8. අභයරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා

83. එවං මෙ සුතන්ති අභයසුත්තං. තත්ථ අභයොති තස්ස නාමං. රාජකුමාරොති බිම්බිසාරස්ස ඔරසපුත්තො. වාදං ආරොපෙහීති දොසං ආරොපෙහි. නෙරයිකොති නිරයෙ නිබ්බත්තකො. කප්පට්ඨොති කප්පට්ඨිතිකො. අතෙකිච්ඡොති බුද්ධසහස්සෙනාපි තිකිච්ඡිතුං න සක්කා. උග්ගිලිතුන්ති ද්වෙ අන්තෙ මොචෙත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තො උග්ගිලිතුං බහි නීහරිතුං න සක්ඛිති. ඔගිලිතුන්ති පුච්ඡාය දොසං දත්වා හාරෙතුං අසක්කොන්තො ඔගිලිතුං අන්තො පවෙසෙතුං න සක්ඛිති.

එවං, භන්තෙති නිගණ්ඨො කිර චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො මය්හං සාවකෙ භින්දිත්වා ගණ්හාති, හන්දාහං එකං පඤ්හං අභිසඞ්ඛරොමි, යං පුට්ඨො සමණො ගොතමො උක්කුටිකො හුත්වා නිසින්නො උට්ඨාතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති. සො අභයස්ස ගෙහා නීහටභත්තො සිනිද්ධභොජනං භුඤ්ජන්තො බහූ පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරිත්වා – ‘‘එත්ථ සමණො ගොතමො ඉමං නාම දොසං දස්සෙස්සති, එත්ථ ඉමං නාමා’’ති සබ්බෙ පහාය චාතුමාසමත්ථකෙ ඉමං පඤ්හං අද්දස. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමස්ස පඤ්හස්ස පුච්ඡාය වා විස්සජ්ජනෙ වා න සක්කා දොසො දාතුං, ඔවට්ටිකසාරො අයං, කො නු ඛො ඉමං ගහෙත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස වාදං ආරොපෙස්සතී’’ති. තතො ‘‘අභයො රාජකුමාරො පණ්ඩිතො, සො සක්ඛිස්සතීති තං උග්ගණ්හාපෙමී’’ති නිට්ඨං ගන්ත්වා උග්ගණ්හාපෙසි. සො වාදජ්ඣාසයතාය තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡන්තො ‘‘එවං, භන්තෙ,’’ති ආහ.

84. අකාලො ඛො අජ්ජාති අයං පඤ්හො චතූහි මාසෙහි අභිසඞ්ඛතො, තත්ථ ඉදං ගහෙත්වා ඉදං විස්සජ්ජියමානෙ දිවසභාගො නප්පහොස්සතීති මඤ්ඤන්තො එවං චින්තෙසි. සො දානීති ස්වෙ දානි. අත්තචතුත්ථොති කස්මා බහූහි සද්ධිං න නිමන්තෙසි? එවං කිරස්ස අහොසි – ‘‘බහූසු නිසින්නෙසු ථොකං දත්වා වදන්තස්ස අඤ්ඤං සුත්තං අඤ්ඤං කාරණං අඤ්ඤං තථාරූපං වත්ථුං ආහරිත්වා දස්සෙස්සති, එවං සන්තෙ කලහො වා කොලාහලමෙව වා භවිස්සති. අථාපි එකකංයෙව නිමන්තෙස්සාමි, එවම්පි මෙ ගරහා උප්පජ්ජිස්සති ‘යාවමච්ඡරී වායං අභයො, භගවන්තං දිවසෙ දිවසෙ භික්ඛූනං සතෙනපි සහස්සෙනපි සද්ධිං චරන්තං දිස්වාපි එකකංයෙව නිමන්තෙසී’’’ති. ‘‘එවං පන දොසො න භවිස්සතී’’ති අපරෙහි තීහි සද්ධිං අත්තචතුත්ථං නිමන්තෙසි.

85. න ඛ්වෙත්ථ, රාජකුමාර, එකංසෙනාති න ඛො, රාජකුමාර, එත්ථ පඤ්හෙ එකංසෙන විස්සජ්ජනං හොති. එවරූපඤ්හි වාචං තථාගතො භාසෙය්‍යාපි න භාසෙය්‍යාපි. භාසිතපච්චයෙන අත්ථං පස්සන්තො භාසෙය්‍ය, අපස්සන්තො න භාසෙය්‍යාති අත්ථො. ඉති භගවා මහානිගණ්ඨෙන චතූහි මාසෙහි අභිසඞ්ඛතං පඤ්හං අසනිපාතෙන පබ්බතකූටං විය එකවචනෙනෙව සංචුණ්ණෙසි. අනස්සුං නිගණ්ඨාති නට්ඨා නිගණ්ඨා.

86. අඞ්කෙ නිසින්නො හොතීති ඌරූසු නිසින්නො හොති. ලෙසවාදිනො හි වාදං පට්ඨපෙන්තා කිඤ්චිදෙව ඵලං වා පුප්ඵං වා පොත්ථකං වා ගහෙත්වා නිසීදන්ති. තෙ අත්තනො ජයෙ සති පරං අජ්ඣොත්ථරන්ති, පරස්ස ජයෙ සති ඵලං ඛාදන්තා විය පුප්ඵං ඝායන්තා විය පොත්ථකං වාචෙන්තා විය වික්ඛෙපං දස්සෙන්ති. අයං පන චින්තෙසි – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො එස ඔසටසඞ්ගාමො පරවාදමද්දනො. සචෙ මෙ ජයො භවිස්සති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ භවිස්සති, දාරකං විජ්ඣිත්වා රොදාපෙස්සාමි. තතො පස්සථ, භො, අයං දාරකො රොදති, උට්ඨහථ තාව, පච්ඡාපි ජානිස්සාමා’’ති තස්මා දාරකං ගහෙත්වා නිසීදි. භගවා පන රාජකුමාරතො සහස්සගුණෙනපි සතසහස්සගුණෙනපි වාදීවරතරො, ‘‘ඉමමෙවස්ස දාරකං උපමං කත්වා වාදං භින්දිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි රාජකුමාරා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ මුඛෙ ආහරෙය්‍යාති මුඛෙ ඨපෙය්‍ය. ආහරෙය්‍යස්සාහන්ති අපනෙය්‍යං අස්ස අහං. ආදිකෙනෙවාති පඨමපයොගෙනෙව. අභූතන්ති අභූතත්ථං. අතච්ඡන්ති න තච්ඡං. අනත්ථසංහිතන්ති න අත්ථසංහිතං න වඩ්ඪිනිස්සිතං. අප්පියා අමනාපාති නෙව පියා න මනාපා. ඉමිනා නයෙනෙව සබ්බත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

තත්ථ අප්පියපක්ඛෙ පඨමවාචා අචොරංයෙව චොරොති, අදාසංයෙව දාසොති, අදුප්පයුත්තංයෙව දුප්පයුත්තොති පවත්තා. න තං තථාගතො භාසති. දුතියවාචා චොරංයෙව චොරො අයන්තිආදිවසෙන පවත්තා. තම්පි තථාගතො න භාසති. තතියවාචා ‘‘ඉදානි අකතපුඤ්ඤතාය දුග්ගතො දුබ්බණ්ණො අප්පෙසක්ඛො, ඉධ ඨත්වාපි පුන පුඤ්ඤං න කරොසි, දුතියචිත්තවාරෙ කථං චතූහි අපායෙහි න මුච්චිස්සසී’’ති එවං මහාජනස්ස අත්ථපුරෙක්ඛාරෙන ධම්මපුරෙක්ඛාරෙන අනුසාසනීපුරෙක්ඛාරෙන ච වත්තබ්බවාචා. තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතොති තස්මිං තතියබ්‍යාකරණෙ තස්සා වාචාය බ්‍යාකරණත්ථාය තථාගතො කාලඤ්ඤූ හොති, මහාජනස්ස ආදානකාලං ගහණකාලං ජානිත්වාව බ්‍යාකරොතීති අත්ථො.

පියපක්ඛෙ පඨමවාචා අට්ඨානියකථා නාම. සා එවං වෙදිතබ්බා – එවං කිර ගාමවාසිමහල්ලකං නගරං ආගන්ත්වා පානාගාරෙ පිවන්තං වඤ්චෙතුකාමා සම්බහුලා ධුත්තා පීතට්ඨානෙ ඨත්වා තෙන සද්ධිං සුරං පිවන්තා ‘‘ඉමස්ස නිවාසනපාවුරණම්පි හත්ථෙ භණ්ඩකම්පි සබ්බං ගණ්හිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා කතිකං අකංසු – ‘‘එකෙකං අත්තපච්චක්ඛකථං කථෙම, යො ‘අභූත’න්ති කථෙසි, කථිතං වා න සද්දහති, තං දාසං කත්වා ගණ්හිස්සාමා’’ති. තම්පි මහල්ලකං පුච්ඡිංසු ‘‘තුම්හාකම්පි තාත රුච්චතී’’ති. එවං හොතු තාතාති.

එකො ධුත්තො ආහ – මය්හං, භො මාතු, මයි කුච්ඡිගතෙ කපිට්ඨඵලදොහලො අහොසි. සා අඤ්ඤං කපිට්ඨහාරකං අලබ්භමානා මංයෙව පෙසෙසි. අහං ගන්ත්වා රුක්ඛං අභිරුහිතුං අසක්කොන්තො අත්තනාව අත්තානං පාදෙ ගහෙත්වා මුග්ගරං විය රුක්ඛස්ස උපරි ඛිපිං; අථ සාඛතො සාඛං විචරන්තො ඵලානි ගහෙත්වා ඔතරිතුං අසක්කොන්තො ඝරං ගන්ත්වා නිස්සෙණිං ආහරිත්වා ඔරුය්හ මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා ඵලානි මාතුයා අදාසිං; තානි පන මහන්තානි හොන්ති චාටිප්පමාණානි. තතො මෙ මාතරා එකාසනෙ නිසින්නාය සමසට්ඨිඵලානි ඛාදිතානි. මයා එකුච්ඡඞ්ගෙන ආනීතඵලෙසු සෙසකානි කුලසන්තකෙ ගාමෙ ඛුද්දකමහල්ලකානං අහෙසුං. අම්හාකං ඝරං සොළසහත්ථං, සෙසපරික්ඛාරභණ්ඩකං අපනෙත්වා කපිට්ඨඵලෙහෙව යාව ඡදනං පූරිතං. තතො අතිරෙකානි ගහෙත්වා ගෙහද්වාරෙ රාසිං අකංසු. සො අසීතිහත්ථුබ්බෙධො පබ්බතො විය අහොසි. කිං ඊදිසං, භො සක්කා, සද්දහිතුන්ති?

ගාමිකමහල්ලකො තුණ්හී නිසීදිත්වා සබ්බෙසං කථාපරියොසානෙ පුච්ඡිතො ආහ – ‘‘එවං භවිස්සති තාතා, මහන්තං රට්ඨං, රට්ඨමහන්තතාය සක්කා සද්දහිතු’’න්ති. යථා ච තෙන, එවං සෙසෙහිපි තථාරූපාසු නික්කාරණකථාසු කථිතාසු ආහ – මය්හම්පි තාතා සුණාථ, න තුම්හාකංයෙව කුලානි, අම්හාකම්පි කුලං මහාකුලං, අම්හාකං පන අවසෙසඛෙත්තෙහි කප්පාසඛෙත්තං මහන්තතරං. තස්ස අනෙකකරීසසතස්ස කප්පාසඛෙත්තස්ස මජ්ඣෙ එකො කප්පාසරුක්ඛො මහා අසීතිහත්ථුබ්බෙධො අහොසි. තස්ස පඤ්ච සාඛා, තාසු අවසෙසසාඛා ඵලං න ගණ්හිංසු, පාචීනසාඛාය එකමෙව මහාචාටිමත්තං ඵලං අහොසි. තස්ස ඡ අංසියො, ඡසු අංසීසු ඡ කප්පාසපිණ්ඩියො පුප්ඵිතා. අහං මස්සුං කාරෙත්වා න්හාතවිලිත්තො ඛෙත්තං ගන්ත්වා තා කප්පාසපිණ්ඩියො පුප්ඵිතා දිස්වා ඨිතකොව හත්ථං පසාරෙත්වා ගණ්හිං. තා කප්පාසපිණ්ඩියො ථාමසම්පන්නා ඡ දාසා අහෙසුං. තෙ සබ්බෙ මං එකකං ඔහාය පලාතා. එත්තකෙ අද්ධානෙ තෙ න පස්සාමි, අජ්ජ දිට්ඨා, තුම්හෙ තෙ ඡ ජනා. ත්වං නන්දො නාම, ත්වං පුණ්ණො නාම, ත්වං වඩ්ඪමානො නාම, ත්වං චිත්තො නාම ත්වං මඞ්ගලො නාම, ත්වං පොට්ඨියො නාමාති වත්වා උට්ඨාය නිසින්නකෙයෙව චූළාසු ගහෙත්වා අට්ඨාසි. තෙ ‘‘න මයං දාසා’’තිපි වත්තුං නාසක්ඛිංසු. අථ නෙ කඩ්ඪන්තො විනිච්ඡයං නෙත්වා ලක්ඛණං ආරොපෙත්වා යාවජීවං දාසෙ කත්වා පරිභුඤ්ජි. එවරූපිං කථං තථාගතො න භාසති.

දුතියවාචා ආමිසහෙතුචාටුකම්‍යතාදිවසෙන නානප්පකාරා පරෙසං ථොමනවාචා චෙව, චොරකථං රාජකථන්ති ආදිනයප්පවත්තා තිරච්ඡානකථා ච. තම්පි තථාගතො න භාසති. තතියවාචා අරියසච්චසන්නිස්සිතකථා, යං වස්සසතම්පි සුණන්තා පණ්ඩිතා නෙව තිත්තිං ගච්ඡන්ති. ඉති තථාගතො නෙව සබ්බම්පි අප්පියවාචං භාසති න පියවාචං. තතියං තතියමෙව පන භාසිතබ්බකාලං අනතික්කමිත්වා භාසති. තත්ථ තතියං අප්පියවාචං සන්ධාය හෙට්ඨා දහරකුමාරඋපමා ආගතාති වෙදිතබ්බං.

87. උදාහු ඨානසොවෙතන්ති උදාහු ඨානුප්පත්තිකඤාණෙන තඞ්ඛණංයෙව තං තථාගතස්ස උපට්ඨාතීති පුච්ඡති. සඤ්ඤාතොති ඤාතො පඤ්ඤාතො පාකටො. ධම්මධාතූති ධම්මසභාවො. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. තං භගවතා සුප්පටිවිද්ධං, හත්ථගතං භගවතො. තස්මා සො යං යං ඉච්ඡති, තං තං සබ්බං ඨානසොව පටිභාතීති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව. අයං පන ධම්මදෙසනා නෙය්‍යපුග්ගලවසෙන පරිනිට්ඨිතාති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

අභයරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.