7. මහාසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනා

237. එවං මෙ සුතන්ති මහාසකුලුදායිසුත්තං. තත්ථ මොරනිවාපෙති තස්මිං ඨානෙ මොරානං අභයං ඝොසෙත්වා භොජනං අදංසු. තස්මා තං ඨානං මොරනිවාපොති සඞ්ඛං ගතං. අන්නභාරොති එකස්ස පරිබ්බාජකස්ස නාමං. තථා වරධරොති. අඤ්ඤෙ චාති න කෙවලං ඉමෙ තයො, අඤ්ඤෙපි අභිඤ්ඤාතා බහූ පරිබ්බාජකා. අප්පසද්දස්ස වණ්ණවාදීති ඉධ අප්පසද්දවිනීතොති අවත්වාව ඉදං වුත්තං. කස්මා? න හි භගවා අඤ්ඤෙන විනීතොති.

238. පුරිමානීති හිය්‍යොදිවසං උපාදාය පුරිමානි නාම හොන්ති, තතො පරං පුරිමතරානි. කුතූහලසාලායන්ති කුතූහලසාලා නාම පච්චෙකසාලා නත්ථි, යත්ථ පන නානාතිත්ථියා සමණබ්‍රාහ්මණා නානාවිධං කථං පවත්තෙන්ති, සා බහූනං – ‘‘අයං කිං වදති, අයං කිං වදතී’’ති කුතූහලුප්පත්තිට්ඨානතො ‘‘කුතූහලසාලා’’ති වුච්චති. ‘‘කොතූහලසාලා’’තිපි පාඨො. ලාභාති යෙ එවරූපෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ දට්ඨුං පඤ්හං පුච්ඡිතුං ධම්මකථං වා නෙසං සොතුං ලභන්ති, තෙසං අඞ්ගමගධානං ඉමෙ ලාභාති අත්ථො.

සඞ්ඝිනොතිආදීසු පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො සඞ්ඝො එතෙසං අත්ථීති සඞ්ඝිනො. ස්වෙව ගණො එතෙසං අත්ථීති ගණිනො. ආචාරසික්ඛාපනවසෙන තස්ස ගණස්ස ආචරියාති ගණාචරියා. ඤාතාති පඤ්ඤාතා පාකටා. යථාභුච්චගුණෙහි චෙව අයථාභූතගුණෙහි ච සමුග්ගතො යසො එතෙසං අත්ථීති යසස්සිනො. පූරණාදීනඤ්හි ‘‘අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො, අප්පිච්ඡතාය වත්ථම්පි න නිවාසෙතී’’තිආදිනා නයෙන යසො සමුග්ගතො, තථාගතස්ස ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදීහි යථාභූතගුණෙහි. තිත්ථකරාති ලද්ධිකරා. සාධුසම්මතාති ඉමෙ සාධූ සුන්දරා සප්පුරිසාති එවං සම්මතා. බහුජනස්සාති අස්සුතවතො චෙව අන්ධබාලපුථුජ්ජනස්ස විභාවිනො ච පණ්ඩිතජනස්ස. තත්ථ තිත්ථියා බාලජනස්ස එවං සම්මතා, තථාගතො පණ්ඩිතජනස්ස. ඉමිනා නයෙන පූරණො කස්සපො සඞ්ඝීතිආදීසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. භගවා පන යස්මා අට්ඨතිංස ආරම්මණානි විභජන්තො බහූනි නිබ්බානඔතරණතිත්ථානි අකාසි, තස්මා ‘‘තිත්ථකරො’’ති වත්තුං වට්ටති.

කස්මා පනෙතෙ සබ්බෙපි තත්ථ ඔසටාති? උපට්ඨාකරක්ඛණත්ථඤ්චෙව ලාභසක්කාරත්ථඤ්ච. තෙසඤ්හි එවං හොති – ‘‘අම්හාකං උපට්ඨාකා සමණං ගොතමං සරණං ගච්ඡෙය්‍යුං, තෙ ච රක්ඛිස්සාම. සමණස්ස ච ගොතමස්ස උපට්ඨාකෙ සක්කාරං කරොන්තෙ දිස්වා අම්හාකම්පි උපට්ඨාකා අම්හාකං සක්කාරං කරිස්සන්තී’’ති. තස්මා යත්ථ යත්ථ භගවා ඔසරති, තත්ථ තත්ථ සබ්බෙ ඔසරන්ති.

239. වාදං ආරොපෙත්වාති වාදෙ දොසං ආරොපෙත්වා. අපක්කන්තාති, අපගතා, කෙචි දිසං පක්කන්තා, කෙචි ගිහිභාවං පත්තා, කෙචි ඉමං සාසනං ආගතා. සහිතං මෙති මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං, අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තන්ති අත්ථො. අසහිතං තෙති තුය්හං වචනං අසහිතං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තුය්හං දීඝරත්තාචිණ්ණවසෙන සුප්පගුණං, තං මය්හං එකවචනෙනෙව විපරාවත්තං විපරිවත්තිත්වා ඨිතං, න කිඤ්චි ජාතන්ති අත්ථො. ආරොපිතො තෙ වාදොති මයා තව වාදෙ දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති දොසමොචනත්ථං චර විචර, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාති අත්ථො. නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති අථ සයං පහොසි, ඉදානෙව නිබ්බෙඨෙහි. ධම්මක්කොසෙනාති සභාවක්කොසෙන.

240. තං නො සොස්සාමාති තං අම්හාකං දෙසිතං ධම්මං සුණිස්සාම. ඛුද්දමධුන්ති ඛුද්දකමක්ඛිකාහි කතං දණ්ඩකමධුං. අනෙලකන්ති නිද්දොසං අපගතමච්ඡිකණ්ඩකං. පීළෙය්‍යාති දදෙය්‍ය. පච්චාසීසමානරූපොති පූරෙත්වා නු ඛො නො භොජනං දස්සතීති භාජනහත්ථො පච්චාසීසමානො පච්චුපට්ඨිතො අස්ස. සම්පයොජෙත්වාති අප්පමත්තකං විවාදං කත්වා.

241. ඉතරීතරෙනාති ලාමකලාමකෙන. පවිවිත්තොති ඉදං පරිබ්බාජකො කායවිවෙකමත්තං සන්ධාය වදති, භගවා පන තීහි විවෙකෙහි විවිත්තොව.

242. කොසකාහාරාපීති දානපතීනං ඝරෙ අග්ගභික්ඛාඨපනත්ථං ඛුද්දකසරාවා හොන්ති, දානපතිනො අග්ගභත්තං වා තත්ථ ඨපෙත්වා භුඤ්ජන්ති, පබ්බජිතෙ සම්පත්තෙ තං භත්තං තස්ස දෙන්ති. තං සරාවකං කොසකොති වුච්චති. තස්මා යෙ ච එකෙනෙව භත්තකොසකෙන යාපෙන්ති, තෙ කොසකාහාරාති. බෙලුවාහාරාති බෙලුවමත්තභත්තාහාරා. සමතිත්තිකන්ති ඔට්ඨවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛාසමං. ඉමිනා ධම්මෙනාති ඉමිනා අප්පාහාරතාධම්මෙන. එත්ථ පන සබ්බාකාරෙනෙව භගවා අනප්පාහාරොති න වත්තබ්බො. පධානභූමියං ඡබ්බස්සානි අප්පාහාරොව අහොසි, වෙරඤ්ජායං තයො මාසෙ පත්ථොදනෙනෙව යාපෙසි පාලිලෙය්‍යකවනසණ්ඩෙ තයො මාසෙ භිසමුළාලෙහෙව යාපෙසි. ඉධ පන එතමත්ථං දස්සෙති – ‘‘අහං එකස්මිං කාලෙ අප්පාහාරො අහොසිං, මය්හං පන සාවකා ධුතඞ්ගසමාදානතො පට්ඨාය යාවජීවං ධුතඞ්ගං න භින්දන්තී’’ති. තස්මා යදි තෙ ඉමිනා ධම්මෙන සක්කරෙය්‍යුං, මයා හි තෙ විසෙසතරා. අඤ්ඤො චෙව පන ධම්මො අත්ථි, යෙන මං තෙ සක්කරොන්තීති දස්සෙති. ඉමිනා නයෙන සබ්බවාරෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා.

පංසුකූලිකාති සමාදින්නපංසුකූලිකඞ්ගා. ලූඛචීවරධරාති සත්ථසුත්තලූඛානි චීවරානි ධාරයමානා. නන්තකානීති අන්තවිරහිතානි වත්ථඛණ්ඩානි, යදි හි නෙසං අන්තො භවෙය්‍ය, පිලොතිකාති සඞ්ඛං ගච්ඡෙය්‍යුං. උච්චිනිත්වාති ඵාලෙත්වා දුබ්බලට්ඨානං පහාය ථිරට්ඨානමෙව ගහෙත්වා. අලාබුලොමසානීති අලාබුලොමසදිසසුත්තානි සුඛුමානීති දීපෙති. එත්තාවතා ච සත්ථා චීවරසන්තොසෙන අසන්තුට්ඨොති න වත්තබ්බො. අතිමුත්තකසුසානතො හිස්ස පුණ්ණදාසියා පාරුපිත්වා පාතිතසාණපංසුකූලං ගහණදිවසෙ උදකපරියන්තං කත්වා මහාපථවී අකම්පි. ඉධ පන එතමත්ථං දස්සෙති – ‘‘අහං එකස්මිංයෙව කාලෙ පංසුකූලං ගණ්හිං, මය්හං පන සාවකා ධුතඞ්ගසමාදානතො පට්ඨාය යාවජීවං ධුතඞ්ගං න භින්දන්තී’’ති.

පිණ්ඩපාතිකාති අතිරෙකලාභං පටික්ඛිපිත්වා සමාදින්නපිණ්ඩපාතිකඞ්ගා. සපදානචාරිනොති ලොලුප්පචාරං පටික්ඛිපිත්වා සමාදින්නසපදානචාරා. උඤ්ඡාසකෙ වතෙ රතාති උඤ්ඡාචරියසඞ්ඛාතෙ භික්ඛූනං පකතිවතෙ රතා, උච්චනීචඝරද්වාරට්ඨායිනො හුත්වා කබරමිස්සකං භත්තං සංහරිත්වා පරිභුඤ්ජන්තීති අත්ථො. අන්තරඝරන්ති බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ උම්මාරතො පට්ඨාය අන්තරඝරං, ඉධ ඉන්දඛීලතො පට්ඨාය අධිප්පෙතං. එත්තාවතා ච සත්ථා පිණ්ඩපාතසන්තොසෙන අසන්තුට්ඨොති න වත්තබ්බො, අප්පාහාරතාය වුත්තනියාමෙනෙව පන සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. ඉධ පන එතමත්ථං දස්සෙති – ‘‘අහං එකස්මිංයෙව කාලෙ නිමන්තනං න සාදයිං, මය්හං පන සාවකා ධුතඞ්ගසමාදානතො පට්ඨාය යාවජීවං ධුතඞ්ගං න භින්දන්තී’’ති.

රුක්ඛමූලිකාති ඡන්නං පටික්ඛිපිත්වා සමාදින්නරුක්ඛමූලිකඞ්ගා. අබ්භොකාසිකාති ඡන්නඤ්ච රුක්ඛමූලඤ්ච පටික්ඛිපිත්වා සමාදින්නඅබ්භොකාසිකඞ්ගා. අට්ඨමාසෙති හෙමන්තගිම්හිකෙ මාසෙ. අන්තොවස්සෙ පන චීවරානුග්ගහත්ථං ඡන්නං පවිසන්ති. එත්තාවතා ච සත්ථා සෙනාසනසන්තොසෙන අසන්තුට්ඨොති න වත්තබ්බො, සෙනාසනසන්තොසො පනස්ස ඡබ්බස්සිකමහාපධානෙන ච පාලිලෙය්‍යකවනසණ්ඩෙන ච දීපෙතබ්බො. ඉධ පන එතමත්ථං දස්සෙති – ‘‘අහං එකස්මිංයෙව කාලෙ ඡන්නං න පාවිසිං, මය්හං පන සාවකා ධුතඞ්ගසමාදානතො පට්ඨාය යාවජීවං ධුතඞ්ගං න භින්දන්තී’’ති.

ආරඤ්ඤිකාති ගාමන්තසෙනාසනං පටික්ඛිපිත්වා සමාදින්නආරඤ්ඤිකඞ්ගා. සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔසරන්තීති අබද්ධසීමාය කථිතං, බද්ධසීමායං පන වසන්තා අත්තනො වසනට්ඨානෙයෙව උපොසථං කරොන්ති. එත්තාවතා ච සත්ථා නො පවිවිත්තොති න වත්තබ්බො, ‘‘ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪමාසං පටිසල්ලියිතු’’න්ති (පාරා. 162; 565) එවඤ්හිස්ස පවිවෙකො පඤ්ඤායති. ඉධ පන එතමත්ථං දස්සෙති ‘‘අහං එකස්මිංයෙව තථාරූපෙ කාලෙ පටිසල්ලියිං, මය්හං පන සාවකා ධුතඞ්ගසමාදානතො පට්ඨාය යාවජීවං ධුතඞ්ගං න භින්දන්තී’’ති. මමං සාවකාති මං සාවකා.

244. සනිදානන්ති සප්පච්චයං. කිං පන අප්පච්චයං නිබ්බානං න දෙසෙතීති. නො න දෙසෙති, සහෙතුකං පන තං දෙසනං කත්වා දෙසෙති, නො අහෙතුකන්ති. සප්පාටිහාරියන්ති පුරිමස්සෙවෙතං වෙවචනං, සකාරණන්ති අත්ථො. තං වතාති එත්ථ වතාති නිපාතමත්තං.

245. අනාගතං වාදපථන්ති අජ්ජ ඨපෙත්වා ස්වෙ වා පුනදිවසෙ වා අඩ්ඪමාසෙ වා මාසෙ වා සංවච්ඡරෙ වා තස්ස තස්ස පඤ්හස්ස උපරි ආගමනවාදපථං. න දක්ඛතීති යථා සච්චකො නිගණ්ඨො අත්තනො නිග්ගහණත්ථං ආගතකාරණං විසෙසෙත්වා වදන්තො න අද්දස, එවං න දක්ඛතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. සහධම්මෙනාති සකාරණෙන. අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙය්‍යුන්ති මම කථාවාරං පච්ඡින්දිත්වා අන්තරන්තරෙ අත්තනො කථං පවෙසෙය්‍යුන්ති අත්ථො. න ඛො පනාහං, උදායීති, උදායි, අහං අම්බට්ඨසොණදණ්ඩකූටදන්තසච්චකනිගණ්ඨාදීහි සද්ධිං මහාවාදෙ වත්තමානෙපි – ‘‘අහො වත මෙ එකසාවකොපි උපමං වා කාරණං වා ආහරිත්වා දදෙය්‍යා’’ති එවං සාවකෙසු අනුසාසනිං න පච්චාසීසාමි. මමයෙවාති එවරූපෙසු ඨානෙසු සාවකා මමයෙව අනුසාසනිං ඔවාදං පච්චාසීසන්ති.

246. තෙසාහං චිත්තං ආරාධෙමීති තෙසං අහං තස්ස පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තං ගණ්හාමි සම්පාදෙමි පරිපූරෙමි, අඤ්ඤං පුට්ඨො අඤ්ඤං න බ්‍යාකරොමි, අම්බං පුට්ඨො ලබුජං විය ලබුජං වා පුට්ඨො අම්බං විය. එත්ථ ච ‘‘අධිසීලෙ සම්භාවෙන්තී’’ති වුත්තට්ඨානෙ බුද්ධසීලං නාම කථිතං, ‘‘අභික්කන්තෙ ඤාණදස්සනෙ සම්භාවෙන්තී’’ති වුත්තට්ඨානෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, ‘‘අධිපඤ්ඤාය සම්භාවෙන්තී’’ති වුත්තට්ඨානෙ ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤා, ‘‘යෙන දුක්ඛෙනා’’ති වුත්තට්ඨානෙ සච්චබ්‍යාකරණපඤ්ඤා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච සච්චබ්‍යාකරණපඤ්ඤඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසා පඤ්ඤා අධිපඤ්ඤං භජති.

247. ඉදානි තෙසං තෙසං විසෙසාධිගමානං පටිපදං ආචික්ඛන්තො පුන චපරං උදායීතිආදිමාහ. තත්ථ අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තාති අභිඤ්ඤාවොසානසඞ්ඛාතඤ්චෙව අභිඤ්ඤාපාරමීසඞ්ඛාතඤ්ච අරහත්තං පත්තා.

සම්මප්පධානෙති උපායපධානෙ. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දං ජනෙති. වායමතීති වායාමං කරොති. වීරියං ආරභතීති වීරියං පවත්තෙති. චිත්තං පග්ගණ්හාතීති චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති උපායපධානං කරොති. භාවනාය පාරිපූරියාති වඩ්ඪියා පරිපූරණත්ථං. අපිචෙත්ථ – ‘‘යා ඨිති, සො අසම්මොසො…පෙ… යං වෙපුල්ලං, සා භාවනාපාරිපූරී’’ති (විභ. 406) එවං පුරිමං පුරිමස්ස පච්ඡිමං පච්ඡිමස්ස අත්ථොතිපි වෙදිතබ්බං.

ඉමෙහි පන සම්මප්පධානෙහි කිං කථිතං? කස්සපසංයුත්තපරියායෙන සාවකස්ස පුබ්බභාගපටිපදා කථිතා. වුත්තඤ්හෙතං තත්ථ –

‘‘චත්තාරොමෙ, ආවුසො, සම්මප්පධානා. කතමෙ චත්තාරො? ඉධාවුසො, භික්ඛු, අනුප්පන්නා මෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොති. උප්පන්නා මෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා අප්පහීයමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොති. අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොති. උප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොතී’’ති (සං. නි. 2.145).

එත්ථ ච පාපකා අකුසලාති ලොභාදයො වෙදිතබ්බා. අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මාති සමථවිපස්සනා චෙව මග්ගො ච, උප්පන්නා කුසලා නාම සමථවිපස්සනාව. මග්ගො පන සකිං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣමානො අනත්ථාය සංවත්තනකො නාම නත්ථි. සො හි ඵලස්ස පච්චයං දත්වාව නිරුජ්ඣති. පුරිමස්මිම්පි වා සමථවිපස්සනාව ගහෙතබ්බාති වුත්තං, තං පන න යුත්තං.

තත්ථ ‘‘උප්පන්නා සමථවිපස්සනා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තන්තී’’ති අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථමිදං වත්ථු – එකො කිර ඛීණාසවත්ථෙරො ‘‘මහාචෙතියඤ්ච මහාබොධිඤ්ච වන්දිස්සාමී’’ති සමාපත්තිලාභිනා භණ්ඩගාහකසාමණෙරෙන සද්ධිං ජනපදතො මහාවිහාරං ආගන්ත්වා විහාරපරිවෙණං පාවිසි. සායන්හසමයෙ මහාභික්ඛුසඞ්ඝෙ චෙතියං වන්දමානෙ චෙතියං වන්දනත්ථාය න නික්ඛමි. කස්මා? ඛීණාසවානඤ්හි තීසු රතනෙසු මහන්තං ගාරවං හොති. තස්මා භික්ඛුසඞ්ඝෙ වන්දිත්වා පටික්කමන්තෙ මනුස්සානං සායමාසභුත්තවෙලායං සාමණෙරම්පි අජානාපෙත්වා ‘‘චෙතියං වන්දිස්සාමී’’ති එකකොව නික්ඛමි. සාමණෙරො – ‘‘කිං නු ඛො ථෙරො අවෙලාය එකකොව ගච්ඡති, ජානිස්සාමී’’ති උපජ්ඣායස්ස පදානුපදිකො නික්ඛමි. ථෙරො අනාවජ්ජනෙන තස්ස ආගමනං අජානන්තො දක්ඛිණද්වාරෙන චෙතියඞ්ගණං ආරුහි. සාමණෙරොපි අනුපදංයෙව ආරුළ්හො.

මහාථෙරො මහාචෙතියං උල්ලොකෙත්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං ගහෙත්වා සබ්බං චෙතසො සමන්නාහරිත්වා හට්ඨපහට්ඨො චෙතියං වන්දති. සාමණෙරො ථෙරස්ස වන්දනාකාරං දිස්වා ‘‘උපජ්ඣායො මෙ අතිවිය පසන්නචිත්තො වන්දති, කිං නු ඛො පුප්ඵානි ලභිත්වා පූජං කරෙය්‍යා’’ති චින්තෙසි. ථෙරො වන්දිත්වා උට්ඨාය සිරසි අඤ්ජලිං ඨපෙත්වා මහාචෙතියං උල්ලොකෙත්වා ඨිතො. සාමණෙරො උක්කාසිත්වා අත්තනො ආගතභාවං ජානාපෙසි. ථෙරො පරිවත්තෙත්වා ඔලොකෙන්තො ‘‘කදා ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. තුම්හාකං චෙතියං වන්දනකාලෙ, භන්තෙ. අතිවිය පසන්නා චෙතියං වන්දිත්ථ කිං නු ඛො පුප්ඵානි ලභිත්වා පූජෙය්‍යාථාති? ආම සාමණෙර ඉමස්මිං චෙතියෙ විය අඤ්ඤත්‍ර එත්තකං ධාතූනං නිධානං නාම නත්ථි, එවරූපං අසදිසං මහාථූපං පුප්ඵානි ලභිත්වා කො න පූජෙය්‍යාති. තෙන හි, භන්තෙ, අධිවාසෙථ, ආහරිස්සාමීති තාවදෙව ඣානං සමාපජ්ජිත්වා ඉද්ධියා හිමවන්තං ගන්ත්වා වණ්ණගන්ධසම්පන්නපුප්ඵානි පරිස්සාවනං පූරෙත්වා මහාථෙරෙ දක්ඛිණමුඛතො පච්ඡිමං මුඛං අසම්පත්තෙයෙව ආගන්ත්වා පුප්ඵපරිස්සාවනං හත්ථෙ ඨපෙත්වා ‘‘පූජෙථ, භන්තෙ,’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘අතිමන්දානි නො සාමණෙර පුප්ඵානී’’ති ආහ. ගච්ඡථ, භන්තෙ, භගවතො ගුණෙ ආවජ්ජිත්වා පූජෙථාති.

ථෙරො පච්ඡිමමුඛනිස්සිතෙන සොපාණෙන ආරුය්හ කුච්ඡිවෙදිකාභූමියං පුප්ඵපූජං කාතුං ආරද්ධො. වෙදිකාභූමියං පරිපුණ්ණානි පුප්ඵානි පතිත්වා දුතියභූමියං ජණ්ණුපමාණෙන ඔධිනා පූරයිංසු. තතො ඔතරිත්වා පාදපිට්ඨිකපන්තිං පූජෙසි. සාපි පරිපූරි. පරිපුණ්ණභාවං ඤත්වා හෙට්ඨිමතලෙ විකිරන්තො අගමාසි. සබ්බං චෙතියඞ්ගණං පරිපූරි. තස්මිං පරිපුණ්ණෙ ‘‘සාමණෙර පුප්ඵානි න ඛීයන්තී’’ති ආහ. පරිස්සාවනං, භන්තෙ, අධොමුඛං කරොථාති. අධොමුඛං කත්වා චාලෙසි, තදා පුප්ඵානි ඛීණානි. පරිස්සාවනං සාමණෙරස්ස දත්වා සද්ධිං හත්ථිපාකාරෙන චෙතියං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු වන්දිත්වා පරිවෙණං ගච්ඡන්තො චින්තෙසි – ‘‘යාව මහිද්ධිකො වතායං සාමණෙරො, සක්ඛිස්සති නු ඛො ඉමං ඉද්ධානුභාවං රක්ඛිතු’’න්ති. තතො ‘‘න සක්ඛිස්සතී’’ති දිස්වා සාමණෙරමාහ – ‘‘සාමණෙර ත්වං ඉදානි මහිද්ධිකො, එවරූපං පන ඉද්ධිං නාසෙත්වා පච්ඡිමකාලෙ කාණපෙසකාරියා හත්ථෙන මද්දිතකඤ්ජියං පිවිස්සසී’’ති. දහරකභාවස්ස නාමෙස දොසොයං, සො උපජ්ඣායස්ස කථායං සංවිජ්ජිත්වා – ‘‘කම්මට්ඨානං මෙ, භන්තෙ, ආචික්ඛථා’’ති න යාචි, අම්හාකං උපජ්ඣායො කිං වදතීති තං පන අසුණන්තො විය අගමාසි.

ථෙරො මහාචෙතියඤ්ච මහාබොධිඤ්ච වන්දිත්වා සාමණෙරං පත්තචීවරං ගාහාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන කුටෙළිතිස්සමහාවිහාරං අගමාසි. සාමණෙරො උපජ්ඣායස්ස පදානුපදිකො හුත්වා භික්ඛාචාරං න ගච්ඡති, ‘‘කතරං ගාමං පවිසථ, භන්තෙ,’’ති පුච්ඡිත්වා පන ‘‘ඉදානි මෙ උපජ්ඣායො ගාමද්වාරං පත්තො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා අත්තනො ච උපජ්ඣායස්ස ච පත්තචීවරං ගහෙත්වා ආකාසෙන ගන්ත්වා ථෙරස්ස පත්තචීවරං දත්වා පිණ්ඩාය පවිසති. ථෙරො සබ්බකාලං ඔවදති – ‘‘සාමණෙර මා එවමකාසි, පුථුජ්ජනිද්ධි නාම චලා අනිබද්ධා, අසප්පායං රූපාදිආරම්මණං ලභිත්වා අප්පමත්තකෙනෙව භිජ්ජති, සන්තාය සමාපත්තියා පරිහීනාය බ්‍රහ්මචරියවාසො සන්ථම්භිතුං න සක්කොතී’’ති. සාමණෙරො ‘‘කිං කථෙති මය්හං උපජ්ඣායො’’ති සොතුං න ඉච්ඡති, තථෙව කරොති. ථෙරො අනුපුබ්බෙන චෙතියවන්දනං කරොන්තො කම්මුබින්දුවිහාරං නාම ගතො. තත්ථ වසන්තෙපි ථෙරෙ සාමණෙරො තථෙව කරොති.

අථෙකදිවසං එකා පෙසකාරධීතා අභිරූපා පඨමවයෙ ඨිතා කම්මබින්දුගාමතො නික්ඛමිත්වා පදුමස්සරං ඔරුය්හ ගායමානා පුප්ඵානි භඤ්ජති. තස්මිං සමයෙ සාමණෙරො පදුමස්සරමත්ථකෙන ගච්ඡති, ගච්ඡන්තො පන සිලෙසිකාය කාණමච්ඡිකා විය තස්සා ගීතසද්දෙ බජ්ඣි. තාවදෙවස්ස ඉද්ධි අන්තරහිතා, ඡින්නපක්ඛකාකො විය අහොසි. සන්තසමාපත්තිබලෙන පන තත්ථෙව උදකපිට්ඨෙ අපතිත්වා සිම්බලිතූලං විය පතමානං අනුපුබ්බෙන පදුමසරතීරෙ අට්ඨාසි. සො වෙගෙන ගන්ත්වා උපජ්ඣායස්ස පත්තචීවරං දත්වා නිවත්ති. මහාථෙරො ‘‘පගෙවෙතං මයා දිට්ඨං, නිවාරියමානොපි න නිවත්තිස්සතී’’ති කිඤ්චි අවත්වා පිණ්ඩාය පාවිසි.

සාමණෙරො ගන්ත්වා පදුමසරතීරෙ අට්ඨාසි තස්සා පච්චුත්තරණං ආගමයමානො. සාපි සාමණෙරං ආකාසෙන ගච්ඡන්තඤ්ච පුන ආගන්ත්වා ඨිතඤ්ච දිස්වා ‘‘අද්ධා එස මං නිස්සාය උක්කණ්ඨිතො’’ති ඤත්වා ‘‘පටික්කම සාමණෙරා’’ති ආහ. සො පටික්කමි. ඉතරා පච්චුත්තරිත්වා සාටකං නිවාසෙත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ,’’ති පුච්ඡි. සො තමත්ථං ආරොචෙසි. සා බහූහි කාරණෙහි ඝරාවාසෙ ආදීනවං බ්‍රහ්මචරියවාසෙ ආනිසංසඤ්ච දස්සෙත්වා ඔවදමානාපි තස්ස උක්කණ්ඨං විනොදෙතුං අසක්කොන්තී – ‘‘අයං මම කාරණා එවරූපාය ඉද්ධියා පරිහීනො, න දානි යුත්තං පරිච්චජිතු’’න්ති ඉධෙව තිට්ඨාති වත්වා ඝරං ගන්ත්වා මාතාපිතූනං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. තෙපි ආගන්ත්වා නානප්පකාරං ඔවදමානා වචනං අග්ගණ්හන්තං ආහංසු – ‘‘ත්වං අම්හෙ උච්චකුලාති සල්ලක්ඛෙසි, මයං පෙසකාරා. සක්ඛිස්සසි පෙසකාරකම්මං කාතු’’න්ති සාමණෙරො ආහ – ‘‘උපාසක ගිහිභූතො නාම පෙසකාරකම්මං වා කරෙය්‍ය නළකාරකම්මං වා, කිං ඉමිනා සාටකමත්තෙන ලොභං කරොථා’’ති. පෙසකාරො උදරෙ බද්ධසාටකං දත්වා ඝරං නෙත්වා ධීතරං අදාසි.

සො පෙසකාරකම්මං උග්ගණ්හිත්වා පෙසකාරෙහි සද්ධිං සාලාය කම්මං කරොති. අඤ්ඤෙසං ඉත්ථියො පාතොව භත්තං සම්පාදෙත්වා ආහරිංසු, තස්ස භරියා න තාව ආගච්ඡති. සො ඉතරෙසු කම්මං විස්සජ්ජෙත්වා භුඤ්ජමානෙසු තසරං වට්ටෙන්තො නිසීදි. සා පච්ඡා අගමාසි. අථ නං සො ‘‘අතිචිරෙන ආගතාසී’’ති තජ්ජෙසි. මාතුගාමො ච නාම අපි චක්කවත්තිරාජානං අත්තනි පටිබද්ධචිත්තං ඤත්වා දාසං විය සල්ලක්ඛෙති. තස්මා සා එවමාහ – ‘‘අඤ්ඤෙසං ඝරෙ දාරුපණ්ණලොණාදීනි සන්නිහිතානි, බාහිරතො ආහරිත්වා දායකා පෙසනතකාරකාපි අත්ථි, අහං පන එකිකාව, ත්වම්පි මය්හං ඝරෙ ඉදං අත්ථි ඉදං නත්ථීති න ජානාසි. සචෙ ඉච්ඡසි, භුඤ්ජ, නො චෙ ඉච්ඡසි, මා භුඤ්ජා’’ති. සො ‘‘න කෙවලඤ්ච උස්සූරෙ භත්තං ආහරසි, වාචායපි මං ඝට්ටෙසී’’ති කුජ්ඣිත්වා අඤ්ඤං පහරණං අපස්සන්තො තමෙව තසරදණ්ඩකං තසරතො ලුඤ්චිත්වා ඛිපි. සා තං ආගච්ඡන්තං දිස්වා ඊසකං පරිවත්ති. තසරදණ්ඩකස්ස ච කොටි නාම තිඛිණා හොති, සා තස්සා පරිවත්තමානාය අක්ඛිකොටියං පවිසිත්වා අට්ඨාසි. සා උභොහි හත්ථෙහි වෙගෙන අක්ඛිං අග්ගහෙසි, භින්නට්ඨානතො ලොහිතං පග්ඝරති. සො තස්මිං කාලෙ උපජ්ඣායස්ස වචනං අනුස්සරි – ‘‘ඉදං සන්ධාය මං උපජ්ඣායො ‘අනාගතෙ කාලෙ කාණපෙසකාරියා හත්ථෙහි මද්දිතකඤ්ජියං පිවිස්සසී’ති ආහ, ඉදං ථෙරෙන දිට්ඨං භවිස්සති, අහො දීඝදස්සී අය්‍යො’’ති මහාසද්දෙන රොදිතුං ආරභි. තමෙනං අඤ්ඤෙ – ‘‘අලං, ආවුසො, මා රොදි, අක්ඛි නාම භින්නං න සක්කා රොදනෙන පටිපාකතිකං කාතු’’න්ති ආහංසු. සො ‘‘නාහමෙතමත්ථං රොදාමි, අපිච ඛො ඉමං සන්ධාය රොදාමී’’ති සබ්බං පටිපාටියා කථෙසි. එවං උප්පන්නා සමථවිපස්සනා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තන්ති.

අපරම්පි වත්ථු – තිංසමත්තා භික්ඛූ කල්‍යාණිමහාචෙතියං වන්දිත්වා අටවිමග්ගෙන මහාමග්ගං ඔතරමානා අන්තරාමග්ගෙ ඣාමඛෙත්තෙ කම්මං කත්වා ආගච්ඡන්තං එකං මනුස්සං අද්දසංසු. තස්ස සරීරං මසිමක්ඛිතං විය අහොසි. මසිමක්ඛිතංයෙව එකං කාසාවං කච්ඡං පීළෙත්වා නිවත්ථං, ඔලොකියමානො ඣාමඛාණුකො විය ඛායති. සො දිවසභාගෙ කම්මං කත්වා උපඩ්ඪජ්ඣායමානානං දාරූනං කලාපං උක්ඛිපිත්වා පිට්ඨියං විප්පකිණ්ණෙහි කෙසෙහි කුම්මග්ගෙන ආගන්ත්වා භික්ඛූනං සම්මුඛෙ අට්ඨාසි. සාමණෙරා දිස්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔලොකයමානා, – ‘‘ආවුසො, තුය්හං පිතා තුය්හං මහාපිතා තුය්හං මාතුලො’’ති හසමානා ගන්ත්වා ‘‘කොනාමො ත්වං උපාසකා’’ති නාමං පුච්ඡිංසු. සො නාමං පුච්ඡිතො විප්පටිසාරී හුත්වා දාරුකලාපං ඡඩ්ඩෙත්වා වත්ථං සංවිධාය නිවාසෙත්වා මහාථෙරෙ වන්දිත්වා ‘‘තිට්ඨථ තාව, භන්තෙ,’’ති ආහ. මහාථෙරා අට්ඨංසු.

දහරසාමණෙරා ආගන්ත්වා මහාථෙරානං සම්මුඛාපි පරිහාසං කරොන්ති. උපාසකො ආහ – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ මං පස්සිත්වා පරිහසථ, එත්තකෙනෙව මත්ථකං පත්තම්හාති මා සල්ලක්ඛෙථ. අහම්පි පුබ්බෙ තුම්හාදිසොව සමණො අහොසිං. තුම්හාකං පන චිත්තෙකග්ගතාමත්තකම්පි නත්ථි, අහං ඉමස්මිං සාසනෙ මහිද්ධිකො මහානුභාවො අහොසිං, ආකාසං ගහෙත්වා පථවිං කරොමි, පථවිං ආකාසං. දූරං ගණ්හිත්වා සන්තිකං කරොමි, සන්තිකං දූරං. චක්කවාළසතසහස්සං ඛණෙන විනිවිජ්ඣාමි. හත්ථෙ මෙ පස්සථ, ඉදානි මක්කටහත්ථසදිසා, අහං ඉමෙහෙව හත්ථෙහි ඉධ නිසින්නොව චන්දිමසූරියෙ පරාමසිං. ඉමෙසංයෙව පාදානං චන්දිමසූරියෙ පාදකථලිකං කත්වා නිසීදිං. එවරූපා මෙ ඉද්ධි පමාදෙන අන්තරහිතා, තුම්හෙ මා පමජ්ජිත්ථ. පමාදෙන හි එවරූපං බ්‍යසනං පාපුණන්ති. අප්පමත්තා විහරන්තා ජාතිජරාමරණස්ස අන්තං කරොන්ති. තස්මා තුම්හෙ මඤ්ඤෙව ආරම්මණං කරිත්වා අප්පමත්තා හොථ, භන්තෙ,’’ති තජ්ජෙත්වා ඔවාදමදාසි. තෙ තස්ස කථෙන්තස්සෙව සංවෙගං ආපජ්ජිත්වා විපස්සමානා තිංසජනා තත්ථෙව අරහත්තං පාපුණිංසූති. එවම්පි උප්පන්නා සමථවිපස්සනා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා.

අනුප්පන්නානං පාපකානන්ති චෙත්ථ ‘‘අනුප්පන්නො වා කාමාසවො න උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. උප්පන්නානං පාපකානන්ති එත්ථ පන චතුබ්බිධං උප්පන්නං වත්තමානුප්පන්නං භුත්වාවිගතුප්පන්නං, ඔකාසකතුප්පන්නං, භූමිලද්ධුප්පන්නන්ති. තත්ථ යෙ කිලෙසා විජ්ජමානා උප්පාදාදිසමඞ්ගිනො, ඉදං වත්තමානුප්පන්නං නාම. කම්මෙ පන ජවිතෙ ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා නිරුද්ධවිපාකො භුත්වා විගතං නාම. කම්මං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධං භවිත්වා විගතං නාම. තදුභයම්පි භුත්වාවිගතුප්පන්නන්ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. කුසලාකුසලං කම්මං අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, එවං කතෙ ඔකාසෙ විපාකො උප්පජ්ජමානො ඔකාසකරණතො පට්ඨාය උප්පන්නොති සඞ්ඛං ගච්ඡති. ඉදං ඔකාසකතුප්පන්නං නාම. පඤ්චක්ඛන්ධා පන විපස්සනාය භූමි නාම. තෙ අතීතාදිභෙදා හොන්ති. තෙසු අනුසයිතකිලෙසා පන අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා. අතීතඛන්ධෙසු අනුසයිතාපි හි අප්පහීනාව හොන්ති, අනාගතඛන්ධෙසු, පච්චුප්පන්නඛන්ධෙසු අනුසයිතාපි අප්පහීනාව හොන්ති. ඉදං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම. තෙනාහු පොරාණා – ‘‘තාසු තාසු භූමීසු අසමුග්ඝාතිතකිලෙසා භූමිලද්ධුප්පන්නාති සඞ්ඛං ගච්ඡන්තී’’ති.

අපරම්පි චතුබ්බිධං උප්පන්නං සමුදාචාරුප්පන්නං, ආරම්මණාධිගහිතුප්පන්නං, අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නන්ති. තත්ථ සම්පති වත්තමානංයෙව සමුදාචාරුප්පන්නං නාම. සකිං චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා ආරම්මණෙ නිමිත්තෙ ගහිතෙ අනුස්සරිතානුස්සරිතක්ඛණෙ කිලෙසා නුප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? ආරම්මණස්ස අධිගහිතත්තා. යථා කිං? යථා ඛීරරුක්ඛස්ස කුඨාරියා ආහතාහතට්ඨානෙ ඛීරං න නික්ඛමිස්සතීති න වත්තබ්බං, එවං. ඉදං ආරම්මණාධිගහිතුප්පන්නං නාම. සමාපත්තියා අවික්ඛම්භිතා කිලෙසා පන ඉමස්මිං නාම ඨානෙ නුප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? අවික්ඛම්භිතත්තා. යථා කිං? යථා සචෙ ඛීරරුක්ඛෙ කුඨාරියා ආහනෙය්‍යුං, ඉමස්මිං නාම ඨානෙ ඛීරං න නික්ඛමෙය්‍යාති න වත්තබ්බං, එවං. ඉදං අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං නාම. මග්ගෙන අසමුග්ඝාතිතකිලෙසා පන භවග්ගෙ නිබ්බත්තස්සාපි උප්පජ්ජන්තීති පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ඉදං අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නං නාම.

ඉමෙසු උප්පන්නෙසු වත්තමානුප්පන්නං භුත්වාවිගතුප්පන්නං ඔකාසකතුප්පන්නං සමුදාචාරුප්පන්නන්ති චතුබ්බිධං උප්පන්නං න මග්ගවජ්ඣං, භූමිලද්ධුප්පන්නං ආරම්මණාධිගහිතුප්පන්නං අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නන්ති චතුබ්බිධං මග්ගවජ්ඣං. මග්ගො හි උප්පජ්ජමානො එතෙ කිලෙසෙ පජහති. සො යෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙ අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘හඤ්චි අතීතෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙන හි ඛීණං ඛෙපෙති, නිරුද්ධං නිරොධෙති, විගතං විගමෙති අත්ථඞ්ගතං අත්ථඞ්ගමෙති. අතීතං යං නත්ථි, තං පජහති. හඤ්චි අනාගතෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙන හි අජාතං පජහති, අනිබ්බත්තං, අනුප්පන්නං, අපාතුභූතං පජහති. අනාගතං යං නත්ථි, තං පජහති, හඤ්චි පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙන හි රත්තො රාගං පජහති, දුට්ඨො දොසං, මූළ්හො මොහං, විනිබද්ධො මානං, පරාමට්ඨො දිට්ඨිං, වික්ඛෙපගතො උද්ධච්චං, අනිට්ඨඞ්ගතො විචිකිච්ඡං, ථාමගතො අනුසයං පජහති. කණ්හසුක්කධම්මා යුගනද්ධා සමමෙව වත්තන්ති. සංකිලෙසිකා මග්ගභාවනා හොති…පෙ… තෙන හි නත්ථි මග්ගභාවනා, නත්ථි ඵලසච්ඡිකිරියා, නත්ථි කිලෙසප්පහානං, නත්ථි ධම්මාභිසමයොති. අත්ථි මග්ගභාවනා…පෙ… අත්ථි ධම්මාභිසමයොති. යථා කථං විය, සෙය්‍යථාපි තරුණො රුක්ඛො අජාතඵලො…පෙ… අපාතුභූතායෙව න පාතුභවන්තී’’ති.

ඉති පාළියං අජාතඵලරුක්ඛො ආගතො, ජාතඵලරුක්ඛෙන පන දීපෙතබ්බං. යථා හි සඵලො තරුණම්බරුක්ඛො, තස්ස ඵලානි මනුස්සා පරිභුඤ්ජෙය්‍යුං, සෙසානි පාතෙත්වා පච්ඡියො පූරෙය්‍යුං. අථඤ්ඤො පුරිසො තං ඵරසුනා ඡින්දෙය්‍ය, තෙනස්ස නෙව අතීතානි ඵලානි නාසිතානි හොන්ති, න අනාගතපච්චුප්පන්නානි නාසිතානි. අතීතානි හි මනුස්සෙහි පරිභුත්තානි, අනාගතානි අනිබ්බත්තානි, න සක්කා නාසෙතුං. යස්මිං පන සමයෙ සො ඡින්නො, තදා ඵලානියෙව නත්ථීති පච්චුප්පන්නානිපි අනාසිතානි. සචෙ පන රුක්ඛො අච්ඡින්නො, අථස්ස පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච ආගම්ම යානි ඵලානි නිබ්බත්තෙය්‍යුං, තානි නාසිතානි හොන්ති. තානි හි අජාතානෙව න ජායන්ති, අනිබ්බත්තානෙව න නිබ්බත්තන්ති, අපාතුභූතානෙව න පාතුභවන්ති, එවමෙව මග්ගො නාපි අතීතාදිභෙදෙ කිලෙසෙ පජහති, නාපි න පජහති. යෙසඤ්හි කිලෙසානං මග්ගෙන ඛන්ධෙසු අපරිඤ්ඤාතෙසු උප්පත්ති සියා, මග්ගෙන උප්පජ්ජිත්වා ඛන්ධානං පරිඤ්ඤාතත්තා තෙ කිලෙසා අජාතාව න ජායන්ති, අනිබ්බත්තාව න නිබ්බත්තන්ති, අපාතුභූතාව න පාතුභවන්ති, තරුණපුත්තාය ඉත්ථියා පුන අවිජායනත්ථං, බ්‍යාධිතානං රොගවූපසමනත්ථං පීතභෙසජ්ජෙහි චාපි අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. එවං මග්ගො යෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙ අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා, න ච මග්ගො කිලෙසෙ න පජහති. යෙ පන මග්ගො කිලෙසෙ පජහති, තෙ සන්ධාය ‘‘උප්පන්නානං පාපකාන’’න්තිආදි වුත්තං.

න කෙවලඤ්ච මග්ගො කිලෙසෙයෙව පජහති, කිලෙසානං පන අප්පහීනත්තා යෙ ච උප්පජ්ජෙය්‍යුං උපාදින්නකක්ඛන්ධා, තෙපි පජහතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තී’’ති (චූළනි. 6) විත්ථාරො. ඉති මග්ගො උපාදින්නඅනුපාදින්නතො වුට්ඨාති. භවවසෙන පන සොතාපත්තිමග්ගො අපායභවතො වුට්ඨාති, සකදාගාමිමග්ගො සුගතිභවෙකදෙසතො, අනාගාමිමග්ගො සුගතිකාමභවතො, අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවතො වුට්ඨාති. සබ්බභවෙහි වුට්ඨාතියෙවාතිපි වදන්ති.

අථ මග්ගක්ඛණෙ කථං අනුප්පන්නානං උප්පාදාය භාවනා හොති, කථං වා උප්පන්නානං ඨිතියාති. මග්ගප්පවත්තියායෙව. මග්ගො හි පවත්තමානො පුබ්බෙ අනුප්පන්නපුබ්බත්තා අනුප්පන්නො නාම වුච්චති. අනාගතපුබ්බඤ්හි ඨානං ආගන්ත්වා අනනුභූතපුබ්බං වා ආරම්මණං අනුභවිත්වා වත්තාරො භවන්ති ‘‘අනාගතට්ඨානං ආගතම්හා, අනනුභූතං ආරම්මණං අනුභවාමා’’ති. යා චස්ස පවත්ති, අයමෙව ඨිති නාමාති ඨිතියා භාවෙතීතිපි වත්තුං වට්ටති.

ඉද්ධිපාදෙසු සඞ්ඛෙපකථා චෙතොඛිලසුත්තෙ (ම. නි. 1.185 ආදයො) වුත්තා. උපසමමානං ගච්ඡති, කිලෙසූපසමත්ථං වා ගච්ඡතීති උපසමගාමී. සම්බුජ්ඣමානා ගච්ඡති, මග්ගසම්බොධත්ථාය වා ගච්ඡතීති සම්බොධගාමී.

විවෙකනිස්සිතාදීනි සබ්බාසවසංවරෙ වුත්තානි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනායං බොධිපක්ඛියකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා.

248. විමොක්ඛකථායං විමොක්ඛෙති කෙනට්ඨෙන විමොක්ඛා, අධිමුච්චනට්ඨෙන. කො පනායං අධිමුච්චනට්ඨො නාම? පච්චනීකධම්මෙහි ච සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො, ආරම්මණෙ ච අභිරතිවසෙන සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො, පිතුඅඞ්කෙ විස්සට්ඨඞ්ගපච්චඞ්ගස්ස දාරකස්ස සයනං විය අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය ආරම්මණෙ පවත්තීති වුත්තං හොති. අයං පනත්ථො පච්ඡිමවිමොක්ඛෙ නත්ථි, පුරිමෙසු සබ්බෙසු අත්ථි. රූපී රූපානි පස්සතීති එත්ථ අජ්ඣත්තකෙසාදීසු නීලකසිණාදිවසෙන උප්පාදිතං රූපජ්ඣානං රූපං, තදස්ස අත්ථීති රූපී. බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති බහිද්ධාපි නීලකසිණාදීනි රූපානි ඣානචක්ඛුනා පස්සති. ඉමිනා අජ්ඣත්ත බහිද්ධාවත්ථුකෙසු කසිණෙසු උප්පාදිතජ්ඣානස්ස පුග්ගලස්ස චත්තාරිපි රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි.

අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී, අත්තනො කෙසාදීසු අනුප්පාදිතරූපාවචරජ්ඣානොති අත්ථො. ඉමිනා බහිද්ධා පරිකම්මං කත්වා බහිද්ධාව උප්පාදිතජ්ඣානස්ස රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි. සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති ඉමිනා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු ඣානානි දස්සිතානි. තත්ථ කිඤ්චාපි අන්තොඅප්පනායං සුභන්ති ආභොගො නත්ථි, යො පන සුවිසුද්ධං සුභකසිණං ආරම්මණං කත්වා විහරති, සො යස්මා සුභන්ති අධිමුත්තො හොතීති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, තස්මා එවං දෙසනා කතා. පටිසම්භිදාමග්ගෙ පන ‘‘කථං සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො. ඉධ භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති…පෙ… මෙත්තාය භාවිතත්තා සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති. කරුණාසහගතෙන, මුදිතාසහගතෙන, උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති…පෙ… උපෙක්ඛාය භාවිතත්තා සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති. එවං සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.212) වුත්තං.

සබ්බසො රූපසඤ්ඤානන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තමෙව. අයං අට්ඨමො විමොක්ඛොති අයං චතුන්නං ඛන්ධානං සබ්බසො විස්සට්ඨත්තා විමුත්තත්තා අට්ඨමො උත්තමො විමොක්ඛො නාම.

249. අභිභායතනකථායං අභිභායතනානීති අභිභවනකාරණානි. කිං අභිභවන්ති? පච්චනීකධම්මෙපි ආරම්මණානිපි. තානි හි පටිපක්ඛභාවෙන පච්චනීකධම්මෙ අභිභවන්ති, පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරිතාය ආරම්මණානි. අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤීතිආදීසු පන අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී නාම හොති. අජ්ඣත්තඤ්ච නීලපරිකම්මං කරොන්තො කෙසෙ වා පිත්තෙ වා අක්ඛිතාරකාය වා කරොති, පීතපරිකම්මං කරොන්තො මෙදෙ වා ඡවියා වා හත්ථතලපාදතලෙසු වා අක්ඛීනං පීතට්ඨානෙ වා කරොති, ලොහිතපරිකම්මං කරොන්තො මංසෙ වා ලොහිතෙ වා ජිව්හාය වා අක්ඛීනං රත්තට්ඨානෙ වා කරොති, ඔදාතපරිකම්මං කරොන්තො අට්ඨිම්හි වා දන්තෙ වා නඛෙ වා අක්ඛීනං සෙතට්ඨානෙ වා කරොති. තං පන සුනීලං සුපීතකං සුලොහිතකං සුඔදාතං න හොති, අසුවිසුද්ධමෙව හොති.

එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්සෙතං පරිකම්මං අජ්ඣත්තං උප්පන්නං හොති, නිමිත්තං පන බහිද්ධා, සො එවං අජ්ඣත්තං පරිකම්මස්ස බහිද්ධා ච අප්පනාය වසෙන – ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. පරිත්තානීති අවඩ්ඪිතානි. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති සුවණ්ණානි වා හොන්තු දුබ්බණ්ණානි වා, පරිත්තවසෙනෙව ඉදමභිභායතනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තානි අභිභුය්‍යාති යථා නාම සම්පන්නගහණිකො කටච්ඡුමත්තං භත්තං ලභිත්වා ‘‘කිමෙත්ථ භුඤ්ජිතබ්බං අත්ථී’’ති සඞ්කඩ්ඪිත්වා එකකබළමෙව කරොති, එවමෙවං ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො විසදඤාණො – ‘‘කිමෙත්ථ පරිත්තකෙ ආරම්මණෙ සමාපජ්ජිතබ්බං අත්ථි, නායං මම භාරො’’ති තානි රූපානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො. ජානාමි පස්සාමීති ඉමිනා පනස්ස ආභොගො කථිතො, සො ච ඛො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස, න අන්තොසමාපත්තියං. එවංසඤ්ඤී හොතීති ආභොගසඤ්ඤායපි ඣානසඤ්ඤායපි එවංසඤ්ඤී හොති. අභිභවසඤ්ඤා හිස්ස අන්තොසමාපත්තියං අත්ථි, ආභොගසඤ්ඤා පන සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සෙව.

අප්පමාණානීති වඩ්ඪිතප්පමාණානි, මහන්තානීති අත්ථො. අභිභුය්‍යාති එත්ථ පන යථා මහග්ඝසො පුරිසො එකං භත්තවඩ්ඪිතකං ලභිත්වා ‘‘අඤ්ඤාපි හොතු, අඤ්ඤාපි හොතු, කිමෙසා මය්හං කරිස්සතී’’ති තං න මහන්තතො පස්සති, එවමෙව ඤාණුත්තරො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිමෙත්ථ සමාපජ්ජිතබ්බං, නයිදං අප්පමාණං, න මය්හං චිත්තෙකග්ගතාකරණෙ භාරො අත්ථී’’ති තානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො.

අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අලාභිතාය වා අනත්ථිකතාය වා අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මසඤ්ඤාවිරහිතො. එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්ස පරිකම්මම්පි නිමිත්තම්පි බහිද්ධාව උප්පන්නං, සො එවං බහිද්ධා පරිකම්මස්ස චෙව අප්පනාය ච වසෙන – ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථාභිභායතනෙ වුත්තනයමෙව. ඉමෙසු පන චතූසු පරිත්තං විතක්කචරිතවසෙන ආගතං, අප්පමාණං මොහචරිතවසෙන, සුවණ්ණං දොසචරිතවසෙන, දුබ්බණ්ණං රාගචරිතවසෙන. එතෙසඤ්හි එතානි සප්පායානි. සා ච නෙසං සප්පායතා විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙචරියනිද්දෙසෙ වුත්තා.

පඤ්චමඅභිභායතනාදීසු නීලානීති සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තං. නීලවණ්ණානීති වණ්ණවසෙන. නීලනිදස්සනානීති නිදස්සනවසෙන. අපඤ්ඤායමානවිවරානි අසම්භින්නවණ්ණානි එකනීලානෙව හුත්වා දිස්සන්තීති වුත්තං හොති. නීලනිභාසානීති ඉදං පන ඔභාසවසෙන වුත්තං, නීලොභාසානි නීලපභායුත්තානීති අත්ථො. එතෙන නෙසං සුවිසුද්ධතං දස්සෙති. විසුද්ධවණ්ණවසෙනෙව හි ඉමානි චත්තාරි අභිභායතනානි වුත්තානි. උමාපුප්ඵන්ති එතඤ්හි පුප්ඵං සිනිද්ධං මුදුං දිස්සමානම්පි නීලමෙව හොති. ගිරිකණ්ණිකපුප්ඵාදීනි පන දිස්සමානානි සෙතධාතුකානි හොන්ති. තස්මා ඉදමෙව ගහිතං, න තානි. බාරාණසෙය්‍යකන්ති බාරාණසියං භවං. තත්ථ කිර කප්පාසොපි මුදු, සුත්තකන්තිකායොපි තන්තවායාපි ඡෙකා, උදකම්පි සුචි සිනිද්ධං, තස්මා වත්ථං උභතොභාගවිමට්ඨං හොති, ද්වීසු පස්සෙසු මට්ඨං මුදු සිනිද්ධං ඛායති. පීතානීතිආදීසු ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘නීලකසිණං උග්ගණ්හන්තො නීලස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වා’’තිආදිකං පනෙත්ථ කසිණකරණඤ්චෙව පරිකම්මඤ්ච අප්පනාවිධානඤ්ච සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරතො වුත්තමෙව.

අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තාති ඉතො පුබ්බෙසු සතිපට්ඨානාදීසු තෙ ධම්මෙ භාවෙත්වා අරහත්තප්පත්තාව අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තා නාම හොන්ති, ඉමෙසු පන අට්ඨසු අභිභායතනෙසු චිණ්ණවසීභාවායෙව අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තා නාම.

250. කසිණකථායං සකලට්ඨෙන කසිණානි, තදාරම්මණානං ධම්මානං ඛෙත්තට්ඨෙන අධිට්ඨානට්ඨෙන වා ආයතනානි. උද්ධන්ති උපරි ගගනතලාභිමුඛං. අධොති හෙට්ඨා භූමිතලාභිමුඛං. තිරියන්ති ඛෙත්තමණ්ඩලමිව සමන්තා පරිච්ඡින්දිත්වා. එකච්චො හි උද්ධමෙව කසිණං වඩ්ඪෙති, එකච්චො අධො, එකච්චො සමන්තතො. තෙන තෙන කාරණෙන එවං පසාරෙති ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො. තෙන වුත්තං – ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාති උද්ධංඅධොතිරිය’’න්ති. අද්වයන්ති දිසාඅනුදිසාසු අද්වයං. ඉදං පන එකස්ස අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථං වුත්තං. යථා හි උදකං පවිට්ඨස්ස සබ්බදිසාසු උදකමෙව හොති අනඤ්ඤං, එවමෙවං පථවීකසිණං පථවීකසිණමෙව හොති, නත්ථි තස්ස අඤ්ඤො කසිණසම්භෙදොති. එස නයො සබ්බත්ථ. අප්පමාණන්ති ඉදං තස්ස තස්ස ඵරණඅප්පමාණවසෙන වුත්තං. තඤ්හි චෙතසා ඵරන්තො සකලමෙව ඵරති, අයමස්ස ආදි, ඉදං මජ්ඣන්ති පමාණං ගණ්හාතීති. විඤ්ඤාණකසිණන්ති චෙත්ථ කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තං විඤ්ඤාණං. තත්ථ කසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ, කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. කම්මට්ඨානභාවනානයෙන පනෙතානි පථවීකසිණාදීනි විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තානෙව. ඉධාපි චිණ්ණවසිභාවෙනෙව අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. තථා ඉතො අනන්තරෙසු චතූසු ඣානෙසු. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං මහාඅස්සපුරසුත්තෙ වුත්තමෙව.

252. විපස්සනාඤාණෙ පන රූපීතිආදීනමත්ථො වුත්තොයෙව. එත්ථ සිතමෙත්ථ පටිබද්ධන්ති එත්ථ චාතුමහාභූතිකෙ කායෙ නිස්සිතඤ්ච පටිබද්ධඤ්ච. සුභොති සුන්දරො. ජාතිමාති සුපරිසුද්ධආකරසමුට්ඨිතො. සුපරිකම්මකතොති සුට්ඨු කතපරිකම්මො අපනීතපාසාණසක්ඛරො. අච්ඡොති තනුච්ඡවි. විප්පසන්නොති සුට්ඨු විප්පසන්නො. සබ්බාකාරසම්පන්නොති ධොවන වෙධනාදීහි සබ්බෙහි ආකාරෙහි සම්පන්නො. නීලන්තිආදීහි වණ්ණසම්පත්තිං දස්සෙති. තාදිසඤ්හි ආවුතං පාකටං හොති.

එවමෙව ඛොති එත්ථ එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං – මණි විය හි කරජකායො. ආවුතසුත්තං විය විපස්සනාඤාණං. චක්ඛුමා පුරිසො විය විපස්සනාලාභී භික්ඛු. හත්ථෙ කරිත්වා පච්චවෙක්ඛතො ‘‘අයං ඛො මණී’’ති මණිනො ආවිභූතකාලො විය විපස්සනාඤාණං අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො චාතුමහාභූතිකකායස්ස ආවිභූතකාලො. ‘‘තත්‍රිදං සුත්තං ආවුත’’න්ති සුත්තස්ස ආවිභූතකාලො විය විපස්සනාඤාණං අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො තදාරම්මණානං ඵස්සපඤ්චමකානං වා සබ්බචිත්තචෙතසිකානං වා විපස්සනාඤාණස්සෙව වා ආවිභූතකාලොති.

කිං පනෙතං ඤාණස්ස ආවිභූතං, පුග්ගලස්සාති. ඤාණස්ස, තස්ස පන ආවිභාවත්තා පුග්ගලස්ස ආවිභූතාව හොන්ති. ඉදඤ්ච විපස්සනාඤාණං මග්ගස්ස අනන්තරං, එවං සන්තෙපි යස්මා අභිඤ්ඤාවාරෙ ආරද්ධෙ එතස්ස අන්තරාවාරො නත්ථි, තස්මා ඉධෙව දස්සිතං. යස්මා ච අනිච්චාදිවසෙන අකතසම්මසනස්ස දිබ්බාය සොතධාතුයා භෙරවසද්දං සුණන්තො පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා භෙරවෙ ඛන්ධෙ අනුස්සරතො දිබ්බෙන චක්ඛුනා භෙරවරූපං පස්සතො භයසන්තාසො උප්පජ්ජති, න අනිච්චාදිවසෙන කතසම්මසනස්ස, තස්මා අභිඤ්ඤාපත්තස්ස භයවිනොදකහෙතුසම්පාදනත්ථම්පි ඉදං ඉධෙව දස්සිතං. ඉධාපි අරහත්තවසෙනෙව අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තතා වෙදිතබ්බා.

253. මනොමයිද්ධියං චිණ්ණවසිතාය. තත්ථ මනොමයන්ති මනෙන නිබ්බත්තං. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගින්ති සබ්බෙහි අඞ්ගෙහි ච පච්චඞ්ගෙහි ච සමන්නාගතං. අහීනින්ද්‍රියන්ති සණ්ඨානවසෙන අවිකලින්ද්‍රියං. ඉද්ධිමතා නිම්මිතරූපඤ්හි සචෙ ඉද්ධිමා ඔදාතො, තම්පි ඔදාතං. සචෙ අවිද්ධකණ්ණො, තම්පි අවිද්ධකණ්ණන්ති එවං සබ්බාකාරෙහි තෙන සදිසමෙව හොති. මුඤ්ජම්හා ඊසිකන්තිආදි උපමත්තයම්පි තං සදිසභාවදස්සනත්ථමෙව වුත්තං. මුඤ්ජසදිසා එව හි තස්ස අන්තො ඊසිකා හොති. කොසසදිසොයෙව අසි, වට්ටාය කොසියා වට්ටං අසිමෙව පක්ඛිපන්ති, පත්ථටාය පත්ථටං.

කරණ්ඩාති ඉදම්පි අහිකඤ්චුකස්ස නාමං, න විලීවකරණ්ඩකස්ස. අහිකඤ්චුකො හි අහිනා සදිසොව හොති. තත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘පුරිසො අහිං කරණ්ඩා උද්ධරෙය්‍යා’’ති හත්ථෙන උද්ධරමානො විය දස්සිතො, අථ ඛො චිත්තෙනෙවස්ස උද්ධරණං වෙදිතබ්බං. අයඤ්හි අහි නාම සජාතියං ඨිතො, කට්ඨන්තරං වා රුක්ඛන්තරං වා නිස්සාය, තචතො සරීරනික්කඩ්ඪනපයොගසඞ්ඛාතෙන ථාමෙන, සරීරං ඛාදමානං විය පුරාණතචං ජිගුච්ඡන්තොති ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි සයමෙව කඤ්චුකං ජහාති, න සක්කා තතො අඤ්ඤෙන උද්ධරිතුං. තස්මා චිත්තෙන උද්ධරණං සන්ධාය ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉති මුඤ්ජාදිසදිසං ඉමස්ස භික්ඛුනො සරීරං, ඊසිකාදිසදිසං නිම්මිතරූපන්ති ඉදමෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං. නිම්මානවිධානං පනෙත්ථ පරතො ච ඉද්ධිවිධාදිපඤ්චඅභිඤ්ඤාකථා සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. උපමාමත්තමෙව හි ඉධ අධිකං.

තත්ථ ඡෙකකුම්භකාරාදයො විය ඉද්ධිවිධඤාණලාභී භික්ඛු දට්ඨබ්බො. සුපරිකම්මකතමත්තිකාදයො විය ඉද්ධිවිධඤාණං දට්ඨබ්බං. ඉච්ඡිතිච්ඡිතභාජනවිකතිආදිකරණං විය තස්ස භික්ඛුනො විකුබ්බනං දට්ඨබ්බං. ඉධාපි චිණ්ණවසිතාවසෙනෙව අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තතා වෙදිතබ්බා. තථා ඉතො පරාසු චතූසු අභිඤ්ඤාසු.

255. තත්ථ දිබ්බසොතධාතුඋපමායං සඞ්ඛධමොති සඞ්ඛධමකො. අප්පකසිරෙනෙවාති නිද්දුක්ඛෙනෙව. විඤ්ඤාපෙය්‍යාති ජානාපෙය්‍ය. තත්ථ එවං චාතුද්දිසා විඤ්ඤාපෙන්තෙ සඞ්ඛධමකෙ ‘‘සඞ්ඛසද්දො අය’’න්ති වවත්ථාපෙන්තානං සත්තානං තස්ස සඞ්ඛසද්දස්ස ආවිභූතකාලො විය යොගිනො දූරසන්තිකභෙදානං දිබ්බානඤ්චෙව මානුසකානඤ්ච සද්දානං ආවිභූතකාලො දට්ඨබ්බො.

256. චෙතොපරියඤාණ-උපමායං දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බනෙන සමන්නාගතො. මණ්ඩනකජාතිකොති යුවාපි සමානො න අලසියො කිලිට්ඨවත්ථසරීරො, අථ ඛො මණ්ඩනකපකතිකො, දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ න්හායිත්වා සුද්ධවත්ථ-පරිදහන-අලඞ්කාරකරණසීලොති අත්ථො. සකණිකන්ති කාළතිලකවඞ්ක-මුඛදූසිපීළකාදීනං අඤ්ඤතරෙන සදොසං. තත්ථ යථා තස්ස මුඛනිමිත්තං පච්චවෙක්ඛතො මුඛදොසො පාකටො හොති, එවං චෙතොපරියඤාණාය චිත්තං අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො පරෙසං සොළසවිධං චිත්තං පාකටං හොතීති වෙදිතබ්බං. පුබ්බෙනිවාසඋපමාදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං මහාඅස්සපුරෙ වුත්තමෙව.

259. අයං ඛො උදායි පඤ්චමො ධම්මොති එකූනවීසති පබ්බානි පටිපදාවසෙන එකං ධම්මං කත්වා පඤ්චමො ධම්මොති වුත්තො. යථා හි අට්ඨකනාගරසුත්තෙ (ම. නි. 2.17 ආදයො) එකාදස පබ්බානි පුච්ඡාවසෙන එකධම්මො කතො, එවමිධ එකූනවීසති පබ්බානි පටිපදාවසෙන එකො ධම්මො කතොති වෙදිතබ්බානි. ඉමෙසු ච පන එකූනවීසතියා පබ්බෙසු පටිපාටියා අට්ඨසු කොට්ඨාසෙසු විපස්සනාඤාණෙ ච ආසවක්ඛයඤාණෙ ච අරහත්තවසෙන අභිඤ්ඤාවොසානපාරමිප්පත්තතා වෙදිතබ්බා, සෙසෙසු චිණ්ණවසිභාවවසෙන. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

මහාසකුලුදායිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.