො ගච්ඡමානොපි සිතපාතුභාවං ජානාති.

භගවන්තං එතදවොචාති – ‘‘එත්ථ කිර කස්සපො භගවා භික්ඛුසඞ්ඝං ඔවදි, චතුසච්චප්පකාසනං අකාසි, භගවතොපි එත්ථ නිසීදිතුං රුචිං උප්පාදෙස්සාමි, එවමයං භූමිභාගො ද්වීහි බුද්ධෙහි පරිභුත්තො භවිස්සති, මහාජනො ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා චෙතියට්ඨානං කත්වා පරිචරන්තො සග්ගමග්ගපරායණො භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා එතං ‘‘තෙන හි, භන්තෙ,’’තිආදිවචනං අවොච.

283. මුණ්ඩකෙන සමණකෙනාති මුණ්ඩං මුණ්ඩොති, සමණං වා සමණොති වත්තුං වට්ටති, අයං පන අපරිපක්කඤාණත්තා බ්‍රාහ්මණකුලෙ උග්ගහිතවොහාරවසෙනෙව හීළෙන්තො එවමාහ. සොත්තිසිනානින්ති සිනානත්ථාය කතසොත්තිං. සොත්ති නාම කුරුවින්දපාසාණචුණ්ණානි ලාඛාය බන්ධිත්වා කතගුළිකකලාපකා වුච්චති, යං සන්ධාය – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ කුරුවින්දකසුත්තියා නහායන්තී’’ති (චූළව. 243) වුත්තං. තං උභොසු අන්තෙසු ගහෙත්වා සරීරං ඝංසන්ති. එවං සම්මාති යථා එතරහිපි මනුස්සා ‘‘චෙතියවන්දනාය ගච්ඡාම, ධම්මස්සවනත්ථාය ගච්ඡාමා’’ති වුත්තා උස්සාහං න කරොන්ති, ‘‘නටසමජ්ජාදිදස්සනත්ථාය ගච්ඡාමා’’ති වුත්තා පන එකවචනෙනෙව සම්පටිච්ඡන්ති, තථෙව සින්හායිතුන්ති වුත්තෙ එකවචනෙන සම්පටිච්ඡන්තො එවමාහ.

284. ජොතිපාලං මාණවං ආමන්තෙසීති එකපස්සෙ අරියපරිහාරෙන පඨමතරං න්හායිත්වා පච්චුත්තරිත්වා ඨිතො තස්ස මහන්තෙන ඉස්සරියපරිහාරෙන න්හායන්තස්ස න්හානපරියොසානං ආගමෙත්වා තං නිවත්ථනිවාසනං කෙසෙ වොදකෙ කුරුමානං ආමන්තෙසි. අයන්ති ආසන්නත්තා දස්සෙන්තො ආහ. ඔවට්ටිකං විනිවට්ඨෙත්වාති නාගබලො බොධිසත්තො ‘‘අපෙහි සම්මා’’ති ඊසකං පරිවත්තමානොව තෙන ගහිතගහණං විස්සජ්ජාපෙත්වාති අත්ථො. කෙසෙසු පරාමසිත්වා එතදවොචාති සො කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං ජොතිපාලො පඤ්ඤවා, සකිං දස්සනං ලභමානො තථාගතස්ස දස්සනෙපි පසීදිස්සති, ධම්මකථායපි පසීදිස්සති, පසන්නො ච පසන්නාකාරං කාතුං සක්ඛිස්සති, මිත්තා නාම එතදත්ථං හොන්ති, යංකිඤ්චි කත්වා මම සහායං ගහෙත්වා දසබලස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති. තස්මා නං කෙසෙසු පරාමසිත්වා එතදවොච.

ඉත්තරජච්චොති අඤ්ඤජාතිකො, මයා සද්ධිං අසමානජාතිකො, ලාමකජාතිකොති අත්ථො. න වතිදන්ති ඉදං අම්හාකං ගමනං න වත ඔරකං භවිස්සති න ඛුද්දකං, මහන්තං භවිස්සති. අයඤ්හි න අත්තනො ථාමෙන ගණ්හි, සත්ථු ථාමෙන ගණ්හීති ගහණස්මිංයෙව නිට්ඨං අගමාසි. යාවතාදොහිපීති එත්ථ දොකාරහිකාරපිකාරා නිපාතා, යාවතුපරිමන්ති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘වාචාය ආලපනං ඔවට්ටිකාය ගහණඤ්ච අතික්කමිත්වා යාව කෙසග්ගහණම්පි තත්ථ ගමනත්ථං පයොගො කත්තබ්බො’’ති.

285. ධම්මියා කථායාති ඉධ සතිපටිලාභත්ථාය පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තා ධම්මී කථා වෙදිතබ්බා. තස්ස හි භගවා, – ‘‘ජොතිපාල, ත්වං න ලාමකට්ඨානං ඔතිණ්ණසත්තො, මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්ථෙත්වා ඔතිණ්ණොසි, තාදිසස්ස නාම පමාදවිහාරො න යුත්තො’’තිආදිනා නයෙන සතිපටිලාභාය ධම්මං කථෙසි. පරසමුද්දවාසීථෙරා පන වදන්ති – ‘‘ජොතිපාල, යථා අහං දසපාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො ලොකෙ විචරාමි, එවමෙවං ත්වම්පි දසපාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා සමණගණපරිවාරො ලොකෙ විචරිස්සසි. එවරූපෙන නාම තයා පමාදං ආපජ්ජිතුං න යුත්ත’’න්ති යථාස්ස පබ්බජ්ජාය චිත්තං නමති, එවං කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං කථෙසීති.

286. අලත්ථ ඛො, ආනන්ද,…පෙ… පබ්බජ්ජං අලත්ථ උපසම්පදන්ති පබ්බජිත්වා කිමකාසි? යං බොධිසත්තෙහි කත්තබ්බං. බොධිසත්තා හි බුද්ධානං සම්මුඛෙ පබ්බජන්ති. පබ්බජිත්වා ච පන ඉත්තරසත්තා විය පතිතසිඞ්ගා න හොන්ති, චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පන සුපතිට්ඨාය තෙපිටකං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා තෙරස ධුතඞ්ගානි සමාදාය අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගතපච්චාගතවත්තං පූරයමානා සමණධම්මං කරොන්තා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා යාව අනුලොමඤාණං ආහච්ච තිට්ඨන්ති, මග්ගඵලත්ථං වායාමං න කරොන්ති. ජොතිපාලොපි තථෙව අකාසි.

287. අඩ්ඪමාසුපසම්පන්නෙති කුලදාරකඤ්හි පබ්බාජෙත්වා අඩ්ඪමාසම්පි අවසිත්වා ගතෙ මාතාපිතූනං සොකො න වූපසම්මති, සොපි පත්තචීවරග්ගහණං න ජානාති, දහරභික්ඛුසාමණෙරෙහි සද්ධිං විස්සාසො න උප්පජ්ජති, ථෙරෙහි සද්ධිං සිනෙහො න පතිට්ඨාති, ගතගතට්ඨානෙ අනභිරති උප්පජ්ජති. එත්තකං පන කාලං නිවාසෙ සති මාතාපිතරො පස්සිතුං ලභන්ති. තෙන තෙසං සොකො තනුභාවං ගච්ඡති, පත්තචීවරග්ගහණං ජානාති, සාමණෙරදහරභික්ඛූහි සද්ධිං විස්සාසො ජායති, ථෙරෙහි සද්ධිං සිනෙහො පතිට්ඨාති, ගතගතට්ඨානෙ අභිරමති, න උක්කණ්ඨති. තස්මා එත්තකං වසිතුං වට්ටතීති අඩ්ඪමාසං වසිත්වා පක්කාමි.

පණ්ඩුපුටකස්ස සාලිනොති පුටකෙ කත්වා සුක්ඛාපිතස්ස රත්තසාලිනො. තස්ස කිර සාලිනො වප්පකාලතො පට්ඨාය අයං පරිහාරො – කෙදාරා සුපරිකම්මකතා හොන්ති, තත්ථ බීජානි පතිට්ඨාපෙත්වා ගන්ධොදකෙන සිඤ්චිංසු, වප්පකාලෙ විතානං විය උපරි වත්ථකිලඤ්ජං බන්ධිත්වා පරිපක්කකාලෙ වීහිසීසානි ඡින්දිත්වා මුට්ඨිමත්තෙ පුටකෙ කත්වා යොත්තබද්ධෙ වෙහාසංයෙව සුක්ඛාපෙත්වා ගන්ධචුණ්ණානි අත්ථරිත්වා කොට්ඨකෙසු පූරෙත්වා තතියෙ වස්සෙ විවරිංසු. එවං තිවස්සං පරිවුත්ථස්ස සුගන්ධරත්තසාලිනො අපගතකාළකෙ සුපරිසුද්ධෙ තණ්ඩුලෙ ගහෙත්වා ඛජ්ජකවිකතිම්පි භත්තම්පි පටියාදියිංසු. තං සන්ධාය වුත්තං පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං…පෙ… කාලං ආරොචාපෙසීති.

288. අධිවුට්ඨො මෙති කිං සන්ධාය වදති? වෙගළිඞ්ගතො නික්ඛමනකාලෙ ඝටිකාරො අත්තනො සන්තිකෙ වස්සාවාසං වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං අග්ගහෙසි, තං සන්ධාය වදති. අහුදෙව අඤ්ඤථත්තං අහු දොමනස්සන්ති තෙමාසං දානං දාතුං, ධම්මඤ්ච සොතුං, ඉමිනා ච නියාමෙන වීසති භික්ඛුසහස්සානි පටිජග්ගිතුං නාලත්ථන්ති අලාභං ආරබ්භ චිත්තඤ්ඤථත්තං චිත්තදොමනස්සං අහොසි, න තථාගතං ආරබ්භ. කස්මා? සොතාපන්නත්තා. සො කිර පුබ්බෙ බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසි. අථෙකස්මිං සමයෙ පච්චන්තෙ කුපිතෙ වූපසමනත්ථං ගච්ඡන්තො උරච්ඡදං නාම ධීතරමාහ – ‘‘අම්ම අම්හාකං දෙවෙ මා පමජ්ජී’’ති. බ්‍රාහ්මණා තං රාජධීතරං දිස්වා විසඤ්ඤිනො අහෙසුං. කෙ ඉමෙ චාති වුත්තෙ තුම්හාකං භූමිදෙවාති. භූමිදෙවා නාම එවරූපා හොන්තීති නිට්ඨුභිත්වා පාසාදං අභිරුහි. සා එකදිවසං වීථිං ඔලොකෙන්තී ඨිතා කස්සපස්ස භගවතො අග්ගසාවකං දිස්වා පක්කොසාපෙත්වා පිණ්ඩපාතං දත්වා අනුමොදනං සුණමානායෙව සොතාපන්නා හුත්වා ‘‘අඤ්ඤෙපි භික්ඛූ අත්ථී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සත්ථා වීසතියා භික්ඛුසහස්සෙහි සද්ධිං ඉසිපතනෙ වසතී’’ති ච සුත්වා නිමන්තෙත්වා දානං අදාසි.

රාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ආගතො. අථ නං පඨමතරමෙව බ්‍රාහ්මණා ආගන්ත්වා ධීතු අවණ්ණං වත්වා පරිභින්දිංසු. රාජා පන ධීතු ජාතකාලෙයෙව වරං අදාසි. තස්සා ‘‘සත්ත දිවසානි රජ්ජං දාතබ්බ’’න්ති වරං ගණ්හිංසු. අථස්සා රාජා සත්ත දිවසානි රජ්ජං නිය්‍යාතෙසි. සා සත්ථාරං භොජයමානා රාජානං පක්කොසාපෙත්වා බහිසාණියං නිසීදාපෙසි. රාජා සත්ථු අනුමොදනං සුත්වාව සොතාපන්නො ජාතො. සොතාපන්නස්ස ච නාම තථාගතං ආරබ්භ ආඝාතො නත්ථි. තෙන වුත්තං – ‘‘න තථාගතං ආරබ්භා’’ති.

යං ඉච්ඡති තං හරතූති සො කිර භාජනානි පචිත්වා කයවික්කයං න කරොති, එවං පන වත්වා දාරුත්ථාය වා මත්තිකත්ථාය වා පලාලත්ථාය වා අරඤ්ඤං ගච්ඡති. මහාජනා ‘‘ඝටිකාරෙන භාජනානි පක්කානී’’ති සුත්වා පරිසුද්ධතණ්ඩුලලොණදධිතෙලඵාණිතාදීනි ගහෙත්වා ආගච්ඡන්ති. සචෙ භාජනං මහග්ඝං හොති, මූලං අප්පං, යං වා තං වා දත්වා ගණ්හාමාති තං න ගණ්හන්ති. ධම්මිකො වාණිජො මාතාපිතරො පටිජග්ගති, සම්මාසම්බුද්ධං උපට්ඨහති, බහු නො අකුසලං භවිස්සතීති පුන ගන්ත්වා මූලං ආහරන්ති. සචෙ පන භාජනං අප්පග්ඝං හොති, ආභතං මූලං බහු, ධම්මිකො වාණිජො, අම්හාකං පුඤ්ඤං භවිස්සතීති යථාභතං ඝරසාමිකා විය සාධුකං පටිසාමෙත්වා ගච්ඡන්ති. එවංගුණො පන කස්මා න පබ්බජතීති. රඤ්ඤො වචනපථං පච්ඡින්දන්තො අන්ධෙ ජිණ්ණෙ මාතාපිතරො පොසෙතීති ආහ.

289. කො නු ඛොති කුහිං නු ඛො. කුම්භියාති උක්ඛලිතො. පරියොගාති සූපභාජනතො. පරිභුඤ්ජාති භුඤ්ජ. කස්මා පනෙතෙ එවං වදන්ති? ඝටිකාරො කිර භත්තං පචිත්වා සූපං සම්පාදෙත්වා මාතාපිතරො භොජෙත්වා සයම්පි භුඤ්ජිත්වා භගවතො වඩ්ඪමානකං භත්තසූපං පට්ඨපෙත්වා ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා ආධාරකං උපට්ඨපෙත්වා උදකං පච්චුපට්ඨපෙත්වා මාතාපිතූනං සඤ්ඤං දත්වා අරඤ්ඤං ගච්ඡති. තස්මා එවං වදන්ති. අභිවිස්සත්ථොති අතිවිස්සත්ථො. පීතිසුඛං න විජහතීති න නිරන්තරං විජහති, අථ ඛො රත්තිභාගෙ වා දිවසභාගෙ වා ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා යස්මිං යස්මිං ඛණෙ – ‘‘සදෙවකෙ නාම ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො මය්හං ගෙහං පවිසිත්වා සහත්ථෙන ආමිසං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජති, ලාභා වත මෙ’’ති අනුස්සරති, තස්මිං තස්මිං ඛණෙ පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජති. තං සන්ධාය එවං වුත්තං.

290. කළොපියාති පච්ඡිතො. කිං පන භගවා එවමකාසීති. පච්චයො ධම්මිකො, භික්ඛූනං පත්තෙ භත්තසදිසො, තස්මා එවමකාසි. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිපි ච සාවකානංයෙව හොති, බුද්ධානං සික්ඛාපදවෙලා නාම නත්ථි. යථා හි රඤ්ඤො උය්‍යානෙ පුප්ඵඵලානි හොන්ති, අඤ්ඤෙසං තානි ගණ්හන්තානං නිග්ගහං කරොන්ති, රාජා යථාරුචියා පරිභුඤ්ජති, එවංසම්පදමෙතං. පරසමුද්දවාසීථෙරා පන ‘‘දෙවතා කිර පටිග්ගහෙත්වා අදංසූ’’ති වදන්ති.

291. හරථ, භන්තෙ, හරථ භද්‍රමුඛාති අම්හාකං පුත්තො ‘‘කුහිං ගතොසී’’ති වුත්තෙ – ‘‘දසබලස්ස සන්තික’’න්ති වදති, කුහිං නු ඛො ගච්ඡති, සත්ථු වසනට්ඨානස්ස ඔවස්සකභාවම්පි න ජානාතීති පුත්තෙ අපරාධසඤ්ඤිනො ගහණෙ තුට්ඨචිත්තා එවමාහංසු.

තෙමාසං ආකාසච්ඡදනං අට්ඨාසීති භගවා කිර චතුන්නං වස්සිකානං මාසානං එකං මාසං අතික්කමිත්වා තිණං ආහරාපෙසි, තස්මා එවමාහ. අයං පනෙත්ථ පදත්ථො – ආකාසං ඡදනමස්සාති ආකාසච්ඡදනං. න දෙවොතිවස්සීති කෙවලං නාතිවස්සි, යථා පනෙත්ථ පකතියා ච නිබ්බකොසස්ස උදකපාතට්ඨානබ්භන්තරෙ එකම්පි උදකබින්දු නාතිවස්සි, එවං ඝනඡදනගෙහබ්භන්තරෙ විය න වාතාතපාපි ආබාධං අකංසු, පකතියා උතුඵරණමෙව අහොසි. අපරභාගෙ තස්මිං නිගමෙ ඡඩ්ඩිතෙපි තං ඨානං අනොවස්සකමෙව අහොසි. මනුස්සා කම්මං කරොන්තා දෙවෙ වස්සන්තෙ තත්ථ සාටකෙ ඨපෙත්වා කම්මං කරොන්ති. යාව කප්පුට්ඨානා තං ඨානං තාදිසමෙව භවිස්සති. තඤ්ච ඛො පන න තථාගතස්ස ඉද්ධානුභාවෙන, තෙසංයෙව පන ගුණසම්පත්තියා. තෙසඤ්හි – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො කත්ථ න ලභෙය්‍ය, අම්හාකං නාම ද්වින්නං අන්ධකානං නිවෙසනං උත්තිණං කාරෙසී’’ති න තප්පච්චයා දොමනස්සං උදපාදි – ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො අම්හාකං නිවෙසනා තිණං ආහරාපෙත්වා ගන්ධකුටිං ඡාදාපෙසී’’ති පන තෙසං අනප්පකං බලවසොමනස්සං උදපාදි. ඉති තෙසංයෙව ගුණසම්පත්තියා ඉදං පාටිහාරියං ජාතන්ති වෙදිතබ්බං.

292. තණ්ඩුලවාහසතානීති එත්ථ ද්වෙ සකටානි එකො වාහොති වෙදිතබ්බො. තදුපියඤ්ච සූපෙය්‍යන්ති සූපත්ථාය තදනුරූපං තෙලඵාණිතාදිං. වීසතිභික්ඛුසහස්සස්ස තෙමාසත්ථාය භත්තං භවිස්සතීති කිර සඤ්ඤාය රාජා එත්තකං පෙසෙසි. අලං මෙ රඤ්ඤොව හොතූති කස්මා පටික්ඛිපි? අධිගතඅප්පිච්ඡතාය. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘නාහං රඤ්ඤා දිට්ඨපුබ්බො, කථං නු ඛො පෙසෙසී’’ති. තතො චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා බාරාණසිං ගතො, අද්ධා සො රඤ්ඤො වස්සාවාසං යාචියමානො මය්හං පටිඤ්ඤාතභාවං ආරොචෙත්වා මම ගුණකථං කථෙසි, ගුණකථාය ලද්ධලාභො පන නටෙන නච්චිත්වා ලද්ධං විය ගායකෙන ගායිත්වා ලද්ධං විය ච හොති. කිං මය්හං ඉමිනා, කම්මං කත්වා උප්පන්නෙන මාතාපිතූනම්පි සම්මාසම්බුද්ධස්සපි උපට්ඨානං සක්කා කාතු’’න්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

ඝටිකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. රට්ඨපාලසුත්තවණ්ණනා

293. එවං මෙ සුතන්ති රට්ඨපාලසුත්තං. තත්ථ ථුල්ලකොට්ඨිකන්ති ථුල්ලකොට්ඨං පරිපුණ්ණකොට්ඨාගාරං. සො කිර ජනපදො නිච්චසස්සො සදා බීජභණ්ඩං නික්ඛමති, ඛලභණ්ඩං පවිසති. තෙන තස්මිං නිගමෙ කොට්ඨා නිච්චපූරාව හොන්ති. තස්මා සො ථුල්ලකොට්ඨිකන්තෙව සඞ්ඛං ගතො.

294. රට්ඨපාලොති කස්මා රට්ඨපාලො? භින්නං රට්ඨං සන්ධාරෙතුං පාලෙතුං සමත්ථොති රට්ඨපාලො. කදා පනස්සෙතං නාමං උප්පන්නන්ති. පදුමුත්තරසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ. ඉතො හි පුබ්බෙ සතසහස්සකප්පමත්ථකෙ වස්සසතසහස්සායුකෙසු මනුස්සෙසු පදුමුත්තරො නාම සත්ථා උප්පජ්ජිත්වා භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො ලොකහිතාය චාරිකං චරි, යං සන්ධාය වුත්තං –

‘‘නගරං හංසවතී නාම, ආනන්දො නාම ඛත්තියො;

සුජාතා නාම ජනිකා, පදුමුත්තරස්ස සත්ථුනො’’ති. (බු. වං. 12.19);

පදුමුත්තරෙ පන අනුප්පන්නෙ එව හංසවතියා ද්වෙ කුටුම්බිකා සද්ධා පසන්නා කපණද්ධිකයාචකාදීනං දානං පට්ඨපයිංසු. තදා පබ්බතවාසිනො පඤ්චසතා තාපසා හංසවතිං අනුප්පත්තා. තෙ ද්වෙපි ජනා තාපසගණං මජ්ඣෙ භින්දිත්වා උපට්ඨහිංසු. තාපසා කිඤ්චිකාලං වසිත්වා පබ්බතපාදමෙව ගතා. ද්වෙ සඞ්ඝත්ථෙරා ඔහීයිංසු. තදා තෙසං තෙ යාවජීවං උපට්ඨානං අකංසු. තාපසෙසු භුඤ්ජිත්වා අනුමොදනං කරොන්තෙසු එකො සක්කභවනස්ස වණ්ණං කථෙසි, එකො භූමින්ධරනාගරාජභවනස්ස.

කුටුම්බිකෙසු එකො සක්කභවනං පත්ථනං කත්වා සක්කො හුත්වා නිබ්බත්තො, එකො නාගභවනෙ පාලිතනාගරාජා නාම. තං සක්කො අත්තනො උපට්ඨානං ආගතං දිස්වා නාගයොනියං අභිරමසීති පුච්ඡි. සො නාභිරමාමීති ආහ. තෙන හි පදුමුත්තරස්ස භගවතො දානං දත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ පත්ථනං කරොහි, උභො සුඛං වසිස්සාමාති. නාගරාජා සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරස්ස භගවතො සත්තාහං මහාදානං දදමානො පදුමුත්තරස්ස දසබලස්ස පුත්තං උපරෙවතං නාම සාමණෙරං දිස්වා සත්තමෙ දිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දිබ්බවත්ථානි දත්වා සාමණෙරස්ස ඨානන්තරං පත්ථෙසි. භගවා අනාගතං ඔලොකෙත්වා – ‘‘අනාගතෙ ගොතමස්ස නාම බුද්ධස්ස පුත්තො රාහුලකුමාරො භවිස්සතී’’ති දිස්වා ‘‘සමිජ්ඣිස්සති තෙ පත්ථනා’’ති කථෙසි. නාගරාජා තමත්ථං සක්කස්ස කථෙසි. සක්කො තස්ස වචනං සුත්වා තථෙව සත්තාහං දානං දත්වා භින්නං රට්ඨං සන්ධාරෙතුං පාලෙතුං සමත්ථකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා සද්ධාපබ්බජිතං රට්ඨපාලං නාම කුලපුත්තං දිස්වා – ‘‘අහම්පි අනාගතෙ ලොකස්මිං තුම්හාදිසෙ බුද්ධෙ උප්පන්නෙ භින්නං රට්ඨං සන්ධාරෙතුං පාලෙතුං සමත්ථකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා අයං කුලපුත්තො විය සද්ධාපබ්බජිතො රට්ඨපාලො නාම භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනමකාසි. සත්ථා සමිජ්ඣනකභාවං ඤත්වා ඉමං ගාථමාහ –

‘‘සරාජිකං චාතුවණ්ණං, පොසෙතුං යං පහොස්සති;

රට්ඨපාලකුලං නාම, තත්ථ ජායිස්සතෙ අය’’න්ති. –

එවං පදුමුත්තරසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ තස්සෙතං නාමං උප්පන්නන්ති වෙදිතබ්බං.

එතදහොසීති කිං අහොසි? යථා යථා ඛොතිආදි. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපකථා – අහං ඛො යෙන යෙන කාරණෙන භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, තෙන තෙන මෙ උපපරික්ඛතො එවං හොති – ‘‘යදෙතං සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකදිවසම්පි අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං චරිතබ්බං, එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලීනං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං, සඞ්ඛලිඛිතං විලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං කත්වා චරිතබ්බං, නයිදං සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං, යංනූනාහං කෙසඤ්ච මස්සුඤ්ච ඔහාරෙත්වා කාසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය’’න්ති.

අචිරපක්කන්තෙසු ථුල්ලකොට්ඨිකෙසු බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති රට්ඨපාලො අනුට්ඨිතෙසු තෙසු න භගවන්තං පබ්බජ්ජං යාචි. කස්මා? තත්ථස්ස බහූ ඤාතිසාලොහිතා මිත්තාමච්චා සන්ති, තෙ – ‘‘ත්වං මාතාපිතූනං එකපුත්තකො, න ලබ්භා තයා පබ්බජිතු’’න්ති බාහායම්පි ගහෙත්වා ආකඩ්ඪෙය්‍යුං, තතො පබ්බජ්ජාය අන්තරායො භවිස්සතීති සහෙව පරිසාය උට්ඨහිත්වා ථොකං ගන්ත්වා පුන කෙනචි සරීරකිච්චලෙසෙන නිවත්තිත්වා භගවන්තං උපසඞ්කම්ම පබ්බජ්ජං යාචි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො රට්ඨපාලො කුලපුත්තො අචිරපක්කන්තෙසු ථුල්ලකොට්ඨිකෙසු…පෙ… පබ්බාජෙතු මං භගවා’’ති. භගවා පන යස්මා රාහුලකුමාරස්ස පබ්බජිතතො පභුති මාතාපිතූහි අනනුඤ්ඤාතං පුත්තං න පබ්බාජෙති, තස්මා නං පුච්ඡි අනුඤ්ඤාතොසි පන ත්වං, රට්ඨපාල, මාතාපිතූහි…පෙ… පබ්බජ්ජායාති.

295. අම්මතාතාති එත්ථ අම්මාති මාතරං ආලපති, තාතාති පිතරං. එකපුත්තකොති එකොව පුත්තකො, අඤ්ඤො කොචි ජෙට්ඨො වා කනිට්ඨො වා නත්ථි. එත්ථ ච එකපුත්තොති වත්තබ්බෙ අනුකම්පාවසෙන එකපුත්තකොති වුත්තං. පියොති පීතිජනකො. මනාපොති මනවඩ්ඪනකො. සුඛෙධිතොති සුඛෙන එධිතො, සුඛසංවඩ්ඪිතොති අත්ථො. සුඛපරිභතොති සුඛෙන පරිභතො, ජාතකාලතො පභුති ධාතීහි අඞ්කතො අඞ්කං ආහරිත්වා ධාරියමානො අස්සකරථකාදීහි බාලකීළනකෙහි කීළයමානො සාදුරසභොජනං භොජයමානො සුඛෙන පරිහටො. න ත්වං, තාත රට්ඨපාල, කස්සචි දුක්ඛස්ස ජානාසීති ත්වං, තාත රට්ඨපාල අප්පමත්තකම්පි කලභාගං දුක්ඛස්ස න ජානාසි න සරසීති අත්ථො. මරණෙනපි තෙ මයං අකාමකා විනා භවිස්සාමාති සචෙපි තව අම්හෙසු ජීවමානෙසු මරණං භවෙය්‍ය, තෙන තෙ මරණෙනපි මයං අකාමකා අනිච්ඡකා න අත්තනො රුචියා විනා භවිස්සාම, තයා වියොගං පාපුණිස්සාමාති අත්ථො. කිං පන මයං තන්ති එවං සන්තෙ කිං පන කිං නාම තං කාරණං, යෙන මයං තං ජීවන්තං අනුජානිස්සාම. අථ වා කිං පන මයං තන්ති කෙන පන කාරණෙන මයං තං ජීවන්තං අනුජානිස්සාමාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

296. තත්ථෙවාති යත්ථ නං ඨිතං මාතාපිතරො නානුජානිංසු, තත්ථෙව ඨානෙ. අනන්තරහිතායාති කෙනචි අත්ථරණෙන අනත්ථතාය. පරිචාරෙහීති ගන්ධබ්බනටනාටකාදීනි පච්චුපට්ඨපෙත්වා තත්ථ සහායකෙහි සද්ධිං යථාසුඛං ඉන්ද්‍රියානි චාරෙහි සඤ්චාරෙහි, ඉතො චිතො ච උපනෙහීති වුත්තං හොති. අථ වා පරිචාරෙහීති ගන්ධබ්බනටනාටකාදීනි පච්චුපට්ඨපෙත්වා සහායකෙහි සද්ධිං ලළ උපලළ රම, කීළස්සූතිපි වුත්තං හොති. කාමෙ පරිභුඤ්ජන්තොති අත්තනො පුත්තදාරෙහි සද්ධිං භොගෙ භුඤ්ජන්තො. පුඤ්ඤානි කරොන්තොති බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්ච ආරබ්භ දානප්පදානාදීනි සුගතිමග්ගසංසොධකානි කුසලකම්මානි කරොන්තො. තුණ්හී අහොසීති කථානුප්පබන්ධවිච්ඡෙදනත්ථං නිරාලාපසල්ලාපො අහොසි.

අථස්ස මාතාපිතරො තික්ඛත්තුං වත්වා පටිවචනම්පි අලභමානා සහායකෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘එස වො සහායකො පබ්බජිතුකාමො, නිවාරෙථ න’’න්ති ආහංසු. තෙපි තං උපසඞ්කමිත්වා තික්ඛත්තුං අවොචුං, තෙසම්පි තුණ්හී අහොසි. තෙන වුත්තං – අථ ඛො රට්ඨපාලස්ස කුලපුත්තස්ස සහායකා…පෙ… තුණ්හී අහොසීති. අථස්ස සහායකානං තික්ඛත්තුං වත්වා එතදහොසි – ‘‘සචෙ අයං පබ්බජ්ජං අලභමානො මරිස්සති, න කොචි ගුණො ලබ්භති. පබ්බජිතං පන නං මාතාපිතරොපි කාලෙන කාලං පස්සිස්සන්ති, මයම්පි පස්සිස්සාම, පබ්බජ්ජාපි ච නාමෙසා භාරියා, දිවසෙ දිවසෙ මත්තිකාපත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩාය චරිතබ්බං, එකසෙය්‍යං එකභත්තං බ්‍රහ්මචරියං අතිදුක්කරං, අයඤ්ච සුඛුමාලො නාගරිකජාතියො, සො තං චරිතුං අසක්කොන්තො පුන ඉධෙව ආගමිස්සති, හන්දස්ස මාතාපිතරො අනුජානාපෙස්සාමා’’ති. තෙ තථා අකංසු. මාතාපිතරොපි නං ‘‘පබ්බජිතෙන ච පන තෙ මාතාපිතරො උද්දස්සෙතබ්බා’’ති ඉමං කතිකං කත්වා අනුජානිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො රට්ඨපාලස්ස කුලපුත්තස්ස සහායකා යෙන රට්ඨපාලස්ස කුලපුත්තස්ස මාතාපිතරො…පෙ… අනුඤ්ඤාතොසි මාතාපිතූහි…පෙ… උද්දස්සෙතබ්බා’’ති. තත්ථ උද්දස්සෙතබ්බාති උද්ධං දස්සෙතබ්බා, යථා තං කාලෙන කාලං පස්සන්ති, එවං ආගන්ත්වා අත්තානං දස්සෙතබ්බා.

299. බලං ගහෙත්වාති සප්පායභොජනානි භුඤ්ජන්තො උච්ඡාදනාදීහි ච කායං පරිහරන්තො කායබලං ජනෙත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා අස්සුමුඛං ඤාතිපරිවට්ටං පහාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… පබ්බාජෙතු මං, භන්තෙ, භගවාති. භගවා සමීපෙ ඨිතං අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි භික්ඛු රට්ඨපාලං පබ්බාජෙහි චෙව උපසම්පාදෙහි චා’’ති. සාධු, භන්තෙති ඛො සො භික්ඛු භගවතො පටිස්සුත්වා රට්ඨපාලං කුලපුත්තං ජිනදත්තියං සද්ධිවිහාරිකං ලද්ධා පබ්බාජෙසි චෙව උපසම්පාදෙසි ච. තෙන වුත්තං – ‘‘අලත්ථ ඛො රට්ඨපාලො කුලපුත්තො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පද’’න්ති.

පහිතත්තො විහරන්තොති ද්වාදස සංවච්ඡරානි එවං විහරන්තො. නෙය්‍යපුග්ගලො හි අයමායස්මා, තස්මා පුඤ්ඤවා අභිනීහාරසම්පන්නොපි සමානො ‘‘අජ්ජ අජ්ජෙව අරහත්ත’’න්ති සමණධම්මං කරොන්තොපි ද්වාදසමෙ වස්සෙ අරහත්තං පාපුණි.

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති මය්හං මාතාපිතරො පබ්බජ්ජං අනුජානමානා – ‘‘තයා කාලෙන කාලං ආගන්ත්වා අම්හාකං දස්සනං දාතබ්බ’’න්ති වත්වා අනුජානිංසු, දුක්කරකාරිකා ඛො පන මාතාපිතරො, අහඤ්ච යෙනජ්ඣාසයෙන පබ්බජිතො, සො මෙ මත්ථකං පත්තො, ඉදානි භගවන්තං ආපුච්ඡිත්වා අත්තානං මාතාපිතූනං දස්සෙස්සාමීති චින්තෙත්වා ආපුච්ඡිතුකාමො උපසඞ්කමි. මනසාකාසීති ‘‘කිං නු ඛො රට්ඨපාලෙ ගතෙ කොචි උපද්දවො භවිස්සතී’’ති මනසි අකාසි. තතො ‘‘භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘සක්ඛිස්සති නු ඛො රට්ඨපාලො තං මද්දිතු’’න්ති ඔලොකෙන්තො තස්ස අරහත්තසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘සක්ඛිස්සතී’’ති අඤ්ඤාසි. තෙන වුත්තං – යථා භගවා අඤ්ඤාසි…පෙ… කාලං මඤ්ඤසීති.

මිගචීරෙති එවංනාමකෙ උය්‍යානෙ. තඤ්හි රඤ්ඤා – ‘‘අකාලෙ සම්පත්තපබ්බජිතානං දින්නමෙව ඉදං, යථාසුඛං පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති එවමනුඤ්ඤාතමෙව අහොසි, තස්මා ථෙරො – ‘‘මම ආගතභාවං මාතාපිතූනං ආරොචෙස්සාමි, තෙ මෙ පාදධොවනඋණ්හොදකපාදමක්ඛනතෙලාදීනි පෙසිස්සන්තී’’ති චිත්තම්පි අනුප්පාදෙත්වා උය්‍යානමෙව පාවිසි. පිණ්ඩාය පාවිසීති දුතියදිවසෙ පාවිසි.

මජ්ඣිමායාති සත්තද්වාරකොට්ඨකස්ස ඝරස්ස මජ්ඣිමෙ ද්වාරකොට්ඨකෙ. උල්ලිඛාපෙතීති කප්පකෙන කෙසෙ පහරාපෙති. එතදවොචාති – ‘‘ඉමෙ සමණකා අම්හාකං පියපුත්තකං පබ්බාජෙත්වා චොරානං හත්ථෙ නික්ඛිපිත්වා විය එකදිවසම්පි න දස්සාපෙන්ති, එවං ඵරුසකාරකා එතෙ පුන ඉමං ඨානං උපසඞ්කමිතබ්බං මඤ්ඤන්ති, එත්තොව නිකඩ්ඪිතබ්බා එතෙ’’ති චින්තෙත්වා එතං ‘‘ඉමෙහි මුණ්ඩකෙහී’’තිආදිවචනං අවොච. ඤාතිදාසීති ඤාතකානං දාසී. ආභිදොසිකන්ති පාරිවාසිකං එකරත්තාතික්කන්තං පූතිභූතං. තත්ථායං පදත්ථො – පූතිභාවදොසෙන අභිභූතොති අභිදොසො, අභිදොසොව ආභිදොසිකො. එකරත්තාතික්කන්තස්සෙව නාමසඤ්ඤා එසා යදිදං ආභිදොසිකොති, තං ආභිදොසිකං. කුම්මාසන්ති යවකුම්මාසං. ඡඩ්ඩෙතුකාමා හොතීති යස්මා අන්තමසො දාසකම්මකාරානං ගොරූපානම්පි අපරිභොගාරහො, තස්මා නං කචවරං විය බහි ඡඩ්ඩෙතුකාමා හොති. සචෙතන්ති සචෙ එතං. භගිනීති අරියවොහාරෙන අත්තනො ධාතිං ඤාතිදාසිං ආලපති. ඡඩ්ඩනීයධම්මන්ති ඡඩ්ඩෙතබ්බසභාවං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘භගිනි එතං සචෙ බහි ඡඩ්ඩනීයධම්මං නිස්සට්ඨපරිග්ගහං, ඉධ මෙ පත්තෙ ආකිරාහී’’ති. කිං පන එවං වත්තුං ලබ්භති, විඤ්ඤත්ති වා පයුත්තවාචා වා න හොතීති. න හොති. කස්මා? නිස්සට්ඨපරිග්ගහත්තා. යඤ්හි ඡඩ්ඩනීයධම්මං නිස්සට්ඨපරිග්ගහං, යත්ථ සාමිකා අනාලයා හොන්ති, තං සබ්බං ‘‘දෙථ ආහරථ ආකිරථා’’ති වත්තුං වට්ටති. තෙනෙව හි අයමායස්මා අග්ගඅරියවංසිකො සමානොපි එවමාහ.

හත්ථානන්ති භික්ඛාගහණත්ථං පත්තං උපනාමයතො මණිබන්ධතො පභුති ද්වින්නම්පි හත්ථානං. පාදානන්ති නිවාසනන්තතො පට්ඨාය ද්වින්නම්පි පාදානං. සරස්සාති සචෙ තං භගිනීති වාචං නිච්ඡාරයතො සරස්ස ච. නිමිත්තං අග්ගහෙසීති හත්ථපිට්ඨිආදීනි ඔලොකයමානා – ‘‘පුත්තස්ස මෙ රට්ඨපාලස්ස විය සුවණ්ණකච්ඡපපිට්ඨිසදිසා ඉමා හත්ථපාදපිට්ඨියො, හරිතාලවට්ටියො විය සුවට්ටිතා අඞ්ගුලියො, මධුරො සරො’’ති ගිහිකාලෙ සල්ලක්ඛිතපුබ්බං ආකාරං අග්ගහෙසි සඤ්ජානි සල්ලක්ඛෙසි. තස්ස හායස්මතො ද්වාදසවස්සානි අරඤ්ඤාවාසඤ්චෙව පිණ්ඩියාලොපභොජනඤ්ච පරිභුඤ්ජන්තස්ස අඤ්ඤාදිසො සරීරවණ්ණො අහොසි, තෙන නං සා ඤාතිදාසී දිස්වාව න සඤ්ජානි, නිමිත්තං පන අග්ගහෙසීති.

300. රට්ඨපාලස්ස මාතරං එතදවොචාති ථෙරස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානි සණ්ඨාපෙත්වා ථඤ්ඤං පායෙත්වා සංවඩ්ඪිතධාතීපි සමානා පබ්බජිත්වා මහාඛීණාසවභාවප්පත්තෙන සාමිපුත්තෙන සද්ධිං – ‘‘ත්වං නු ඛො, මෙ භන්තෙ, පුත්තො රට්ඨපාලො’’තිආදිවචනං වත්තුං අවිසහන්තී වෙගෙන ඝරං පවිසිත්වා රට්ඨපාලස්ස මාතරං එතදවොච. යග්ඝෙති ආරොචනත්ථෙ නිපාතො. සචෙ ජෙ සච්චන්ති එත්ථ ජෙති ආලපනෙ නිපාතො. එවඤ්හි තස්මිං දෙසෙ දාසිජනං ආලපන්ති, තස්මා ‘‘ත්වඤ්හි, භොති දාසි, සචෙ සච්චං භණසී’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

උපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? මහාකුලෙ ඉත්ථියො බහි නික්ඛමන්තා ගරහං පාපුණන්ති, ඉදඤ්ච අච්චායිකකිච්චං, සෙට්ඨිස්ස නං ආරොචෙස්සාමීති චින්තෙති. තස්මා උපසඞ්කමි. අඤ්ඤතරං කුට්ටමූලන්ති තස්මිං කිර දෙසෙ දානපතීනං ඝරෙසු සාලා හොන්ති, ආසනානි චෙත්ථ පඤ්ඤත්තානි හොන්ති, උපට්ඨාපිතං උදකකඤ්ජියං. තත්ථ පබ්බජිතා පිණ්ඩාය චරිත්වා නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්ති. සචෙ ඉච්ඡන්ති, දානපතීනම්පි සන්තකං ගණ්හන්ති. තස්මා තම්පි අඤ්ඤතරස්ස කුලස්ස ඊදිසාය සාලාය අඤ්ඤතරං කුට්ටමූලන්ති වෙදිතබ්බං. න හි පබ්බජිතා කපණමනුස්සා විය අසාරුප්පෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා භුඤ්ජන්තීති.

අත්ථි නාම තාතාති එත්ථ අත්ථීති විජ්ජමානත්ථෙ, නාමාති පුච්ඡනත්ථෙ මඤ්ඤනත්ථෙ වා නිපාතො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – අත්ථි නු ඛො, තාත රට්ඨපාල, අම්හාකං ධනං, නනු මයං නිද්ධනාති වත්තබ්බා, යෙසං නො ත්වං ඊදිසෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා ආභිදොසිකං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිස්සසි. තථා අත්ථි නු ඛො, තාත රට්ඨපාල, අම්හාකං ජීවිතං, නනු මයං මතාති වත්තබ්බා, යෙසං නො ත්වං ඊදිසෙ ඨානෙ නිසීදිත්වා ආභිදොසිකං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිස්සසි. තථා අත්ථි මඤ්ඤෙ, තාත රට්ඨපාල, තව අබ්භන්තරෙ සාසනං නිස්සාය පටිලද්ධො සමණගුණො, යං ත්වං සුභොජනරසසංවඩ්ඪිතොපි ඉමං ජිගුච්ඡනෙය්‍යං ආභිදොසිකං කුම්මාසං අමතමිව නිබ්බිකාරො පරිභුඤ්ජිස්සසීති. සො පන ගහපති දුක්ඛාභිතුන්නතාය එතමත්ථං පරිපුණ්ණං කත්වා වත්තුමසක්කොන්තො – ‘‘අත්ථි නාම, තාත රට්ඨපාල, ආභිදොසිකං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිස්සසී’’ති එත්තකමෙව අවච. අක්ඛරචින්තකා පනෙත්ථ ඉදං ලක්ඛණං වදන්ති – අනොකප්පනාමරිසනත්ථවසෙනෙතං අත්ථිසද්දෙ උපපදෙ ‘‘පරිභුඤ්ජිස්සසී’’ති අනාගතවචනං කතං. තස්සායමත්ථො – ‘‘අත්ථි නාම…පෙ… පරිභුඤ්ජිස්සසි, ඉදං පච්චක්ඛම්පි අහං න සද්දහාමි න මරිසයාමී’’ති. ඉදං එත්තකං වචනං ගහපති ථෙරස්ස පත්තමුඛවට්ටියං ගහෙත්වා ඨිතකොව කථෙසි. ථෙරොපි පිතරි පත්තමුඛවට්ටියං ගහෙත්වා ඨිතෙයෙව තං පූතිකුම්මාසං පරිභුඤ්ජි සුනඛවන්තසදිසං පූතිකුක්කුටණ්ඩමිව භින්නට්ඨානෙ පූතිකං වායන්තං. පුථුජ්ජනෙන කිර තථාරූපං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිතුං න සක්කා. ථෙරො පන අරියිද්ධියං ඨත්වා දිබ්බොජං අමතරසං පරිභුඤ්ජමානො විය පරිභුඤ්ජිත්වා ධමකරණෙන උදකං ගහෙත්වා පත්තඤ්ච මුඛඤ්ච හත්ථපාදෙ ච ධොවිත්වා කුතො නො ගහපතීතිආදිමාහ.

තත්ථ කුතො නොති කුතො නු. නෙව දානන්ති දෙය්‍යධම්මවසෙන නෙව දානං අලත්ථම්හ. න පච්චක්ඛානන්ති ‘‘කිං, තාත රට්ඨපාල, කච්චි තෙ ඛමනීයං, කච්චිසි අප්පකිලමථෙන ආගතො, න තාව තාත ගෙහෙ භත්තං සම්පාදියතී’’ති එවං පටිසන්ථාරවසෙන පච්චක්ඛානම්පි න අලත්ථම්හ. කස්මා පන ථෙරො එවමාහ? පිතු අනුග්ගහෙන. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘යථා එස මං වදති, අඤ්ඤෙපි පබ්බජිතෙ එවං වදති මඤ්ඤෙ. බුද්ධසාසනෙ ච පත්තන්තරෙ පදුමං විය භස්මාඡන්නො අග්ගි විය ඵෙග්ගුපටිච්ඡන්නො චන්දනසාරො විය සුත්තිකාපටිච්ඡන්නං මුත්තරතනං විය වලාහකපටිච්ඡන්නො චන්දිමා විය මාදිසානං පටිච්ඡන්නගුණානං භික්ඛූනං අන්තො නත්ථි, තෙසුපි න එවරූපං වචනං පවත්තෙස්සති, සංවරෙ ඨස්සතී’’ති අනුග්ගහෙන එවමාහ.

එහි තාතාති තාත තුය්හං ඝරං මා හොතු, එහි ඝරං ගමිස්සාමාති වදති. අලන්ති ථෙරො උක්කට්ඨඑකාසනිකතාය පටික්ඛිපන්තො එවමාහ. අධිවාසෙසීති ථෙරො පන පකතියා උක්කට්ඨසපදානචාරිකො ස්වාතනායභික්ඛං නාම නාධිවාසෙති, මාතු අනුග්ගහෙන පන අධිවාසෙසි. මාතු කිරස්ස ථෙරං අනුස්සරිත්වා මහාසොකො උප්පජ්ජි, රොදනෙනෙව පක්කක්ඛි විය ජාතා, තස්මා ථෙරො ‘‘සචාහං තං අපස්සිත්වා ගමිස්සාමි, හදයම්පිස්සා ඵාලෙය්‍යා’’ති අනුග්ගහෙන අධිවාසෙසි. කාරාපෙත්වාති එකං හිරඤ්ඤස්ස, එකං සුවණ්ණස්සාති ද්වෙ පුඤ්ජෙ කාරාපෙත්වා. කීවමහන්තා පන පුඤ්ජා අහෙසුන්ති. යථා ඔරතො ඨිතො පුරිසො පාරතො ඨිතං මජ්ඣිමප්පමාණං පුරිසං න පස්සති, එවංමහන්තා.

301. ඉදං තෙ තාතාති කහාපණපුඤ්ජඤ්ච සුවණ්ණපුඤ්ජඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ. මත්තිකන්ති මාතිතො ආගතං, ඉදං තෙ මාතාමහියා මාතු ඉමං ගෙහං ආගච්ඡන්තියා ගන්ධමාලාදීනං අත්ථාය දින්නං ධනන්ති අත්ථො. අඤ්ඤං පෙත්තිකං අඤ්ඤං පිතාමහන්ති යං පන තෙ පිතු ච පිතාමහානඤ්ච සන්තකං, තං අඤ්ඤංයෙව, නිහිතඤ්ච පයුත්තඤ්ච අතිවිය බහු. එත්ථ ච ‘‘පිතාමහ’’න්ති තද්ධිතලොපං කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පෙතාමහ’’න්ති වා පාඨො. සක්කා තතොනිදානන්ති ධනහෙතු ධනපච්චයා. තං තං ධනං රක්ඛන්තස්ස ච රාජාදීනං වසෙන ධනපරික්ඛයං පාපුණන්තස්ස කස්සචි උප්පජ්ජමානසොකාදයො සන්ධාය එවමාහ. එවං වුත්තෙ සෙට්ඨි ගහපති – ‘‘අහං ඉමං උප්පබ්බාජෙස්සාමීති ආනෙසිං, සො දානි මෙ ධම්මකථං කාතුං ආරද්ධො, අයං න මෙ වචනං කරිස්සතී’’ති උට්ඨාය ගන්ත්වා අස්ස ඔරොධානං ද්වාරං විවරාපෙත්වා – ‘‘අයං වො සාමිකො, ගච්ඡථ යං කිඤ්චි කත්වා නං ගණ්හිතුං වායමථා’’ති උය්‍යොජෙසි. සුවයෙ ඨිතා නාටකිත්ථියො නික්ඛමිත්වා ථෙරං පරිවාරයිංසු, තාසු ද්වෙ ජෙට්ඨකිත්ථියො සන්ධාය පුරාණදුතියිකාතිආදි වුත්තං. පච්චෙකං පාදෙසු ගහෙත්වාති එකෙකම්හි පාදෙ නං ගහෙත්වා.

කීදිසා නාම තා අය්‍යපුත්ත අච්ඡරායොති කස්මා එවමාහංසු? තදා කිර සම්බහුලෙ ඛත්තියකුමාරෙපි බ්‍රාහ්මණකුමාරෙපි සෙට්ඨිපුත්තෙපි මහාසම්පත්තියො පහාය පබ්බජන්තෙ දිස්වා පබ්බජ්ජාගුණං අජානන්තා කථං සමුට්ඨාපෙන්ති ‘‘කස්මා එතෙ පබ්බජන්තී’’ති. අථඤ්ඤෙ වදන්ති ‘‘දෙවච්ඡරාදෙවනාටකානං කාරණා’’ති. සා කථා විත්ථාරිකා අහොසි. තං ගහෙත්වා සබ්බා එවමාහංසු. අථ ථෙරො පටික්ඛිපන්තො න ඛො මයං භගිනීතිආදිමාහ. සමුදාචරතීති වොහරති වදති. තත්ථෙව මුච්ඡිතා පපතිංසූති තං භගිනිවාදෙන සමුදාචරන්තං දිස්වා ‘‘මයං අජ්ජ ආගමිස්සති, අජ්ජ ආගමිස්සතී’’ති ද්වාදස වස්සානි බහි න නික්ඛන්තා, එතං නිස්සාය නො දාරකා න ලද්ධා, යෙසං ආනුභාවෙන ජීවෙය්‍යාම, ඉතො චම්හා පරිහීනා අඤ්ඤතො ච. අයං ලොකො නාම අත්තනොව චින්තෙසි, තස්මා තාපි ‘‘ඉදානි මයං අනාථා ජාතා’’ති අත්තනොව චින්තයමානා – ‘‘අනත්ථිකො දානි අම්හෙහි අයං, සො අම්හෙ පජාපතියො සමානා අත්තනා සද්ධිං එකමාතුකුච්ඡියා සයිතදාරිකා විය මඤ්ඤතී’’ති සමුප්පන්නබලවසොකා හුත්වා තස්මිංයෙව පදෙසෙ මුච්ඡිතා පපතිංසු, පතිතාති අත්ථො.

මා නො විහෙඨෙථාති මා අම්හෙ ධනං දස්සෙත්වා මාතුගාමෙ ච උය්‍යොජෙත්වා විහෙඨයිත්ථ, විහෙසා හෙසා පබ්බජිතානන්ති. කස්මා එවමාහ? මාතාපිතූනං අනුග්ගහෙන. සො කිර සෙට්ඨි – ‘‘පබ්බජිතලිඞ්ගං නාම කිලිට්ඨං, පබ්බජ්ජාවෙසං හාරෙත්වා න්හායිත්වා තයො ජනා එකතො භුඤ්ජිස්සාමා’’ති මඤ්ඤමානො ථෙරස්ස භික්ඛං න දෙති. ථෙරො – ‘‘මාදිසස්ස ඛීණාසවස්ස ආහාරන්තරායං කත්වා එතෙ බහුං අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යු’’න්ති තෙසං අනුග්ගහෙන එවමාහ.

302. ගාථා අභාසීති ගාථායො අභාසි. තත්ථ පස්සාති සන්තිකෙ ඨිතජනං සන්ධාය වදති. චිත්තන්ති චිත්තවිචිත්තං. බිම්බන්ති අත්තභාවං. අරුකායන්ති නවන්නං වණමුඛානං වසෙන වණකායං. සමුස්සිතන්ති තීණි අට්ඨිසතානි නවහි න්හාරුසතෙහි බන්ධිත්වා නවහි මංසපෙසිසතෙහි ලිම්පිත්වා සමන්තතො උස්සිතං. ආතුරන්ති ජරාතුරතාය රොගාතුරතාය කිලෙසාතුරතාය ච නිච්චාතුරං. බහුසඞ්කප්පන්ති පරෙසං උප්පන්නපත්ථනාසඞ්කප්පෙහි බහුසඞ්කප්පං. ඉත්ථීනඤ්හි කායෙ පුරිසානං සඞ්කප්පා උප්පජ්ජන්ති, තෙසං කායෙ ඉත්ථීනං. සුසානෙ ඡඩ්ඩිතකළෙවරභූතම්පි චෙතං කාකකුලලාදයො පත්ථයන්තියෙවාති බහුසඞ්කප්පො නාම හොති. යස්ස නත්ථි ධුවං ඨිතීති යස්ස කායස්ස මායාමරීචිඵෙණපිණ්ඩ උදකපුප්ඵුළාදීනං විය එකංසෙනෙව ඨිති නාම නත්ථි, භිජ්ජනධම්මතාව නියතා.

තචෙන ඔනද්ධන්ති අල්ලමනුස්සචම්මෙන ඔනද්ධං. සහ වත්ථෙභි සොභතීති ගන්ධාදීහි මණිකුණ්ඩලෙහි ච චිත්තකතම්පි රූපං වත්ථෙහි සහෙව සොභති, විනා වත්ථෙහි ජෙගුච්ඡං හොති අනොලොකනක්ඛමං.

අලත්තකකතාති අලත්තකෙන රඤ්ජිතා. චුණ්ණකමක්ඛිතන්ති සාසපකක්කෙන මුඛපීළකාදීනි නීහරිත්වා ලොණමත්තිකාය දුට්ඨලොහිතං විලියාපෙත්වා තිලපිට්ඨෙන ලොහිතං පසාදෙත්වා හලිද්දියා වණ්ණං සම්පාදෙත්වා චුණ්ණකගණ්ඩිකාය මුඛං පහරන්ති, තෙනෙස අතිවිය විරොචති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

අට්ඨාපදකතාති රසොදකෙන මක්ඛිත්වා නලාටපරියන්තෙ ආවත්තනපරිවත්තෙ කත්වා අට්ඨපදකරචනාය රචිතා. අඤ්ජනීති අඤ්ජනනාළිකා.

ඔදහීති ඨපෙසි. පාසන්ති වාකරාජාලං. නාසදාති න ඝට්ටයි. නිවාපන්ති නිවාපසුත්තෙ වුත්තනිවාපතිණසදිසභොජනං. කන්දන්තෙති විරවමානෙ පරිදෙවමානෙ. ඉමාය හි ගාථාය ථෙරො මාතාපිතරො මිගලුද්දකෙ විය කත්වා දස්සෙසි, අවසෙසඤාතකෙ මිගලුද්දකපරිසං විය, හිරඤ්ඤසුවණ්ණං වාකරාජාලං විය, අත්තනා භුත්තභොජනං නිවාපතිණං විය, අත්තානං මහාමිගං විය කත්වා දස්සෙසි. යථා හි මහාමිගො යාවදත්ථං නිවාපතිණං ඛාදිත්වා පානීයං පිවිත්වා ගීවං උක්ඛිපිත්වා දිසං ඔලොකෙත්වා ‘‘ඉමං නාම ඨානං ගතස්ස සොත්ථි භවිස්සතී’’ති මිගලුද්දකානං පරිදෙවන්තානංයෙව වාකරං අඝට්ටයමානොව උප්පතිත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඝනච්ඡායස්ස ඡත්තස්ස විය ගුම්බස්ස හෙට්ඨා මන්දමන්දෙන වාතෙන බීජයමානො ආගතමග්ගං ඔලොකෙන්තො තිට්ඨති, එවමෙව ථෙරො ඉමා ගාථා භාසිත්වා ආකාසෙනෙව ගන්ත්වා මිගචීරෙ පච්චුපට්ඨාසි.

කස්මා පන ථෙරො ආකාසෙන ගතොති. පිතා කිරස්ස සෙට්ඨි සත්තසු ද්වාරකොට්ඨකෙසු අග්ගළං දාපෙත්වා මල්ලෙ ආණාපෙසි – ‘‘සචෙ නික්ඛමිත්වා ගච්ඡති, හත්ථපාදෙසු නං ගහෙත්වා කාසායානි හරිත්වා ගිහිවෙසං ගණ්හාපෙථා’’ති. තස්මා ථෙරො – ‘‘එතෙ මාදිසං මහාඛීණාසවං හත්ථෙ වා පාදෙ වා ගහෙත්වා අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යුං, තං නෙසං මා අහොසී’’ති චින්තෙත්වා ආකාසෙන අගමාසි. පරසමුද්දවාසිත්ථෙරානං පන – ‘‘ඨිතකොව ඉමා ගාථා භාසිත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රඤ්ඤො කොරබ්‍යස්ස මිගචීරෙ පච්චුපට්ඨාසී’’ති අයං වාචනාමග්ගොයෙව.

303. මිගවොති තස්ස උය්‍යානපාලස්ස නාමං. සොධෙන්තොති උය්‍යානමග්ගං සමං කාරෙත්වා අන්තොඋය්‍යානෙ තච්ඡිතබ්බයුත්තට්ඨානානි තච්ඡාපෙන්තො සම්මජ්ජිතබ්බයුත්තානි ඨානානි සම්මජ්ජාපෙන්තො වාලුකාඔකිරණ-පුප්ඵවිකිරණ-පුණ්ණඝටට්ඨපන-කදලික්ඛන්ධඨපනාදීනි ච කරොන්තොති අත්ථො. යෙන රාජා කොරබ්‍යො තෙනුපසඞ්කමීති අම්හාකං රාජා සදා ඉමස්ස කුලපුත්තස්ස වණ්ණං කථෙසි, පස්සිතුකාමො එතං, ආගතභාවං පනස්ස න ජානාති, මහා ඛො පනායං පණ්ණාකාරො, ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙස්සාමීති චින්තෙත්වා යෙන රාජා කොරබ්‍යො තෙනුපසඞ්කමි.

කිත්තයමානො අහොසීති සො කිර රාජා ථෙරං අනුස්සරිත්වා බලමජ්ඣෙපි නාටකමජ්ඣෙපි – ‘‘දුක්කරං කතං කුලපුත්තෙන තාව මහන්තං සම්පත්තිං පහාය පබ්බජිත්වා පුනනිවත්තිත්වා අනපලොකෙන්තෙනා’’ති ගුණං කථෙසි, තං ගහෙත්වා අයං එවමාහ. විස්සජ්ජෙථාති වත්වාති ඔරොධමහාමත්තබලකායාදීසු යස්ස යං අනුච්ඡවිකං, තස්ස තං දාපෙත්වාති අත්ථො. උස්සටාය උස්සටායාති උස්සිතාය උස්සිතාය, මහාමත්තමහාරට්ඨිකාදීනං වසෙන උග්ගතුග්ගතමෙව පරිසං ගහෙත්වා උපසඞ්කමීති අත්ථො. ඉධ භවං රට්ඨපාලො හත්ථත්ථරෙ නිසීදතූති හත්ථත්ථරො තනුකො බහලපුප්ඵාදිගුණං කත්වා අත්ථතො අභිලක්ඛිතො හොති, තාදිසෙ අනාපුච්ඡිත්වා නිසීදිතුං න යුත්තන්ති මඤ්ඤමානො එවමාහ.

304. පාරිජුඤ්ඤානීති පාරිජුඤ්ඤභාවා පරික්ඛයා. ජිණ්ණොති ජරාජිණ්ණො. වුඩ්ඪොති වයොවුඩ්ඪො. මහල්ලකොති ජාතිමහල්ලකො. අද්ධගතොති අද්ධානං අතික්කන්තො. වයොඅනුප්පත්තොති පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො. පබ්බජතීති ධුරවිහාරං ගන්ත්වා භික්ඛූ වන්දිත්වා, – ‘‘භන්තෙ, මයා දහරකාලෙ බහුං කුසලං කතං, ඉදානි මහල්ලකොම්හි, මහල්ලකස්ස චෙසා පබ්බජ්ජා නාම, චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා අප්පහරිතං කත්වා ජීවිස්සාමි, පබ්බාජෙථ මං, භන්තෙ,’’ති කාරුඤ්ඤං උප්පාදෙන්තො යාචති, ථෙරා අනුකම්පාය පබ්බාජෙන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. දුතියවාරෙපි එසෙව නයො.

අප්පාබාධොති අරොගො. අප්පාතඞ්කොති නිද්දුක්ඛො. සමවෙපාකිනියාති සමවිපාචනියා. ගහණියාති කම්මජතෙජොධාතුයා. තත්ථ යස්ස භුත්තභුත්තො ආහාරො ජීරති, යස්ස වා පන පුටභත්තං විය තථෙව තිට්ඨති, උභොපෙතෙ න සමවෙපාකිනියා ගහණියා සමන්නාගතා. යස්ස පන භුත්තකාලෙ භත්තච්ඡන්දො උප්පජ්ජතෙව, අයං සමවෙපාකිනියා සමන්නාගතො. නාතිසීතාය නච්චුණ්හායාති තෙනෙව කාරණෙන නාතිසීතාය නච්චුණ්හාය. අනුපුබ්බෙනාති රාජානො වා හරන්තීතිආදිනා අනුක්කමෙන. දුතියවාරෙ රාජභයචොරභයඡාතකභයාදිනා අනුක්කමෙන.

305. ධම්මුද්දෙසා උද්දිට්ඨාති ධම්මනිද්දෙසා උද්දිට්ඨා. උපනිය්‍යතීති ජරාමරණසන්තිකං ගච්ඡති, ආයුක්ඛයෙන වා තත්ථ නිය්‍යති. අද්ධුවොති ධුවට්ඨානවිරහිතො. අතාණොති තායිතුං සමත්ථෙන විරහිතො. අනභිස්සරොති අසරණො අභිසරිත්වා අභිගන්ත්වා අස්සාසෙතුං සමත්ථෙන විරහිතො. අස්සකොති නිස්සකො සකභණ්ඩවිරහිතො. සබ්බං පහාය ගමනීයන්ති සකභණ්ඩන්ති සල්ලක්ඛිතං සබ්බං පහාය ලොකෙන ගන්තබ්බං. තණ්හාදාසොති තණ්හාය දාසො.

306. හත්ථිස්මින්ති හත්ථිසිප්පෙ. කතාවීති කතකරණීයො, සික්ඛිතසික්ඛො පගුණසිප්පොති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ. ඌරුබලීති ඌරුබලසම්පන්නො. යස්ස හි ඵලකඤ්ච ආවුධඤ්ච ගහෙත්වා පරසෙනං පවිසිත්වා අභින්නං භින්දතො භින්නං සන්ධාරයතො පරහත්ථගතං රජ්ජං ආහරිතුං ඌරුබලං අත්ථි, අයං ඌරුබලී නාම. බාහුබලීති බාහුබලසම්පන්නො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. අලමත්තොති සමත්ථඅත්තභාවො.

පරියොධාය වත්තිස්සන්තීති උප්පන්නං උප්පද්දවං ඔධාය අවත්ථරිත්වා වත්තිස්සන්තීති සල්ලක්ඛෙත්වා ගහිතා.

සංවිජ්ජති ඛො, භො රට්ඨපාල, ඉමස්මිං රාජකුලෙ පහූතං හිරඤ්ඤසුවණ්ණන්ති ඉදං සො රාජා උපරි ධම්මුද්දෙසස්ස කාරණං ආහරන්තො ආහ.

අථාපරං එතදවොචාති එතං ‘‘පස්සාමි ලොකෙ’’තිආදිනා නයෙන චතුන්නං ධම්මුද්දෙසානං අනුගීතිං අවොච.

307. තත්ථ භිය්‍යොව කාමෙ අභිපත්ථයන්තීති එකං ලභිත්වා ද්වෙ පත්ථයන්ති, ද්වෙ ලභිත්වා චත්තාරොති එවං උත්තරුත්තරි වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ පත්ථයන්තියෙව.

පසය්හාති සපත්තගණං අභිභවිත්වා. සසාගරන්තන්ති සද්ධිං සාගරන්තෙන. ඔරං සමුද්දස්සාති යං සමුද්දස්ස ඔරතො සකරට්ඨං, තෙන අතිත්තරූපොති අත්ථො. න හත්ථීති න හි අත්ථි.

අහො වතා නොති අහො වත නු, අයමෙව වා පාඨො. අමරාති චාහූති අමරං ඉති ච ආහු. ඉදං වුත්තං හොති – යං මතං ඤාතී පරිවාරෙත්වා කන්දන්ති, තං – ‘‘අහො වත අම්හාකං භාතා මතො, පුත්තො මතො’’තිආදීනිපි වදන්ති.

ඵුසන්ති ඵස්සන්ති මරණඵස්සං ඵුසන්ති. තථෙව ඵුට්ඨොති යථා බාලො, ධීරොපි තථෙව මරණඵස්සෙන ඵුට්ඨො, අඵුට්ඨො නාම නත්ථි, අයං පන විසෙසො. බාලො ච බාල්‍යා වධිතොව සෙතීති බාලො බාලභාවෙන මරණඵස්සං ආගම්ම වධිතොව සෙති අභිහතොව සයති. අකතං වත මෙ කල්‍යාණන්තිආදිවිප්පටිසාරවසෙන චලති වෙධති විප්ඵන්දති. ධීරො ච න වෙධතීති ධීරො සුගතිනිමිත්තං පස්සන්තො න වෙධති න චලති.

යාය වොසානං ඉධාධිගච්ඡතීති යාය පඤ්ඤාය ඉමස්මිං ලොකෙ සබ්බකිච්චවොසානං අරහත්තං අධිගච්ඡති, සාව ධනතො උත්තමතරා. අබ්‍යොසිතත්තාති අපරියොසිතත්තා, අරහත්තපත්තියා, අභාවෙනාති අත්ථො. භවාභවෙසූති හීනප්පණීතෙසු භවෙසු.

උපෙති ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකන්ති තෙසු පාපං කරොන්තෙසු යො කොචි සත්තො පරම්පරාය සංසාරං ආපජ්ජිත්වා ගබ්භඤ්ච පරඤ්ච ලොකං උපෙති. තස්සප්පපඤ්ඤොති තස්ස තාදිසස්ස අප්පපඤ්ඤස්ස අඤ්ඤො අප්පපඤ්ඤො අභිසද්දහන්තො.

සකම්මුනා හඤ්ඤතීති අත්තනා කතකම්මවසෙන ‘‘කසාහිපි තාලෙතී’’තිආදීහි කම්මකාරණාහි හඤ්ඤති. පෙච්ච පරම්හි ලොකෙති ඉතො ගන්ත්වා පරම්හි අපායලොකෙ.

විරූපරූපෙනාති විවිධරූපෙන, නානාසභාවෙනාති අත්ථො. කාමගුණෙසූති දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකෙසු සබ්බකාමගුණෙසු ආදීනවං දිස්වා. දහරාති අන්තමසො කලලමත්තභාවං උපාදාය තරුණා. වුඩ්ඪාති වස්සසතාතික්කන්තා. අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්‍යොති අවිරුද්ධං අද්වජ්ඣගාමිං එකන්තනිය්‍යානිකං සාමඤ්ඤමෙව ‘‘සෙය්‍යො, උත්තරිතරඤ්ච පණීතතරඤ්චා’’ති උපධාරෙත්වා පබ්බජිතොස්මි මහාරාජාති. තස්මා යං ත්වං වදසි – ‘‘කිං දිස්වා වා සුත්වා වා’’ති, ඉදං දිස්වා ච සුත්වා ච පබ්බජිතොස්මීති මං ධාරෙහීති දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

රට්ඨපාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මඝදෙවසුත්තවණ්ණනා

308. එවං මෙ සුතන්ති මඝදෙවසුත්තං. තත්ථ මඝදෙවඅම්බවනෙති පුබ්බෙ මඝදෙවො නාම රාජා තං අම්බවනං රොපෙසි. තෙසු රුක්ඛෙසු පලුජ්ජමානෙසු අපරභාගෙ අඤ්ඤෙපි රාජානො රොපෙසුංයෙව. තං පන පඨමවොහාරවසෙන මඝදෙවම්බවනන්තෙව සඞ්ඛං ගතං. සිතං පාත්වාකාසීති සායන්හසමයෙ විහාරචාරිකං චරමානො රමණීයං භූමිභාගං දිස්වා – ‘‘වසිතපුබ්බං නු ඛො මෙ ඉමස්මිං ඔකාසෙ’’ති ආවජ්ජන්තො – ‘‘පුබ්බෙ අහං මඝදෙවො නාම රාජා හුත්වා ඉමං අම්බවනං රොපෙසිං, එත්ථෙව පබ්බජිත්වා චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිං. තං ඛො පනෙතං කාරණං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අපාකටං, පාකටං කරිස්සාමී’’ති අග්ගග්ගදන්තෙ දස්සෙන්තො සිතං පාතු අකාසි.

ධම්මො අස්ස අත්ථීති ධම්මිකො. ධම්මෙන රාජා ජාතොති ධම්මරාජා. ධම්මෙ ඨිතොති දසකුසලකම්මපථධම්මෙ ඨිතො. ධම්මං චරතීති සමං චරති. තත්‍ර බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසූති යොපි සො පුබ්බරාජූහි බ්‍රාහ්මණානං දින්නපරිහාරො, තං අහාපෙත්වා පකතිනියාමෙනෙව අදාසි, තථා ගහපතිකානං. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. පක්ඛස්සාති ඉමිනා පාටිහාරිකපක්ඛොපි සඞ්ගහිතො. අට්ඨමීඋපොසථස්ස හි පච්චුග්ගමනානුග්ගමනවසෙන සත්තමියඤ්ච නවමියඤ්ච, චාතුද්දසපන්නරසානං පච්චුග්ගමනානුග්ගමනවසෙන තෙරසියඤ්ච පාටිපදෙ චාති ඉමෙ දිවසා පාටිහාරිකපක්ඛාති වෙදිතබ්බා. තෙසුපි උපොසථං උපවසි.

309. දෙවදූතාති දෙවොති මච්චු, තස්ස දූතාති දෙවදූතා. සිරස්මිඤ්හි පලිතෙසු පාතුභූතෙසු මච්චුරාජස්ස සන්තිකෙ ඨිතො විය හොති, තස්මා පලිතානි මච්චුදෙවස්ස දූතාති වුච්චන්ති. දෙවා විය දූතාතිපි දෙවදූතා. යථා හි අලඞ්කතපටියත්තාය දෙවතාය ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘අසුකදිවසෙ මරිස්සතී’’ති වුත්තෙ තං තථෙව හොති, එවං සිරස්මිං පලිතෙසු පාතුභූතෙසු දෙවතාබ්‍යාකරණසදිසමෙව හොති. තස්මා පලිතානි දෙවසදිසා දූතාති වුච්චන්ති. විසුද්ධිදෙවානං දූතාතිපි දෙවදූතා. සබ්බබොධිසත්තා හි ජිණ්ණබ්‍යාධිතමතපබ්බජිතෙ දිස්වාව සංවෙගමාපජ්ජිත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජන්ති. යථාහ –

‘‘ජිණ්ණඤ්ච දිස්වා දුඛිතඤ්ච බ්‍යාධිතං,

මතඤ්ච දිස්වා ගතමායුසඞ්ඛයං;

කාසායවත්ථං පබ්බජිතඤ්ච දිස්වා,

තස්මා අහං පබ්බජිතොම්හි රාජා’’ති.

ඉමිනා පරියායෙන පලිතානි විසුද්ධිදෙවානං දූතත්තා දෙවදූතාති වුච්චන්ති.

කප්පකස්ස ගාමවරං දත්වාති සතසහස්සුට්ඨානකං ජෙට්ඨකගාමං දත්වා. කස්මා අදාසි? සංවිග්ගමානසත්තා. තස්ස හි අඤ්ජලිස්මිං ඨපිතානි පලිතානි දිස්වාව සංවෙගො උප්පජ්ජති. අඤ්ඤානි චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි ආයු අත්ථි, එවං සන්තෙපි මච්චුරාජස්ස සන්තිකෙ ඨිතං විය අත්තානං මඤ්ඤමානො සංවිග්ගො පබ්බජ්ජං රොචෙති. තෙන වුත්තං –

‘‘සිරෙ දිස්වාන පලිතං, මඝදෙවො දිසම්පති;

සංවෙගං අලභී ධීරො, පබ්බජ්ජං සමරොචයී’’ති.

අපරම්පි වුත්තං –

‘‘උත්තමඞ්ගරුහා මය්හං, ඉමෙ ජාතා වයොහරා;

පාතුභූතා දෙවදූතා, පබ්බජ්ජාසමයො මමා’’ති.

පුරිසයුගෙති වංසසම්භවෙ පුරිසෙ. කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වාති තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජන්තාපි හි පඨමං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා පබ්බජන්ති, තතො පට්ඨාය වඩ්ඪිතෙ කෙසෙ බන්ධිත්වා ජටාකලාපධරා හුත්වා විචරන්ති. බොධිසත්තොපි තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජි. පබ්බජිතො පන අනෙසනං අනනුයුඤ්ජිත්වා රාජගෙහතො ආහටභික්ඛාය යාපෙන්තො බ්‍රහ්මවිහාරං භාවෙසි. තස්මා සො මෙත්තාසහගතෙනාතිආදි වුත්තං.

කුමාරකීළිතං කීළීති අඞ්කෙන අඞ්කං පරිහරියමානො කීළි. මාලාකලාපං විය හි නං උක්ඛිපිත්වාව විචරිංසු. රඤ්ඤො මඝදෙවස්ස පුත්තො…පෙ… පබ්බජීති ඉමස්ස පබ්බජිතදිවසෙ පඤ්ච මඞ්ගලානි අහෙසුං. මඝදෙවරඤ්ඤො මතකභත්තං, තස්ස රඤ්ඤො පබ්බජිතමඞ්ගලං, තස්ස පුත්තස්ස ඡත්තුස්සාපනමඞ්ගලං, තස්ස පුත්තස්ස උපරජ්ජමඞ්ගලං, තස්ස පුත්තස්ස නාමකරණමඞ්ගලන්ති එකස්මිංයෙව සමයෙ පඤ්ච මඞ්ගලානි අහෙසුං, සකලජම්බුදීපතලෙ උන්නඞ්ගලමහොසි.

311. පුත්තපපුත්තකාති පුත්තා ච පුත්තපුත්තා චාති එවං පවත්තා තස්ස පරම්පරා. පච්ඡිමකො අහොසීති පබ්බජ්ජාපච්ඡිමකො අහොසි. බොධිසත්තො කිර බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො – ‘‘පවත්තති නු ඛො තං මයා මනුස්සලොකෙ නිහතං කල්‍යාණවත්ත’’න්ති ආවජ්ජන්තො අද්දස – ‘‘එත්තකං අද්ධානං පවත්තති, ඉදානි න පවත්තිස්සතී’’ති. න ඛො පනාහං මය්හං පවෙණියා උච්ඡිජ්ජිතුං දස්සාමීති අත්තනො වංසෙ ජාතරඤ්ඤොයෙව අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අත්තනො වංසස්ස නෙමිං ඝටෙන්තො විය නිබ්බත්තො, තෙනෙවස්ස නිමීති නාමං අහොසි. ඉති සො පබ්බජිතරාජූනං සබ්බපච්ඡිමකො හුත්වා පබ්බජිතොති පබ්බජ්ජාපච්ඡිමකො අහොසි. ගුණෙහි පන අතිරෙකතරො. තස්ස හි සබ්බරාජූහි අතිරෙකතරා ද්වෙ ගුණා අහෙසුං. චතූසු ද්වාරෙසු සතසහස්සං සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා දෙවසිකං දානං අදාසි, අනුපොසථිකස්ස ච දස්සනං නිවාරෙසි. අනුපොසථිකෙසු හි රාජානං පස්සිස්සාමාති ගතෙසු දොවාරිකො පුච්ඡති ‘‘තුම්හෙ උපොසථිකා නො වා’’ති. යෙ අනුපොසථිකා හොන්ති, තෙ නිවාරෙති ‘‘අනුපොසථිකානං රාජා දස්සනං න දෙතී’’ති. ‘‘මයං ජනපදවාසිනො කාලෙ භොජනං කුහිං ලභිස්සාමා’’තිපි තත්ථ වචනොකාසො නත්ථි. චතූසු හි ද්වාරෙසු රාජඞ්ගණෙ ච අනෙකානි භත්තචාටිසහස්සානි පටියත්තානෙව හොන්ති. තස්මා මහාජනො ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙ මස්සුං කාරෙත්වා න්හායිත්වා වත්ථානි පරිවත්තෙත්වා යථාරුචිතං භොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය රඤ්ඤො ගෙහද්වාරං ගච්ඡති. දොවාරිකෙන ‘‘උපොසථිකා තුම්හෙ’’ති පුච්ඡිතපුච්ඡිතා ‘‘ආම ආමා’’ති වදන්ති. තෙන හි ආගච්ඡථාති පවෙසෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙති. ඉති ඉමෙහි ද්වීහි ගුණෙහි අතිරෙකතරො අහොසි.

312. දෙවානං තාවතිංසානන්ති තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තදෙවානං. තෙ කිර දෙවා විදෙහරට්ඨෙ මිථිලනගරවාසිනො රඤ්ඤො ඔවාදෙ ඨත්වා පඤ්ච සීලානි රක්ඛිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තත්ථ නිබ්බත්තා රඤ්ඤො ගුණකථං කථෙන්ති. තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘දෙවානං තාවතිංසාන’’න්ති.

නිසින්නො හොතීති පාසාදවරස්ස උපරිගතො දානඤ්ච සීලඤ්ච උපපරික්ඛමානො නිසින්නො හොති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘දානං නු ඛො මහන්තං උදාහු සීලං, යදි දානං මහන්තං, අජ්ඣොත්ථරිත්වා දානමෙව දස්සාමි. අථ සීලං, සීලමෙව පූරිස්සාමී’’ති. තස්ස ‘‘ඉදං මහන්තං ඉදං මහන්ත’’න්ති නිච්ඡිතුං අසක්කොන්තස්සෙව සක්කො ගන්ත්වා පුරතො පාතුරහොසි. තෙන වුත්තං අථ ඛො, ආනන්ද,…පෙ… සම්මුඛෙ පාතුරහොසීති. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘රඤ්ඤො කඞ්ඛා උප්පන්නා, තස්ස කඞ්ඛච්ඡෙදනත්ථං පඤ්හඤ්ච කථෙස්සාමි, ඉධාගමනත්ථාය පටිඤ්ඤඤ්ච ගණ්හිස්සාමී’’ති. තස්මා ගන්ත්වා සම්මුඛෙ පාතුරහොසි. රාජා අදිට්ඨපුබ්බං රූපං දිස්වා භීතො අහොසි ලොමහට්ඨජාතො. අථ නං සක්කො – ‘‘මා භායි, මහාරාජ, විස්සත්ථො පඤ්හං පුච්ඡ, කඞ්ඛං තෙ පටිවිනොදෙස්සාමී’’ති ආහ.

රාජා –

‘‘පුච්ඡාමි තං මහාරාජ, සබ්බභූතානමිස්සර;

දානං වා බ්‍රහ්මචරියං වා, කතමං සු මහප්ඵල’’න්ති. –

පඤ්හං පුච්ඡි. සක්කො – ‘‘දානං නාම කිං, සීලමෙව ගුණවිසිට්ඨතාය මහන්තං. අහඤ්හි පුබ්බෙ, මහාරාජ, දසවස්සසහස්සානි දසන්නං ජටිලසහස්සානං දානං දත්වා පෙත්තිවිසයතො න මුත්තො, සීලවන්තා පන මය්හං දානං භුඤ්ජිත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තා’’ති වත්වා ඉමා ගාථා අවොච –

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣති.

න හෙතෙ සුලභා කායා, යාචයොගෙන කෙනචි;

යෙ කායෙ උපපජ්ජන්ති, අනාගාරා තපස්සිනො’’ති. (ජා. 2.22.429-430);

එවං රඤ්ඤො කඞ්ඛං විනොදෙත්වා දෙවලොකගමනාය පටිඤ්ඤාගහණත්ථං ලාභා තෙ මහාරාජාතිආදිමාහ. තත්ථ අවිකම්පමානොති අභායමානො. අධිවාසෙසීති අහං මහාජනං කුසලං සමාදපෙමි, පුඤ්ඤවන්තානං පන වසනට්ඨානං දිස්වා ආගතෙන මනුස්සපථෙ සුඛං කථෙතුං හොතීති අධිවාසෙසි.

313. එවං භද්දන්තවාති එවං හොතු භද්දකං තව වචනන්ති වත්වා. යොජෙත්වාති එකස්මිංයෙව යුගෙ සහස්සඅස්සාජානීයෙ යොජෙත්වා. තෙසං පන පාටියෙක්කං යොජනකිච්චං නත්ථි, මනං ආගම්ම යුත්තායෙව හොන්ති. සො පන දිබ්බරථො දියඩ්ඪයොජනසතිකො හොති, නද්ධිතො පට්ඨාය රථසීසං පඤ්ඤාසයොජනානි, අක්ඛබන්ධො පණ්ණාසයොජනානි, අක්ඛබන්ධතො පට්ඨාය පච්ඡාභාගො පණ්ණාසයොජනානි, සබ්බො සත්තවණ්ණරතනමයො. දෙවලොකො නාම උද්ධං, මනුස්සලොකො අධො, තස්මා හෙට්ඨාමුඛං රථං පෙසෙසීති න සල්ලක්ඛෙතබ්බං. යථා පන පකතිමග්ගං පෙසෙති, එවමෙව මනුස්සානං සායමාසභත්තෙ නිට්ඨිතෙ චන්දෙන සද්ධිං යුගනද්ධං කත්වා පෙසෙසි, යමකචන්දා උට්ඨිතා විය අහෙසුං. මහාජනො දිස්වා ‘‘යමකචන්දා උග්ගතා’’ති ආහ. ආගච්ඡන්තෙ ආගච්ඡන්තෙ න යමකචන්දා, එකං විමානං, න විමානං, එකො රථොති. රථොපි ආගච්ඡන්තො ආගච්ඡන්තො පකතිරථප්පමාණොව, අස්සාපි පකතිඅස්සප්පමාණාව අහෙසුං. එවං රථං ආහරිත්වා රඤ්ඤො පාසාදං පදක්ඛිණං කත්වා පාචීනසීහපඤ්ජරට්ඨානෙ රථං නිවත්තෙත්වා ආගතමග්ගාභිමුඛං කත්වා සීහපඤ්ජරෙ ඨත්වාව ආරොහනසජ්ජං ඨපෙසි.

අභිරුහ මහාරාජාති රාජා – ‘‘දිබ්බයානං මෙ ලද්ධ’’න්ති න තාවදෙව අභිරුහි, නාගරානං පන ඔවාදං අදාසි ‘‘පස්සථ තාතා, යං මෙ සක්කෙන දෙවරඤ්ඤා දිබ්බරථො පෙසිතො, සො ච ඛො න ජාතිගොත්තං වා කුලප්පදෙසං වා පටිච්ච පෙසිතො, මය්හං පන සීලාචාරගුණෙ පසීදිත්වා පෙසිතො. සචෙ තුම්හෙපි සීලං රක්ඛිස්සථ, තුම්හාකම්පි පෙසෙස්සති, එවං රක්ඛිතුං යුත්තං නාමෙතං සීලං. නාහං දෙවලොකං ගන්ත්වා චිරායිස්සාමි, අප්පමත්තා හොථා’’ති මහාජනං ඔවදිත්වා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා රථං අභිරුහි. තතො මාතලි සඞ්ගාහකො ‘‘අහම්පි මහාරාජස්ස මමානුච්ඡවිකං කරිස්සාමී’’ති ආකාසම්හි ද්වෙ මග්ගෙ දස්සෙත්වා අපිච මහාරාජාතිආදිමාහ.

තත්ථ කතමෙනාති, මහාරාජ, ඉමෙසු මග්ගෙසු එකො නිරයං ගච්ඡති, එකො දෙවලොකං, තෙසු තං කතමෙන නෙමි. යෙනාති යෙන මග්ගෙන ගන්ත්වා යත්ථ පාපකම්මන්තා පාපකානං කම්මානං විපාකං පටිසංවෙදියන්ති, තං ඨානං සක්කා හොති පස්සිතුන්ති අත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. ජාතකෙපි –

‘‘කෙන තං නෙමි මග්ගෙන, රාජසෙට්ඨ දිසම්පති;

යෙන වා පාපකම්මන්තා, පුඤ්ඤකම්මා ච යෙ නරා’’ති. (ජා. 2.22.450) –

ගාථාය අයමෙවත්ථො. තෙනෙවාහ –

‘‘නිරයෙ තාව පස්සාමි, ආවාසෙ පාපකම්මිනං;

ඨානානි ලුද්දකම්මානං, දුස්සීලානඤ්ච යා ගතී’’ති. (ජා. 2.22.451);

උභයෙනෙව මං මාතලි නෙහීති මාතලි ද්වීහි මග්ගෙහි මං නෙහි, අහං නිරයං පස්සිතුකාමො දෙවලොකම්පීති. පඨමං කතමෙන නෙමීති. පඨමං නිරයමග්ගෙන නෙහීති. තතො මාතලි අත්තනො ආනුභාවෙන රාජානං පඤ්චදස මහානිරයෙ දස්සෙසි. විත්ථාරකථා පනෙත්ථ –

‘‘දස්සෙසි මාතලි රඤ්ඤො, දුග්ගං වෙතරණිං නදිං;

කුථිතං ඛාරසංයුත්තං, තත්තං අග්ගිසිඛූපම’’න්ති. (ජා. 2.22.452) –

ජාතකෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. නිරයං දස්සෙත්වා රථං නිවත්තෙත්වා දෙවලොකාභිමුඛං ගන්ත්වා බීරණීදෙවධීතාය සොණදින්නදෙවපුත්තස්ස ගණදෙවපුත්තානඤ්ච විමානානි දස්සෙන්තො දෙවලොකං නෙසි. තත්‍රාපි විත්ථාරකථා –

‘‘යදි තෙ සුතා බීරණී ජීවලොකෙ,

ආමායදාසී අහු බ්‍රාහ්මණස්ස;

සා පත්තකාලෙ අතිථිං විදිත්වා,

මාතාව පුත්තං සකිමාභිනන්දී;

සංයමා සංවිභාගා ච,

සා විමානස්මි මොදතී’’ති. (ජා. 2.22.507) –

ජාතකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

එවං ගච්ඡතො පන තස්ස රථනෙමි වට්ටියා චිත්තකූටද්වාරකොට්ඨකස්ස උම්මාරෙ පහතමත්තෙව දෙවනගරෙ කොලාහලං අහොසි. සක්කං දෙවරාජානං එකකංයෙව ඔහාය දෙවසඞ්ඝො මහාසත්තං පච්චුග්ගමනමකාසි, තං දෙවතානං ආදරං දිස්වා සක්කො චිත්තං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො – ‘‘අභිරම, මහාරාජ, දෙවෙසු දෙවානුභාවෙනා’’ති ආහ. එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘අයං රාජා අජ්ජ ආගන්ත්වා එකදිවසෙනෙව දෙවගණං අත්තනො අභිමුඛමකාසි. සචෙ එකං ද්වෙ දිවසෙ වසිස්සති, න මං දෙවා ඔලොකෙස්සන්තී’’ති. සො උසූයමානො, ‘‘මහාරාජ, තුය්හං ඉමස්මිං දෙවලොකෙ වසිතුං පුඤ්ඤං නත්ථි, අඤ්ඤෙසං පුඤ්ඤෙන වසාහී’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන එවමාහ. බොධිසත්තො – ‘‘නාසක්ඛි ජරසක්කො මනං සන්ධාරෙතුං, පරං නිස්සාය ලද්ධං ඛො පන යාචිත්වා ලද්ධභණ්ඩකං විය හොතී’’ති පටික්ඛිපන්තො අලං මාරිසාතිආදිමාහ. ජාතකෙපි වුත්තං –

‘‘යථා යාචිතකං යානං, යථා යාචිතකං ධනං;

එවංසම්පදමෙවෙ තං, යං පරතො දානපච්චයා;

න චාහමෙතමිච්ඡාමි, යං පරතො දානපච්චයා’’ති. (ජා. 2.22.585-586) –

සබ්බං වත්තබ්බං. බොධිසත්තො පන මනුස්සත්තභාවෙන කතිවාරෙ දෙවලොකං ගතොති. චත්තාරො – මන්ධාතුරාජකාලෙ සාධිනරාජකාලෙ ගුත්තිලවීණාවාදකකාලෙ නිමිමහාරාජකාලෙති. සො මන්ධාතුකාලෙ දෙවලොකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං කාලං වසි, තස්මිඤ්හි වසමානෙයෙව ඡත්තිංස සක්කා චවිංසු. සාධිනරාජකාලෙ සත්තාහං වසි, මනුස්සගණනාය සත්ත වස්සසතානි හොන්ති. ගුත්තිලවීණාවාදකකාලෙ ච නිමිරාජකාලෙ ච මුහුත්තමත්තං වසි, මනුස්සගණනාය සත්ත දිවසානි හොන්ති.

314. තත්ථෙව මිථිලං පටිනෙසීති පටිනෙත්වා පකතිසිරිගබ්භෙයෙව පතිට්ඨාපෙසි.

315. කළාරජනකොති තස්ස නාමං. කළාරදන්තතාය පන කළාරජනකොති වුත්තො. න සො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජීති එත්තකමත්තමෙව න අකාසි, සෙසං සබ්බං පාකතිකමෙව අහොසි.

316. සමුච්ඡෙදො හොතීති එත්ථ කල්‍යාණවත්තං කො සමුච්ඡින්දති, කෙන සමුච්ඡින්නං, කො පවත්තෙති, කෙන පවත්තිතං නාම හොතීති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සීලවා භික්ඛු ‘‘න සක්කා මයා අරහත්තං ලද්ධු’’න්ති වීරියං අකරොන්තො සමුච්ඡින්දති. දුස්සීලෙන සමුච්ඡින්නං නාම හොති. සත්ත සෙඛා පවත්තෙන්ති. ඛීණාසවෙන පවත්තිතං නාම හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

මඝදෙවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. මධුරසුත්තවණ්ණනා

317. එවං මෙ සුතන්ති මධුරසුත්තං. තත්ථ මහාකච්චානොති ගිහිකාලෙ උජ්ජෙනිකරඤ්ඤො පුරොහිතපුත්තො අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො සුවණ්ණවණ්ණො ච. මධුරායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. ගුන්දාවනෙති කණ්හකගුන්දාවනෙ. අවන්තිපුත්තොති අවන්තිරට්ඨෙ රඤ්ඤො ධීතාය පුත්තො. වුද්ධො චෙව අරහා චාති දහරං අරහන්තම්පි න තථා සම්භාවෙන්ති යථා මහල්ලකං, ථෙරො පන වුද්ධො චෙව අහොසි අරහා ච. බ්‍රාහ්මණා, භො කච්චානාති සො කිර රාජා බ්‍රාහ්මණලද්ධිකො, තස්මා එවමාහ. බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණොතිආදීසු ජාතිගොත්තාදීනං පඤ්ඤාපනට්ඨානෙ බ්‍රාහ්මණාව සෙට්ඨාති දස්සෙති. හීනො අඤ්ඤො වණ්ණොති ඉතරෙ තයො වණ්ණා හීනා ලාමකාති වදති. සුක්කොති පණ්ඩරො. කණ්හොති කාළකො. සුජ්ඣන්තීති ජාතිගොත්තාදිපඤ්ඤාපනට්ඨානෙසු සුජ්ඣන්ති. බ්‍රහ්මුනො පුත්තාති මහාබ්‍රහ්මුනො පුත්තා. ඔරසා මුඛතො ජාතාති උරෙ වසිත්වා මුඛතො නික්ඛන්තා, උරෙ කත්වා සංවද්ධිතාති වා ඔරසා. බ්‍රහ්මජාති බ්‍රහ්මතො නිබ්බත්තා. බ්‍රහ්මනිම්මිතාති බ්‍රහ්මුනා නිම්මිතා. බ්‍රහ්මදායාදාති බ්‍රහ්මුනො දායාදා. ඝොසොයෙව ඛො එසොති වොහාරමත්තමෙවෙතං.

318. ඉජ්ඣෙය්‍යාති සමිජ්ඣෙය්‍ය, යත්තකානි ධනාදීනි පත්ථෙය්‍ය, තත්තකෙහිස්ස මනොරථො පූරෙය්‍යාති අත්ථො. ඛත්තියොපිස්සාස්සාති ඛත්තියොපි අස්ස ඉස්සරියසම්පත්තස්ස පුබ්බුට්ඨායී අස්ස. නෙසං එත්ථ කිඤ්චීති න එතෙසං එත්ථ කිඤ්චි.

322. ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍යාමාති නිසින්නාසනං පප්ඵොටෙත්වා ඉධ නිසීදාති වදෙය්‍යාම. අභිනිමන්තෙය්‍යාමපි නන්ති අභිහරිත්වා තං නිමන්තෙය්‍යාම. තත්ථ දුවිධො අභිහාරො වාචාය චෙව කායෙන ච. ‘‘තුම්හාකං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ මමං චීවරාදීහි වදෙය්‍යාථ යෙනත්ථො’’ති වදන්තො හි වාචාය අභිහරිත්වා නිමන්තෙති නාම. චීවරාදිවෙකල්ලං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘ඉදං ගණ්හථා’’ති තානි දෙන්තො පන කායෙන අභිහරිත්වා නිමන්තෙති නාම. තදුභයම්පි සන්ධාය ‘‘අභිනිමන්තෙය්‍යාමපි න’’න්ති ආහ. රක්ඛාවරණගුත්තින්ති රක්ඛාසඞ්ඛාතඤ්චෙව ආවරණසඞ්ඛාතඤ්ච ගුත්තිං. යා පනෙසා ආවුධහත්ථෙ පුරිසෙ ඨපෙන්තෙන රක්ඛා, සා ධම්මිකා නාම සංවිහිතා න හොති. යථා පන අවෙලාය කට්ඨහාරිකාපණ්ණහාරිකාදයො විහාරං න පවිසන්ති, මිගලුද්දකාදයො විහාරසීමාය මිගෙ වා මච්ඡෙ වා න ගණ්හන්ති, එවං සංවිදහන්තෙන ධම්මිකා නාම සංවිහිතා හොති. තං සන්ධායාහ ‘‘ධම්මික’’න්ති.

එවං සන්තෙති එවං චතුන්නම්පි වණ්ණානං පබ්බජිතානං පබ්බජිතසක්කාරෙන සමෙ සමානෙ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

මධුරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා

324. එවං මෙ සුතන්ති බොධිරාජකුමාරසුත්තං. තත්ථ කොකනදොති කොකනදං වුච්චති පදුමං. සො ච මඞ්ගලපාසාදො ඔලොකනකපදුමං දස්සෙත්වා කතො, තස්මා කොකනදොති සඞ්ඛං ලභි.

325. යාව පච්ඡිමසොපානකළෙවරාති එත්ථ පච්ඡිමසොපානකළෙවරන්ති පඨමං සොපානඵලකං වුත්තං. අද්දසා ඛොති ඔලොකනත්ථංයෙව ද්වාරකොට්ඨකෙ ඨිතො අද්දස. භගවා තුණ්හී අහොසීති ‘‘කිස්ස නු ඛො අත්ථාය රාජකුමාරෙන අයං මහාසක්කාරො කතො’’ති ආවජ්ජන්තො පුත්තපත්ථනාය කතභාවං අඤ්ඤාසි. සො හි රාජකුමාරො අපුත්තකො, සුතඤ්චානෙන අහොසි – ‘‘බුද්ධානං කිර අධිකාරං කත්වා මනසා ඉච්ඡිතං ලභන්තී’’ති. සො – ‘‘සචාහං පුත්තං ලභිස්සාමි, සම්මාසම්බුද්ධො මම චෙලප්පටිකං අක්කමිස්සති. නො චෙ ලභිස්සාමි, න අක්කමිස්සතී’’ති පත්ථනං කත්වා සන්ථරාපෙසි. අථ භගවා ‘‘නිබ්බත්තිස්සති නු ඛො එතස්ස පුත්තො’’ති ආවජ්ජෙත්වා ‘‘න නිබ්බත්තිස්සතී’’ති අද්දස.

පුබ්බෙ කිර සො එකස්මිං දීපෙ වසමානො සමච්ඡන්දෙන සකුණපොතකෙ ඛාදි. සචස්ස මාතුගාමො අඤ්ඤොව භවෙය්‍ය, පුත්තං ලභෙය්‍ය. උභොහි පන සමානච්ඡන්දෙහි හුත්වා පාපකම්මං කතං, තෙනස්ස පුත්තො න නිබ්බත්තිස්සතීති අඤ්ඤාසි. දුස්සෙ පන අක්කන්තෙ – ‘‘බුද්ධානං අධිකාරං කත්වා පත්ථිතපත්ථිතං ලභන්තීති ලොකෙ අනුස්සවො, මයා ච මහාඅභිනීහාරො කතො, න ච පුත්තං ලභාමි, තුච්ඡං ඉදං වචන’’න්ති මිච්ඡාගහණං ගණ්හෙය්‍ය. තිත්ථියාපි – ‘‘නත්ථි සමණානං අකත්තබ්බං නාම, චෙලප්පටිකං මද්දන්තා ආහිණ්ඩන්තී’’ති උජ්ඣායෙය්‍යුං. එතරහි ච අක්කමන්තෙසු බහූ භික්ඛූ පරචිත්තවිදුනො, තෙ භබ්බං ජානිත්වා අක්කමිස්සන්ති, අභබ්බං ජානිත්වා න අක්කමිස්සන්ති. අනාගතෙ පන උපනිස්සයො මන්දො භවිස්සති, අනාගතං න ජානිස්සන්ති. තෙසු අක්කමන්තෙසු සචෙ පත්ථිතං ඉජ්ඣිස්සති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ඉජ්ඣිස්සති, – ‘‘පුබ්බෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අභිනීහාරං කත්වා ඉච්ඡිතිච්ඡිතං ලභන්ති, තං ඉදානි න ලභන්ති. තෙයෙව මඤ්ඤෙ භික්ඛූ පටිපත්තිපූරකා අහෙසුං, ඉමෙ පටිපත්තිං පූරෙතුං න සක්කොන්තී’’ති මනුස්සා විප්පටිසාරිනො භවිස්සන්තීති ඉමෙහි කාරණෙහි භගවා අක්කමිතුං අනිච්ඡන්තො තුණ්හී අහොසි. සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි ‘‘න, භික්ඛවෙ, චෙලප්පටිකා අක්කමිතබ්බා’’ති (චූළව. 268). මඞ්ගලත්ථාය පඤ්ඤත්තං අනක්කමන්තෙසු පන අක්කමනත්ථාය අනුපඤ්ඤත්තිං ඨපෙසි – ‘‘ගිහී, භික්ඛවෙ, මඞ්ගලිකා, අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගිහීනං මඞ්ගලත්ථායා’’ති (චූළව. 268).

326. පච්ඡිමං ජනතං තථාගතො අනුකම්පතීති ඉදං ථෙරො වුත්තෙසු කාරණෙසු තතියං කාරණං සන්ධායාහ. න ඛො සුඛෙන සුඛන්ති කස්මා ආහ? කාමසුඛල්ලිකානුයොගසඤ්ඤී හුත්වා සම්මාසම්බුද්ධො න අක්කමි, තස්මා අහම්පි සත්ථාරා සමානච්ඡන්දො භවිස්සාමීති මඤ්ඤමානො එවමාහ.

327. සො ඛො අහන්තිආදි ‘‘යාව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ’’ති තාව මහාසච්චකෙ (ම. නි. 1.364 ආදයො) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. තතො පරං යාව පඤ්චවග්ගියානං ආසවක්ඛයා පාසරාසිසුත්තෙ (ම. නි. 1.272 ආදයො) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

343. අඞ්කුසගය්හෙ සිප්පෙති අඞ්කුසගහණසිප්පෙ. කුසලො අහන්ති ඡෙකො අහං. කස්ස පනායං සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හීති? පිතු සන්තිකෙ, පිතාපිස්ස පිතු සන්තිකෙව උග්ගණ්හි. කොසම්බියං කිර පරන්තපරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. රාජමහෙසී ගරුභාරා ආකාසතලෙ රඤ්ඤා සද්ධිං බාලාතපං තප්පමානා රත්තකම්බලං පාරුපිත්වා නිසින්නා හොති, එකො හත්ථිලිඞ්ගසකුණො ‘‘මංසපෙසී’’ති මඤ්ඤමානො ගහෙත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. සා ‘‘ඡඩ්ඩෙය්‍ය ම’’න්ති භයෙන නිස්සද්දා අහොසි, සො තං පබ්බතපාදෙ රුක්ඛවිටපෙ ඨපෙසි. සා පාණිස්සරං කරොන්තී මහාසද්දමකාසි. සකුණො පලායි, තස්සා තත්ථෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. තියාමරත්තිං දෙවෙ වස්සන්තෙ කම්බලං පාරුපිත්වා නිසීදි. තතො ච අවිදූරෙ තාපසො වසති. සො තස්සා සද්දෙන අරුණෙ උග්ගතෙ රුක්ඛමූලං ආගතො ජාතිං පුච්ඡිත්වා නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා ඔතාරෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං නෙත්වා යාගුං පායෙසි. දාරකස්ස මෙඝඋතුඤ්ච පබ්බතඋතුඤ්ච ගහෙත්වා ජාතත්තා උදෙනොති නාමං අකාසි. තාපසො ඵලාඵලානි ආහරිත්වා ද්වෙපි ජනෙ පොසෙසි.

සා එකදිවසං තාපසස්ස ආගමනවෙලාය පච්චුග්ගමනං කත්වා ඉත්ථිකුත්තං දස්සෙත්වා තාපසං සීලභෙදං ආපාදෙසි. තෙසං එකතො වසන්තානං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ පරන්තපරාජා කාලං අකාසි. තාපසො රත්තිභාගෙ නක්ඛත්තං ඔලොකෙත්වා රඤ්ඤො මතභාවං ඤත්වා – ‘‘තුය්හං රාජා මතො, පුත්තො තෙ කිං ඉධ වසිතුං ඉච්ඡති, උදාහු පෙත්තිකෙ රජ්ජෙ ඡත්තං උස්සාපෙතු’’න්ති පුච්ඡි. සා පුත්තස්ස ආදිතො පට්ඨාය සබ්බං පවත්තිං ආචික්ඛිත්වා ඡත්තං උස්සාපෙතුකාමතඤ්චස්ස ඤත්වා තාපසස්ස ආරොචෙසි. තාපසො ච හත්ථිගන්ථසිප්පං ජානාති, කුතොනෙන ලද්ධං? සක්කස්ස සන්තිකා. පුබ්බෙ කිරස්ස සක්කො උපට්ඨානං ආගන්ත්වා ‘‘කෙන කිලමථා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘හත්ථිපරිස්සයො අත්ථී’’ති ආරොචෙසි. තස්ස සක්කො හත්ථිගන්ථඤ්චෙව වීණකඤ්ච දත්වා ‘‘පලාපෙතුකාමතාය සති ඉමං තන්තිං වාදෙත්වා ඉමං සිලොකං වදෙය්‍යාථ, පක්කොසිතුකාමතාය සති ඉමං සිලොකං වදෙය්‍යාථා’’ති ආහ. තාපසො තං සිප්පං කුමාරස්ස අදාසි. සො එකං වටරුක්ඛං අභිරුහිත්වා හත්ථීසු ආගතෙසු තන්තිං වාදෙත්වා සිලොකං වදති, හත්ථී භීතා පලායිංසු.