7. කුක්කුරවතිකසුත්තවණ්ණනා

78. එවං මෙ සුතන්ති කුක්කුරවතිකසුත්තං. තත්ථ කොලියෙසූති එවංනාමකෙ ජනපදෙ. සො හි එකොපි කොලනගරෙ පතිට්ඨිතානං කොලියානං රාජකුමාරානං නිවාසට්ඨානත්තා එවං වුච්චති. තස්මිං කොලියෙසු ජනපදෙ. හලිද්දවසනන්ති තස්ස කිර නිගමස්ස මාපිතකාලෙ පීතකවත්ථනිවත්ථා මනුස්සා නක්ඛත්තං කීළිංසු. තෙ නක්ඛත්තකීළාවසානෙ නිගමස්ස නාමං ආරොපෙන්තා හලිද්දවසනන්ති නාමං අකංසු. තං ගොචරගාමං කත්වා විහරතීති අත්ථො. විහාරො පනෙත්ථ කිඤ්චාපි න නියාමිතො, තථාපි බුද්ධානං අනුච්ඡවිකෙ සෙනාසනෙයෙව විහාසීති වෙදිතබ්බො. ගොවතිකොති සමාදින්නගොවතො, සීසෙ සිඞ්ගානි ඨපෙත්වා නඞ්ගුට්ඨං බන්ධිත්වා ගාවීහි සද්ධිං තිණානි ඛාදන්තො විය චරති. අචෙලොති නග්ගො නිච්චෙලො. සෙනියොති තස්ස නාමං.

කුක්කුරවතිකොති සමාදින්නකුක්කුරවතො, සබ්බං සුනඛකිරියං කරොති. උභොපෙතෙ සහපංසුකීළිකා සහායකා. කුක්කුරොව පලිකුජ්ජිත්වාති සුනඛො නාම සාමිකස්ස සන්තිකෙ නිසීදන්තො ද්වීහි පාදෙහි භූමියං විලෙඛිත්වා කුක්කුරකූජිතං කූජන්තො නිසීදති, අයම්පි ‘‘කුක්කුරකිරියං කරිස්සාමී’’ති භගවතා සද්ධිං සම්මොදිත්වා ද්වීහි හත්ථෙහි භූමියං විලෙඛිත්වා සීසං විධුනන්තො ‘භූ භූ’ති කත්වා හත්ථපාදෙ සමිඤ්ජිත්වා සුනඛො විය නිසීදි. ඡමානික්ඛිත්තන්ති භූමියං ඨපිතං. සමත්තං සමාදින්නන්ති පරිපුණ්ණං කත්වා ගහිතං. කා ගතීති කා නිප්ඵත්ති. කො අභිසම්පරායොති අභිසම්පරායම්හි කත්ථ නිබ්බත්ති. අලන්ති තස්ස අප්පියං භවිස්සතීති යාවතතියං පටිබාහති. කුක්කුරවතන්ති කුක්කුරවතසමාදානං.

79. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. පරිපුණ්ණන්ති අනූනං. අබ්බොකිණ්ණන්ති නිරන්තරං. කුක්කුරසීලන්ති කුක්කුරාචාරං. කුක්කුරචිත්තන්ති ‘‘අජ්ජ පට්ඨාය කුක්කුරෙහි කාතබ්බං කරිස්සාමී’’ති එවං උප්පන්නචිත්තං. කුක්කුරාකප්පන්ති කුක්කුරානං ගමනාකාරො අත්ථි, තිට්ඨනාකාරො අත්ථි, නිසීදනාකාරො අත්ථි, සයනාකාරො අත්ථි, උච්චාරපස්සාවකරණාකාරො අත්ථි, අඤ්ඤෙ කුක්කුරෙ දිස්වා දන්තෙ විවරිත්වා ගමනාකාරො අත්ථි, අයං කුක්කුරාකප්පො නාම, තං භාවෙතීති අත්ථො. ඉමිනාහං සීලෙනාතිආදීසු අහං ඉමිනා ආචාරෙන වා වතසමාදානෙන වා දුක්කරතපචරණෙන වා මෙථුනවිරතිබ්‍රහ්මචරියෙන වාති අත්ථො. දෙවොති සක්කසුයාමාදීසු අඤ්ඤතරො. දෙවඤ්ඤතරොති තෙසං දුතියතතියට්ඨානාදීසු අඤ්ඤතරදෙවො. මිච්ඡාදිට්ඨීති අදෙවලොකගාමිමග්ගමෙව දෙවලොකගාමිමග්ගොති ගහෙත්වා උප්පන්නතාය සා අස්ස මිච්ඡාදිට්ඨි නාම හොති. අඤ්ඤතරං ගතිං වදාමීති තස්ස හි නිරයතො වා තිරච්ඡානයොනිතො වා අඤ්ඤා ගති නත්ථි, තස්මා එවමාහ. සම්පජ්ජමානන්ති දිට්ඨියා අසම්මිස්සං හුත්වා නිපජ්ජමානං.

නාහං, භන්තෙ, එතං රොදාමි, යං මං භගවා එවමාහාති යං මං, භන්තෙ, භගවා එවමාහ, අහමෙතං භගවතො බ්‍යාකරණං න රොදාමි න පරිදෙවාමි, න අනුත්ථුනාමීති අත්ථො. එවං සකම්මකවසෙනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො, න අස්සුමුඤ්චනමත්තෙන.

‘‘මතං වා අම්ම රොදන්ති, යො වා ජීවං න දිස්සති;

ජීවන්තං අම්ම පස්සන්තී, කස්මා මං අම්ම රොදසී’’ති. (සං. නි. 1.239) –

අයඤ්චෙත්ථ පයොගො. අපිච මෙ ඉදං, භන්තෙති අපිච ඛො මෙ ඉදං, භන්තෙ, කුක්කුරවතං දීඝරත්තං සමාදින්නං, තස්මිං සම්පජ්ජන්තෙපි වුද්ධි නත්ථි, විපජ්ජන්තෙපි. ඉති ‘‘එත්තකං කාලං මයා කතකම්මං මොඝං ජාත’’න්ති අත්තනො විපත්තිං පච්චවෙක්ඛමානො රොදාමි, භන්තෙති.

80. ගොවතන්තිආදීනි කුක්කුරවතාදීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. ගවාකප්පන්ති ගොආකප්පං. සෙසං කුක්කුරාකප්පෙ වුත්තසදිසමෙව. යථා පන තත්ථ අඤ්ඤෙ කුක්කුරෙ දිස්වා දන්තෙ විවරිත්වා ගමනාකාරො, එවමිධ අඤ්ඤෙ ගාවො දිස්වා කණ්ණෙ උක්ඛිපිත්වා ගමනාකාරො වෙදිතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙව.

81. චත්තාරිමානි පුණ්ණ කම්මානීති කස්මා ඉමං දෙසනං ආරභි? අයඤ්හි දෙසනා එකච්චකම්මකිරියවසෙන ආගතා, ඉමස්මිඤ්ච කම්මචතුක්කෙ කථිතෙ ඉමෙසං කිරියා පාකටා භවිස්සතීති ඉමං දෙසනං ආරභි. අපිච ඉමං කම්මචතුක්කමෙව දෙසියමානං ඉමෙ සඤ්ජානිස්සන්ති, තතො එකො සරණං ගමිස්සති, එකො පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතීති අයමෙව එතෙසං සප්පායාති ඤත්වාපි ඉමං දෙසනං ආරභි.

තත්ථ කණ්හන්ති කාළකං දසඅකුසලකම්මපථකම්මං. කණ්හවිපාකන්ති අපායෙ නිබ්බත්තනතො කාළකවිපාකං. සුක්කන්ති පණ්ඩරං දසකුසලකම්මපථකම්මං. සුක්කවිපාකන්ති සග්ගෙ නිබ්බත්තනතො පණ්ඩරවිපාකං. කණ්හසුක්කන්ති වොමිස්සකකම්මං. කණ්හසුක්කවිපාකන්ති සුඛදුක්ඛවිපාකං. මිස්සකකම්මඤ්හි කත්වා අකුසලෙන තිරච්ඡානයොනියං මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානාදීසු උප්පන්නො කුසලෙන පවත්තෙ සුඛං වෙදියති. කුසලෙන රාජකුලෙපි නිබ්බත්තො අකුසලෙන පවත්තෙ දුක්ඛං වෙදියති. අකණ්හං අසුක්කන්ති කම්මක්ඛයකරං චතුමග්ගචෙතනාකම්මං අධිප්පෙතං. තඤ්හි යදි කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ්හවිපාකං දදෙය්‍ය. යදි සුක්කං භවෙය්‍ය, සුක්කවිපාකං දදෙය්‍ය. උභයවිපාකස්ස පන අදානතො අකණ්හාසුක්කවිපාකත්තා ‘‘අකණ්හං අසුක්ක’’න්ති වුත්තං. අයං තාව උද්දෙසෙ අත්ථො.

නිද්දෙසෙ පන සබ්‍යාබජ්ඣන්ති සදුක්ඛං. කායසඞ්ඛාරාදීසු කායද්වාරෙ ගහණාදිවසෙන චොපනප්පත්තා ද්වාදස අකුසලචෙතනා සබ්‍යාබජ්ඣකායසඞ්ඛාරො නාම. වචීද්වාරෙ හනුසඤ්චොපනවසෙන වචීභෙදපවත්තිකා තායෙව ද්වාදස වචීසඞ්ඛාරො නාම. උභයචොපනං අප්පත්තා රහො චින්තයන්තස්ස මනොද්වාරෙ පවත්තා මනොසඞ්ඛාරො නාම. ඉති තීසුපි ද්වාරෙසු කායදුච්චරිතාදිභෙදා අකුසලචෙතනාව සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බා. ඉමස්මිඤ්හි සුත්තෙ චෙතනා ධුරං, උපාලිසුත්තෙ කම්මං. අභිසඞ්ඛරිත්වාති සඞ්කඩ්ඪිත්වා, පිණ්ඩං කත්වාති අත්ථො. සබ්‍යාබජ්ඣං ලොකන්ති සදුක්ඛං ලොකං උපපජ්ජන්ති. සබ්‍යාබජ්ඣා ඵස්සා ඵුසන්තීති සදුක්ඛා විපාකඵස්සා ඵුසන්ති. එකන්තදුක්ඛන්ති නිරන්තරදුක්ඛං. භූතාති හෙත්වත්ථෙ නිස්සක්කවචනං, භූතකම්මතො භූතස්ස සත්තස්ස උප්පත්ති හොති. ඉදං වුත්තං හොති – යථාභූතං කම්මං සත්තා කරොන්ති, තථාභූතෙන කම්මෙන කම්මසභාගවසෙන තෙසං උපපත්ති හොති. තෙනෙවාහ ‘‘යං කරොති තෙන උපපජ්ජතී’’ති. එත්ථ ච තෙනාති කම්මෙන විය වුත්තා, උපපත්ති ච නාම විපාකෙන හොති. යස්මා පන විපාකස්ස කම්මං හෙතු, තස්මා තෙන මූලහෙතුභූතෙන කම්මෙන නිබ්බත්තතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඵස්සා ඵුසන්තීති යෙන කම්මවිපාකෙන නිබ්බත්තො, තංකම්මවිපාකඵස්සා ඵුසන්ති. කම්මදායාදාති කම්මදායජ්ජා කම්මමෙව නෙසං දායජ්ජං සන්තකන්ති වදාමි.

අබ්‍යාබජ්ඣන්ති නිද්දුක්ඛං. ඉමස්මිං වාරෙ කායද්වාරෙ පවත්තා අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා කායසඞ්ඛාරො නාම. තායෙව වචීද්වාරෙ පවත්තා වචීසඞ්ඛාරො නාම. මනොද්වාරෙ පවත්තා තායෙව අට්ඨ, තිස්සො ච හෙට්ඨිමඣානචෙතනා අබ්‍යාබජ්ඣමනොසඞ්ඛාරො නාම. ඣානචෙතනා තාව හොතු, කාමාවචරා කින්ති අබ්‍යාබජ්ඣමනොසඞ්ඛාරො නාම ජාතාති. කසිණසජ්ජනකාලෙ ච කසිණාසෙවනකාලෙ ච ලබ්භන්ති. කාමාවචරචෙතනා පඨමජ්ඣානචෙතනාය ඝටිතා, චතුත්ථජ්ඣානචෙතනා තතියජ්ඣානචෙතනාය ඝටිතා. ඉති තීසුපි ද්වාරෙසු කායසුචරිතාදිභෙදා කුසලචෙතනාව සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බො. තතියවාරො උභයමිස්සකවසෙන වෙදිතබ්බා.

සෙය්‍යථාපි මනුස්සාතිආදීසු මනුස්සානං තාව කාලෙන සුඛං කාලෙන දුක්ඛං පාකටමෙව, දෙවෙසු පන භුම්මදෙවතානං, විනිපාතිකෙසු වෙමානිකපෙතානං කාලෙන සුඛං කාලෙන දුක්ඛං හොතීති වෙදිතබ්බං. හත්ථිආදීසු තිරච්ඡානෙසුපි ලබ්භතියෙව.

තත්‍රාති තෙසු තීසු කම්මෙසු. තස්ස පහානාය යා චෙතනාති තස්ස පහානත්ථාය මග්ගචෙතනා. කම්මං පත්වාව මග්ගචෙතනාය අඤ්ඤො පණ්ඩරතරො ධම්මො නාම නත්ථි. ඉදං පන කම්මචතුක්කං පත්වා ද්වාදස අකුසලචෙතනා කණ්හා නාම, තෙභූමකකුසලචෙතනා සුක්කා නාම, මග්ගචෙතනා අකණ්හා අසුක්කාති ආගතා.

82. ‘‘ලභෙය්‍යාහං, භන්තෙ’’ති ඉදං සො ‘‘චිරං වත මෙ අනිය්‍යානිකපක්ඛෙ යොජෙත්වා අත්තා කිලමිතො, ‘සුක්ඛනදීතීරෙ න්හායිස්සාමී’ති සම්පරිවත්තෙන්තෙන විය ථුසෙ කොට්ටෙන්තෙන විය ච න කොචි අත්ථො නිප්ඵාදිතො, හන්දාහං අත්තානං යොගෙ යොජෙමී’’ති චින්තෙත්වා ආහ. අථ භගවා යොනෙන ඛන්ධකෙ තිත්ථියපරිවාසො පඤ්ඤත්තො, යං අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො සාමණෙරභූමියං ඨිතො – ‘‘අහං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමො අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛාමි උපසම්පදං, ස්වාහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං චත්තාරො මාසෙ පරිවාසං යාචාමී’’තිආදිනා (මහාව. 86) නයෙන සමාදියිත්වා පරිවසති, තං සන්ධාය ‘‘යො ඛො, සෙනිය, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො’’තිආදිමාහ.

තත්ථ පබ්බජ්ජන්ති වචනසිලිට්ඨතාවසෙනෙව වුත්තං. අපරිවසිත්වායෙව හි පබ්බජ්ජං ලභති. උපසම්පදත්ථිකෙන පන නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනාදීනි අට්ඨ වත්තානි පූරෙන්තෙන පරිවසිතබ්බං. ආරද්ධචිත්තාති අට්ඨවත්තපූරණෙන තුට්ඨචිත්තා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පනෙස තිත්ථියපරිවාසො සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය පබ්බජ්ජඛන්ධකවණ්ණනායං (මහාව. අට්ඨ. 86) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිච මෙත්ථාති අපිච මෙ එත්ථ. පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතාති පුග්ගලනානත්තං විදිතං. අයං පුග්ගලො පරිවාසාරහො, අයං න පරිවාසාරහොති ඉදං මය්හං පාකටන්ති දස්සෙති.

තතො සෙනියො චින්තෙසි – ‘‘අහො අච්ඡරියං බුද්ධසාසනං, යත්ථ එවං ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වා යුත්තමෙව ගණ්හන්ති, අයුත්තං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති. තතො සුට්ඨුතරං පබ්බජ්ජාය සඤ්ජාතුස්සාහො සචෙ, භන්තෙතිආදිමාහ. අථ භගවා තස්ස තිබ්බච්ඡන්දතං විදිත්වා න සෙනියො පරිවාසං අරහතීති අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, භික්ඛු, සෙනියං න්හාපෙත්වා පබ්බාජෙත්වා ආනෙහී’’ති. සො තථා කත්වා තං පබ්බාජෙත්වා භගවතො සන්තිකං ආනයි. භගවා ගණෙ නිසීදිත්වා උපසම්පාදෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අලත්ථ ඛො අචෙලො සෙනියො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං අලත්ථ උපසම්පද’’න්ති.

අචිරූපසම්පන්නොති උපසම්පන්නො හුත්වා නචිරමෙව. වූපකට්ඨොති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙහි කායෙන ච චිත්තෙන ච වූපකට්ඨො. අප්පමත්තොති කම්මට්ඨානෙ සතිං අවිජහන්තො. ආතාපීති කායිකචෙතසිකසඞ්ඛාතෙන වීරියාතාපෙන ආතාපී. පහිතත්තොති කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය පෙසිතත්තො විස්සට්ඨඅත්තභාවො. යස්සත්ථායාති යස්ස අත්ථාය. කුලපුත්තාති ආචාරකුලපුත්තා. සම්මදෙවාති හෙතුනාව කාරණෙනෙව. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියපරියොසානභූතං අරහත්තඵලං. තස්ස හි අත්ථාය කුලපුත්තා පබ්බජන්ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා, අපරප්පච්චයං ඤත්වාති අත්ථො. උපසම්පජ්ජ විහාසීති පාපුණිත්වා සම්පාදෙත්වා විහාසි. එවං විහරන්තොව ඛීණා ජාති…පෙ… අබ්භඤ්ඤාසි.

එවමස්ස පච්චවෙක්ඛණභූමිං දස්සෙත්වා අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං නිට්ඨාපෙතුං ‘‘අඤ්ඤතරො ඛො පනායස්මා සෙනියො අරහතං අහොසී’’ති වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤතරොති එකො. අරහතන්ති අරහන්තානං, භගවතො සාවකානං අරහන්තානං අබ්භන්තරො අහොසීති අයමෙවත්ථ අධිප්පායො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

කුක්කුරවතිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.