6. උපාලිසුත්තවණ්ණනා

56. එවං මෙ සුතන්ති උපාලිසුත්තං. තත්ථ නාළන්දායන්ති නාලන්දාති එවංනාමකෙ නගරෙ තං නගරං ගොචරගාමං කත්වා. පාවාරිකම්බවනෙති දුස්සපාවාරිකසෙට්ඨිනො අම්බවනෙ. තං කිර තස්ස උය්‍යානං අහොසි, සො භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා භගවති පසන්නො තස්මිං උය්‍යානෙ කුටිලෙණමණ්ඩපාදිපටිමණ්ඩිතං භගවතො විහාරං කත්වා නිය්‍යාදෙසි, සො විහාරො ජීවකම්බවනං විය පාවාරිකම්බවනන්තෙව සඞ්ඛං ගතො. තස්මිං පාවාරිකම්බවනෙ විහරතීති අත්ථො. දීඝතපස්සීති දීඝත්තා එවංලද්ධනාමො. පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති පිණ්ඩපාතතො පටික්කන්තො. සාසනෙ විය කිං පන බාහිරායතනෙ පිණ්ඩපාතොති වොහාරො අත්ථීති, නත්ථි.

පඤ්ඤපෙතීති දස්සෙති ඨපෙති. දණ්ඩානි පඤ්ඤපෙතීති ඉදං නිගණ්ඨසමයෙන පුච්ඡන්තො ආහ. කායදණ්ඩං වචීදණ්ඩං මනොදණ්ඩන්ති එත්ථ පුරිමදණ්ඩද්වයං තෙ අචිත්තකං පය්‍යපෙන්ති. යථා කිර වාතෙ වායන්තෙ සාඛා චලති, උදකං චලති, න ච තත්ථ චිත්තං අත්ථි, එවං කායදණ්ඩොපි අචිත්තකොව හොති. යථා ච වාතෙ වායන්තෙ තාලපණ්ණාදීනි සද්දං කරොන්ති, උදකානි සද්දං කරොන්ති, න ච තත්ථ චිත්තං අත්ථි, එවං වචීදණ්ඩොපි අචිත්තකොව හොතීති ඉමං දණ්ඩද්වයං අචිත්තකං පඤ්ඤපෙන්ති. චිත්තං පන මනොදණ්ඩන්ති පඤ්ඤපෙන්ති. අථස්ස භගවා වචනං පතිට්ඨපෙතුකාමො ‘‘කිං පන තපස්සී’’තිආදිමාහ.

තත්ථ කථාවත්ථුස්මින්ති එත්ථ කථායෙව කථාවත්ථු. කථායං පතිට්ඨපෙසීති අත්ථො. කස්මා පන භගවා එවමකාසි? පස්සති හි භගවා ‘‘අයං ඉමං කථං ආදාය ගන්ත්වා අත්තනො සත්ථු මහානිගණ්ඨස්ස ආරොචෙස්සති, තාසඤ්ච පරිසති, උපාලි ගහපති නිසින්නො, සො ඉමං කථං සුත්වා මම වාදං ආරොපෙතුං ආගමිස්සති, තස්සාහං ධම්මං දෙසෙස්සාමි, සො තික්ඛත්තුං සරණං ගමිස්සති, අථස්ස චත්තාරි සච්චානි පකාසෙස්සාමි, සො සච්චපකාසනාවසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සති, පරෙසං සඞ්ගහත්ථමෙව හි මයා පාරමියො පූරිතා’’ති. ඉමමත්ථං පස්සන්තො එවමකාසි.

57. කම්මානි පඤ්ඤපෙසීති ඉදං නිගණ්ඨො බුද්ධසමයෙන පුච්ඡන්තො ආහ. කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මන්ති එත්ථ කායද්වාරෙ ආදානගහණමුඤ්චනචොපනපත්තා අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනා ද්වාදසාකුසලචෙතනාති වීසතිචෙතනා කායකම්මං නාම. කායද්වාරෙ ආදානාදීනි අපත්වා වචීද්වාරෙ වචනභෙදං පාපයමානා උප්පන්නා තායෙව වීසතිචෙතනා වචීකම්මං නාම. උභයද්වාරෙ චොපනං අප්පත්වා මනොද්වාරෙ උප්පන්නා එකූනතිංසකුසලාකුසලචෙතනා මනොකම්මං නාම. අපිච සඞ්ඛෙපතො තිවිධං කායදුච්චරිතං කායකම්මං නාම, චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං වචීකම්මං නාම, තිවිධං මනොදුච්චරිතං මනොකම්මං නාම. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ කම්මං ධුරං, අනන්තරසුත්තෙ ‘‘චත්තාරිමානි පුණ්ණ කම්මානි මයා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතානී’’ති (ම. නි. 2.81) එවමාගතෙපි චෙතනා ධුරං. යත්ථ කත්ථචි පවත්තා චෙතනා ‘‘කණ්හං කණ්හවිපාක’’න්තිආදිභෙදං ලභති. නිද්දෙසවාරෙ චස්ස ‘‘සබ්‍යාබජ්ඣං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී’’තිආදිනා නයෙන සා වුත්තාව. කායද්වාරෙ පවත්තා පන ඉධ කායකම්මන්ති අධිප්පෙතං, වචීද්වාරෙ පවත්තා වචීකම්මං, මනොද්වාරෙ පවත්තා මනොකම්මං. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ කම්මං ධුරං, අනන්තරසුත්තෙ චෙතනා’’ති. කම්මම්පි හි භගවා කම්මන්ති පඤ්ඤපෙති යථා ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙ. චෙතනම්පි, යථාහ – ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමි, චෙතයිත්වා කම්මං කරොතී’’ති (අ. නි. 6.63). කස්මා පන චෙතනා කම්මන්ති වුත්තා? චෙතනාමූලකත්තා කම්මස්ස.

එත්ථ ච අකුසලං පත්වා කායකම්මං වචීකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති, කුසලං පත්වා මනොකම්මං. තථා හි මාතුඝාතාදීනි චත්තාරි කම්මානි කායෙනෙව උපක්කමිත්වා කායෙනෙව කරොති, නිරයෙ කප්පට්ඨිකසඞ්ඝභෙදකම්මං වචීද්වාරෙන කරොති. එවං අකුසලං පත්වා කායකම්මං වචීකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති නාම. එකා පන ඣානචෙතනා චතුරාසීතිකප්පසහස්සානි සග්ගසම්පත්තිං ආවහති, එකා මග්ගචෙතනා සබ්බාකුසලං සමුග්ඝාතෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාපෙති. එවං කුසලං පත්වා මනොකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති නාම. ඉමස්මිං පන ඨානෙ භගවා අකුසලං පත්වා මනොකම්මං මහාසාවජ්ජං වදමානො නියතමිච්ඡාදිට්ඨිං සන්ධාය වදති. තෙනෙවාහ – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහාසාවජ්ජං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, මහාසාවජ්ජානී’’ති (අ. නි. 1.310).

ඉදානි නිගණ්ඨොපි තථාගතෙන ගතමග්ගං පටිපජ්ජන්තො කිඤ්චි අත්ථනිප්ඵත්තිං අපස්සන්තොපි ‘‘කිං පනාවුසො, ගොතමා’’තිආදිමාහ.

58. බාලකිනියාති උපාලිස්ස කිර බාලකලොණකාරගාමො නාම අත්ථි, තතො ආයං ගහෙත්වා මනුස්සා ආගතා, සො ‘‘එථ භණෙ, අම්හාකං සත්ථාරං මහානිගණ්ඨං පස්සිස්සාමා’’ති තාය පරිසාය පරිවුතො තත්ථ අගමාසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘බාලකිනියා පරිසායා’’ති, බාලකගාමවාසිනියාති අත්ථො. උපාලිපමුඛායාති උපාලිජෙට්ඨකාය. අපිච බාලකිනියාති බාලවතියා බාලුස්සන්නායාතිපි අත්ථො. උපාලිපමුඛායාති උපාලිගහපතියෙව තත්ථ ථොකං සප්පඤ්ඤො, සො තස්සා පමුඛො ජෙට්ඨකො. තෙනාපි වුත්තං ‘‘උපාලිපමුඛායා’’ති. හන්දාති වචසායත්ථෙ නිපාතො. ඡවොති ලාමකො. ඔළාරිකස්සාති මහන්තස්ස. උපනිධායාති උපනික්ඛිපිත්වා. ඉදං වුත්තං හොති, කායදණ්ඩස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිත්වා ‘‘අයං නු ඛො මහන්තො, අයං මහන්තො’’ති එවං ඔලොකියමානො ඡවො මනොදණ්ඩො කිං සොභති, කුතො සොභිස්සති, න සොභති, උපනික්ඛෙපමත්තම්පි නප්පහොතීති දීපෙති. සාධු සාධු, භන්තෙ, තපස්සීති දීඝතපස්සිස්ස සාධුකාරං දෙන්තො, භන්තෙති නාටපුත්තමාලපති.

60. න ඛො මෙතං, භන්තෙ, රුච්චතීති, භන්තෙ, එතං මය්හං න රුච්චති. මායාවීති මායාකාරො. ආවට්ටනිමායන්ති ආවට්ටෙත්වා ගහණමායං. ආවට්ටෙතීති ආවට්ටෙත්වා පරික්ඛිපිත්වා ගණ්හාති. ගච්ඡ ත්වං ගහපතීති කස්මා මහානිගණ්ඨො ගහපතිං යාවතතියං පහිණතියෙව? දීඝතපස්සී පන පටිබාහතෙව? මහානිගණ්ඨෙන හි භගවතා සද්ධිං එකං නගරං උපනිස්සාය විහරන්තෙනපි න භගවා දිට්ඨපුබ්බො. යො හි සත්ථුවාදපටිඤ්ඤො හොති, සො තං පටිඤ්ඤං අප්පහාය බුද්ධදස්සනෙ අභබ්බො. තස්මා එස බුද්ධදස්සනස්ස අලද්ධපුබ්බත්තා දසබලස්ස දස්සනසම්පත්තිඤ්ච නිය්‍යානිකකථාභාවඤ්ච අජානන්තො යාවතතියං පහිණතෙව. දීඝතපස්සී පන කාලෙන කාලං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තිට්ඨතිපි නිසීදතිපි පඤ්හම්පි පුච්ඡති, සො තථාගතස්ස දස්සනසම්පත්තිම්පි නිය්‍යානිකකථාභාවම්පි ජානාති. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං ගහපති පණ්ඩිතො, සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ ගන්ත්වා දස්සනෙපි පසීදෙය්‍ය, නිය්‍යානිකකථං සුත්වාපි පසීදෙය්‍ය. තතො න පුන අම්හාකං සන්තිකං ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති. තස්මා යාවතතියං පටිබාහතෙව.

අභිවාදෙත්වාති වන්දිත්වා. තථාගතඤ්හි දිස්වා පසන්නාපි අප්පසන්නාපි යෙභුය්‍යෙන වන්දන්තියෙව, අප්පකා න වන්දන්ති. කස්මා? අතිඋච්චෙ හි කුලෙ ජාතො අගාරං අජ්ඣාවසන්තොපි වන්දිතබ්බොයෙවාති. අයං පන ගහපති පසන්නත්තාව වන්දි, දස්සනෙයෙව කිර පසන්නො. ආගමා නු ඛ්විධාති ආගමා නු ඛො ඉධ.

61. සාධු සාධු, භන්තෙ, තපස්සීති දීඝතපස්සිස්ස සාධුකාරං දෙන්තො, භන්තෙති, භගවන්තං ආලපති. සච්චෙ පතිට්ඨායාති ථුසරාසිම්හි ආකොටිතඛාණුකො විය අචලන්තො වචීසච්චෙ පතිට්ඨහිත්වා. සියා නොති භවෙය්‍ය අම්හාකං.

62. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. අස්සාති භවෙය්‍ය. සීතොදකපටික්ඛිත්තොති නිගණ්ඨා සත්තසඤ්ඤාය සීතොදකං පටික්ඛිපන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. මනොසත්තා නාම දෙවාති මනම්හි සත්තා ලග්ගා ලගිතා. මනොපටිබද්ධොති යස්මා මනම්හි පටිබද්ධො හුත්වා කාලඞ්කරොති, තස්මා මනොසත්තෙසු දෙවෙසු උපපජ්ජතීති දස්සෙති. තස්ස හි පිත්තජරරොගො භවිස්සති. තෙනස්ස උණ්හොදකං පිවිතුං වා හත්ථපාදාදිධොවනත්ථාය වා ගත්තපරිසිඤ්චනත්ථාය වා උපනෙතුං න වට්ටති, රොගො බලවතරො හොති. සීතොදකං වට්ටති, රොගං වූපසමෙති. අයං පන උණ්හොදකමෙව පටිසෙවති, තං අලභමානො ඔදනකඤ්ජිකං පටිසෙවති. චිත්තෙන පන සීතොදකං පාතුකාමො ච පරිභුඤ්ජිතුකාමො ච හොති. තෙනස්ස මනොදණ්ඩො තත්ථෙව භිජ්ජති. සො කායදණ්ඩං වචීදණ්ඩං රක්ඛාමීති සීතොදකං පාතුකාමො වා පරිභුඤ්ජිතුකාමො වා සීතොදකමෙව දෙථාති වත්තුං න විසහති. තස්ස එවං රක්ඛිතාපි කායදණ්ඩවචීදණ්ඩා චුතිං වා පටිසන්ධිං වා ආකඩ්ඪිතුං න සක්කොන්ති. මනොදණ්ඩො පන භින්නොපි චුතිම්පි පටිසන්ධිම්පි ආකඩ්ඪතියෙව. ඉති නං භගවා දුබ්බලකායදණ්ඩවචීදණ්ඩා ඡවා ලාමකා, මනොදණ්ඩොව බලවා මහන්තොති වදාපෙසි.

තස්සපි උපාසකස්ස එතදහොසි. ‘‘මුච්ඡාවසෙන අසඤ්ඤිභූතානඤ්හි සත්තාහම්පි අස්සාසපස්සාසා නප්පවත්තන්ති, චිත්තසන්තතිපවත්තිමත්තෙනෙව පන තෙ මතාති න වුච්චන්ති. යදා නෙසං චිත්තං නප්පවත්තති, තදා ‘මතා එතෙ නීහරිත්වා තෙ ඣාපෙථා’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජන්ති. කායදණ්ඩො නිරීහො අබ්‍යාපාරො, තථා වචීදණ්ඩො. චිත්තෙනෙව පන තෙසං චුතිපි පටිසන්ධිපි හොති. ඉතිපි මනොදණ්ඩොව මහන්තො. භිජ්ජිත්වාපි චුතිපටිසන්ධිආකඩ්ඪනතො එසෙව මහන්තො. අම්හාකං පන මහානිගණ්ඨස්ස කථා අනිය්‍යානිකා’’ති සල්ලක්ඛෙසි. භගවතො පන විචිත්තානි පඤ්හපටිභානානි සොතුකාමො න තාව අනුජානාති.

න ඛො තෙ සන්ධියතීති න ඛො තෙ ඝටියති. පුරිමෙන වා පච්ඡිමන්ති ‘‘කායදණ්ඩො මහන්තො’’ති ඉමිනා පුරිමෙන වචනෙන ඉදානි ‘‘මනොදණ්ඩො මහන්තො’’ති ඉදං වචනං. පච්ඡිමෙන වා පුරිමන්ති තෙන වා පච්ඡිමෙන අදුං පුරිමවචනං න ඝටියති.

63. ඉදානිස්ස භගවා අඤ්ඤානිපි කාරණානි ආහරන්තො ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ. තත්ථ චාතුයාමසංවරසංවුතොති න පාණමතිපාතෙති, න පාණමතිපාතයති, න පාණමතිපාතයතො සමනුඤ්ඤො හොති. න අදින්නං ආදියති, න අදින්නං ආදියාපෙති, න අදින්නං ආදියතො සමනුඤ්ඤො හොති. න මුසා භණති, න මුසා භණාපෙති, න මුසා භණතො සමනුඤ්ඤො හොති. න භාවිතමාසීසති, න භාවිතමාසීසාපෙති, න භාවිතමාසීසතො සමනුඤ්ඤො හොතීති ඉමිනා චතුකොට්ඨාසෙන සංවරෙන සංවුතො. එත්ථ ච භාවිතන්ති පඤ්චකාමගුණා.

සබ්බවාරිවාරිතොති වාරිතසබ්බඋදකො, පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකොති අත්ථො. සො හි සීතොදකෙ සත්තසඤ්ඤී හොති, තස්මා න තං වලඤ්ජෙති. අථ වා සබ්බවාරිවාරිතොති සබ්බෙන පාපවාරණෙන වාරිතපාපො. සබ්බවාරියුත්තොති සබ්බෙන පාපවාරණෙන යුත්තො. සබ්බවාරිධුතොති සබ්බෙන පාපවාරණෙන ධුතපාපො. සබ්බවාරිඵුටොති සබ්බෙන පාපවාරණෙන ඵුටො. ඛුද්දකෙ පාණෙ සඞ්ඝාතං ආපාදෙතීති ඛුද්දකෙ පාණෙ වධං ආපාදෙති. සො කිර එකින්ද්‍රියං පාණං දුවින්ද්‍රියං පාණන්ති පඤ්ඤපෙති. සුක්ඛදණ්ඩක-පුරාණපණ්ණසක්ඛර-කථලානිපි පාණොතෙව පඤ්ඤපෙති. තත්ථ ඛුද්දකං උදකබින්දු ඛුද්දකො පාණො, මහන්තං මහන්තොති සඤ්ඤී හොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. කිස්මිං පඤ්ඤපෙතීති කත්ථ කතරස්මිං කොට්ඨාසෙ පඤ්ඤපෙති. මනොදණ්ඩස්මින්ති මනොදණ්ඩකොට්ඨාසෙ, භන්තෙති. අයං පන උපාසකො භණන්තොව සයම්පි සල්ලක්ඛෙසි – ‘‘අම්හාකං මහානිගණ්ඨො ‘අසඤ්චෙතනිකං කම්මං අප්පසාවජ්ජං, සඤ්චෙතනිකං මහාසාවජ්ජ’න්ති පඤ්ඤපෙත්වා චෙතනං මනොදණ්ඩොති පඤ්ඤපෙති, අනිය්‍යානිකා එතස්ස කථා, භගවතොව නිය්‍යානිකා’’ති.

64. ඉද්ධාති සමිද්ධා. ඵීතාති අතිසමිද්ධා සබ්බපාලිඵුල්ලා විය. ආකිණ්ණමනුස්සාති ජනසමාකුලා. පාණාති හත්ථිඅස්සාදයො තිරච්ඡානගතා චෙව ඉත්ථිපුරිසදාරකාදයො මනුස්සජාතිකා ච. එකං මංසඛලන්ති එකං මංසරාසිං. පුඤ්ජන්ති තස්සෙව වෙවචනං. ඉද්ධිමාති ආනුභාවසම්පන්නො. චෙතොවසිප්පත්තොති චිත්තෙ වසීභාවප්පත්තො. භස්මං කරිස්සාමීති ඡාරිකං කරිස්සාමි. කිඤ්හි සොභති එකා ඡවා නාළන්දාති ඉදම්පි භණන්තො සො ගහපති – ‘‘කායපයොගෙන පඤ්ඤාසම්පි මනුස්සා එකං නාළන්දං එකං මංසඛලං කාතුං න සක්කොන්ති, ඉද්ධිමා පන එකො එකෙනෙව මනොපදොසෙන භස්මං කාතුං සමත්ථො. අම්හාකං මහානිගණ්ඨස්ස කථා අනිය්‍යානිකා, භගවතොව කථා නිය්‍යානිකා’’ති සල්ලක්ඛෙසි.

65. අරඤ්ඤං අරඤ්ඤභූතන්ති අගාමකං අරඤ්ඤමෙව හුත්වා අරඤ්ඤං ජාතං. ඉසීනං මනොපදොසෙනාති ඉසීනං අත්ථාය කතෙන මනොපදොසෙන තං මනොපදොසං අසහමානාහි දෙවතාහි තානි රට්ඨානි විනාසිතානි. ලොකිකා පන ඉසයො මනං පදොසෙත්වා විනාසයිංසූති මඤ්ඤන්ති. තස්මා ඉමස්මිං ලොකවාදෙ ඨත්වාව ඉදං වාදාරොපනං කතන්ති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ දණ්ඩකීරඤ්ඤාදීනං එවං අරඤ්ඤභූතභාවො ජානිතබ්බො – සරභඞ්ගබොධිසත්තස්ස තාව පරිසාය අතිවෙපුල්ලතං ගතාය කිසවච්ඡො නාම තාපසො මහාසත්තස්ස අන්තෙවාසී විවෙකවාසං පත්ථයමානො ගණං පහාය ගොධාවරීතීරතො කලිඞ්ගරට්ඨෙ දණ්ඩකීරඤ්ඤො කුම්භපුරං නාම නගරං උපනිස්සාය රාජුය්‍යානෙ විවෙකමනුබ්‍රූහයමානො විහරති. තස්ස සෙනාපති උපට්ඨාකො හොති.

තදා ච එකා ගණිකා රථං අභිරුහිත්වා පඤ්චමාතුගාමසතපරිවාරා නගරං උපසොභයමානා විචරති. මහාජනො තමෙව ඔලොකයමානො පරිවාරෙත්වා විචරති, නගරවීථියො නප්පහොන්ති. රාජා වාතපානං විවරිත්වා ඨිතො තං දිස්වා කා එසාති පුච්ඡි. තුම්හාකං නගරසොභිනී දෙවාති. සො උස්සූයමානො ‘‘කිං එතාය සොභති, නගරං සයං සොභිස්සතී’’ති තං ඨානන්තරං අච්ඡින්දාපෙසි.

සා තතො පට්ඨාය කෙනචි සද්ධිං සන්ථවං කත්වා ඨානන්තරං පරියෙසමානා එකදිවසං රාජුය්‍යානං පවිසිත්වා චඞ්කමනකොටියං ආලම්බනඵලකං නිස්සාය පාසාණඵලකෙ නිසින්නං තාපසං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘කිලිට්ඨො වතායං තාපසො අනඤ්ජිතමණ්ඩිතො, දාඨිකාහි පරුළ්හාහි මුඛං පිහිතං, මස්සුනා උරං පිහිතං, උභො කච්ඡා පරුළ්හා’’ති. අථස්සා දොමනස්සං උප්පජ්ජි – ‘‘අහං එකෙන කිච්චෙන විචරාමි, අයඤ්ච මෙ කාළකණ්ණී දිට්ඨො, උදකං ආහරථ, අක්ඛීනි ධොවිස්සාමී’’ති උදකදන්තකට්ඨං ආහරාපෙත්වා දන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා තාපසස්ස සරීරෙ පිණ්ඩං පිණ්ඩං ඛෙළං පාතෙත්වා දන්තකට්ඨං ජටාමත්ථකෙ ඛිපිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා උදකං තාපසස්ස මත්ථකස්මිංයෙව සිඤ්චිත්වා – ‘‘යෙහි මෙ අක්ඛීහි කාළකණ්ණී දිට්ඨො, තානි ධොතානි කලිපවාහිතො’’ති නික්ඛන්තා.

තංදිවසඤ්ච රාජා සතිං පටිලභිත්වා – ‘‘භො කුහිං නගරසොභිනී’’ති පුච්ඡි. ඉමස්මිංයෙව නගරෙ දෙවාති. පකතිට්ඨානන්තරං තස්සා දෙථාති ඨානන්තරං දාපෙසි. සා පුබ්බෙ සුකතකම්මං නිස්සාය ලද්ධං ඨානන්තරං තාපසස්ස සරීරෙ ඛෙළපාතනෙන ලද්ධන්ති සඤ්ඤමකාසි.

තතො කතිපාහස්සච්චයෙන රාජා පුරොහිතස්ස ඨානන්තරං ගණ්හි. සො නගරසොභිනියා සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භගිනි කින්ති කත්වා ඨානන්තරං පටිලභී’’ති පුච්ඡි. ‘‘කිං බ්‍රාහ්මණ අඤ්ඤං කාතබ්බං අත්ථි, රාජුය්‍යානෙ අනඤ්ජිතකාළකණ්ණී කූටජටිලො එකො අත්ථි, තස්ස සරීරෙ ඛෙළං පාතෙහි, එවං ඨානන්තරං ලභිස්සසී’’ති ආහ. සො ‘‘එවං කරිස්සාමි භගිනී’’ති තත්ථ ගන්ත්වා තාය කථිතසදිසමෙව සබ්බං කත්වා නික්ඛමි. රාජාපි තංදිවසමෙව සතිං පටිලභිත්වා – ‘‘කුහිං, භො, බ්‍රාහ්මණො’’ති පුච්ඡි. ඉමස්මිංයෙව නගරෙ දෙවාති. ‘‘අම්හෙහි අනුපධාරෙත්වා කතං, තදෙවස්ස ඨානන්තරං දෙථා’’ති දාපෙසි. සොපි පුඤ්ඤබලෙන ලභිත්වා ‘‘තාපසස්ස සරීරෙ ඛෙළපාතනෙන ලද්ධං මෙ’’ති සඤ්ඤමකාසි.

තතො කතිපාහස්සච්චයෙන රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතො. රාජා පච්චන්තං වූපසමෙස්සාමීති චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නික්ඛමි. පුරොහිතො ගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො ඨත්වා ‘‘ජයතු මහාරාජා’’ති වත්වා – ‘‘තුම්හෙ, මහාරාජ, ජයත්ථාය ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. ආම බ්‍රාහ්මණාති. එවං සන්තෙ රාජුය්‍යානෙ අනඤ්ජිතකාළකණ්ණී එකො කූටජටිලො වසති, තස්ස සරීරෙ ඛෙළං පාතෙථාති. රාජා තස්ස වචනං ගහෙත්වා යථා ගණිකාය ච තෙන ච කතං, තථෙව සබ්බං කත්වා ඔරොධෙපි ආණාපෙසි – ‘‘එතස්ස කූටජටිලස්ස සරීරෙ ඛෙළං පාතෙථා’’ති. තතො ඔරොධාපි ඔරොධපාලකාපි තථෙව අකංසු. අථ රාජා උය්‍යානද්වාරෙ රක්ඛං ඨපාපෙත්වා ‘‘රඤ්ඤා සද්ධිං නික්ඛමන්තා සබ්බෙ තාපසස්ස සරීරෙ ඛෙළං අපාතෙත්වා නික්ඛමිතුං න ලභන්තී’’ති ආණාපෙසි. අථ සබ්බො බලකායො ච සෙනියො ච තෙනෙව නියාමෙන තාපසස්ස උපරි ඛෙළඤ්ච දන්තකට්ඨානි ච මුඛවික්ඛාලිත උදකඤ්ච පාපයිංසු, ඛෙළො ච දන්තකට්ඨානි ච සකලසරීරං අවත්ථරිංසු.

සෙනාපති සබ්බපච්ඡා සුණිත්වා ‘‘මය්හං කිර සත්ථාරං භවන්තං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං සග්ගසොපානං එවං ඝට්ටයිංසූ’’ති උසුමජාතහදයො මුඛෙන අස්සසන්තො වෙගෙන රාජුය්‍යානං ආගන්ත්වා තථා බ්‍යසනපත්තං ඉසිං දිස්වා කච්ඡං බන්ධිත්වා ද්වීහි හත්ථෙහි දන්තකට්ඨානි අපවියූහිත්වා උක්ඛිපිත්වා නිසීදාපෙත්වා උදකං ආහරාපෙත්වා න්හාපෙත්වා සබ්බඔසධෙහි චෙව චතුජ්ජාතිගන්ධෙහි ච සරීරං උබ්බට්ටෙත්වා සුඛුමසාටකෙන පුඤ්ඡිත්වා පුරතො අඤ්ජලිං කත්වා ඨිතො එවමාහ ‘‘අයුත්තං, භන්තෙ, මනුස්සෙහි කතං, එතෙසං කිං භවිස්සතී’’ති. දෙවතා සෙනාපති තිධා භින්නා, එකච්චා ‘‘රාජානමෙව නාසෙස්සාමා’’ති වදන්ති, එකච්චා ‘‘සද්ධිං පරිසාය රාජාන’’න්ති, එකච්චා ‘‘රඤ්ඤො විජිතං සබ්බං නාසෙස්සාමා’’ති. ඉදං වත්වා පන තාපසො අප්පමත්තකම්පි කොපං අකත්වා ලොකස්ස සන්තිඋපායමෙව ආචික්ඛන්තො ආහ ‘‘අපරාධො නාම හොති, අච්චයං පන දෙසෙතුං ජානන්තස්ස පාකතිකමෙව හොතී’’ති.

සෙනාපති නයං ලභිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා රාජානං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘තුම්හෙහි, මහාරාජ, නිරාපරාධෙ මහිද්ධිකෙ තාපසෙ අපරජ්ඣන්තෙහි භාරියං කම්මං කතං, දෙවතා කිර තිධා භින්නා එවං වදන්තී’’ති සබ්බං ආරොචෙත්වා – ‘‘ඛමාපිතෙ කිර, මහාරාජ, පාකතිකං හොති, රට්ඨං මා නාසෙථ, තාපසං ඛමාපෙථා’’ති ආහ. රාජා අත්තනි දොසං කතං දිස්වාපි එවං වදති ‘‘න තං ඛමාපෙස්සාමී’’ති. සෙනාපති යාවතතියං යාචිත්වා අනිච්ඡන්තමාහ – ‘‘අහං, මහාරාජ, තාපසස්ස බලං ජානාමි, න සො අභූතවාදී, නාපි කුපිතො, සත්තානුද්දයෙන පන එවමාහ ඛමාපෙථ නං මහාරාජා’’ති. න ඛමාපෙමීති. තෙන හි සෙනාපතිට්ඨානං අඤ්ඤස්ස දෙථ, අහං තුම්හාකං ආණාපවත්තිට්ඨානෙ න වසිස්සාමීති. ත්වං යෙනකාමං ගච්ඡ, අහං මය්හං සෙනාපතිං ලභිස්සාමීති. තතො සෙනාපති තාපසස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘කථං පටිපජ්ජාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. සෙනාපති යෙ තෙ වචනං සුණන්ති, සබ්බෙ සපරික්ඛාරෙ සධනෙ සද්විපදචතුප්පදෙ ගහෙත්වා සත්තදිවසබ්භන්තරෙ බහි රජ්ජසීමං ගච්ඡ, දෙවතා අතිවිය කුපිතා ධුවං රට්ඨම්පි අරට්ඨං කරිස්සන්තීති. සෙනාපති තථා අකාසි.

රාජා ගතමත්තොයෙව අමිත්තමථනං කත්වා ජනපදං වූපසමෙත්වා ආගම්ම ජයඛන්ධාවාරට්ඨානෙ නිසීදිත්වා නගරං පටිජග්ගාපෙත්වා අන්තොනගරං පාවිසි. දෙවතා පඨමංයෙව උදකවුට්ඨිං පාතයිංසු. මහාජනො අත්තමනො අහොසි ‘‘කූටජටිලං අපරද්ධකාලතො පට්ඨාය අම්හාකං රඤ්ඤො වඩ්ඪියෙව, අමිත්තෙ නිම්මථෙසි, ආගතදිවසෙයෙව දෙවො වුට්ඨො’’ති. දෙවතා පුන සුමනපුප්ඵවුට්ඨිං පාතයිංසු, මහාජනො අත්තමනතරො අහොසි. දෙවතා පුන මාසකවුට්ඨිං පාතයිංසු. තතො කහාපණවුට්ඨිං, තතො කහාපණත්ථං න නික්ඛමෙය්‍යුන්ති මඤ්ඤමානා හත්ථූපගපාදූපගාදිකතභණ්ඩවුට්ඨිං පාතෙසුං. මහාජනො සත්තභූමිකපාසාදෙ ඨිතොපි ඔතරිත්වා ආභරණානි පිළන්ධන්තො අත්තමනො අහොසි. ‘‘අරහති වත කූටජටිලකෙ ඛෙළපාතනං, තස්ස උපරි ඛෙළපාතිතකාලතො පට්ඨාය අම්හාකං රඤ්ඤො වඩ්ඪි ජාතා, අමිත්තමථනං කතං, ආගතදිවසෙයෙව දෙවො වස්සි, තතො සුමනවුට්ඨි මාසකවුට්ඨි කහාපණවුට්ඨි කතභණ්ඩවුට්ඨීති චතස්සො වුට්ඨියො ජාතා’’ති අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙත්වා රඤ්ඤො කතපාපෙ සමනුඤ්ඤො ජාතො.

තස්මිං සමයෙ දෙවතා එකතොධාරඋභතොධාරාදීනි නානප්පකාරානි ආවුධානි මහාජනස්ස උපරි ඵලකෙ මංසං කොට්ටයමානා විය පාතයිංසු. තදනන්තරං වීතච්චිකෙ වීතධූමෙ කිංසුකපුප්ඵවණ්ණෙ අඞ්ගාරෙ, තදනන්තරං කූටාගාරප්පමාණෙ පාසාණෙ, තදනන්තරං අන්තොමුට්ඨියං අසණ්ඨහනිකං සුඛුමවාලිකං වස්සාපයමානා අසීතිහත්ථුබ්බෙධං ථලං අකංසු. රඤ්ඤො විජිතට්ඨානෙ කිසවච්ඡතාපසො සෙනාපති මාතුපොසකරාමොති තයොව මනුස්සභූතා අරොගා අහෙසුං. සෙසානං තස්මිං කම්මෙ අසමඞ්ගීභූතානං තිරච්ඡානානං පානීයට්ඨානෙ පානීයං නාහොසි, තිණට්ඨානෙ තිණං. තෙ යෙන පානීයං යෙන තිණන්ති ගච්ඡන්තා අප්පත්තෙයෙව සත්තමෙ දිවසෙ බහිරජ්ජසීමං පාපුණිංසු. තෙනාහ සරභඞ්ගබොධිසත්තො –

‘‘කිසඤ්හි වච්ඡං අවකිරිය දණ්ඩකී,

උච්ඡින්නමූලො සජනො සරට්ඨො;

කුක්කුළනාමෙ නිරයම්හි පච්චති,

තස්ස ඵුලිඞ්ගානි පතන්ති කායෙ’’ති. (ජා. 2.17.70);

එවං තාව දණ්ඩකීරඤ්ඤස්ස අරඤ්ඤභූතභාවො වෙදිතබ්බො.

කලිඞ්ගරට්ඨෙ පන නාළිකිරරඤ්ඤෙ රජ්ජං කාරයමානෙ හිමවති පඤ්චසතතාපසා අනිත්ථිගන්ධා අජිනජටවාකචීරධරා වනමූලඵලභක්ඛා හුත්වා චිරං වීතිනාමෙත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථං මනුස්සපථං ඔතරිත්වා අනුපුබ්බෙන කලිඞ්ගරට්ඨෙ නාළිකිරරඤ්ඤො නගරං සම්පත්තා. තෙ ජටාජිනවාකචීරානි සණ්ඨපෙත්වා පබ්බජිතානුරූපං උපසමසිරිං දස්සයමානා නගරං භික්ඛාය පවිසිංසු. මනුස්සා අනුප්පන්නෙ බුද්ධුප්පාදෙ තාපසපබ්බජිතෙ දිස්වා පසන්නා නිසජ්ජට්ඨානං සංවිධාය හත්ථතො භික්ඛාභාජනං ගහෙත්වා නිසීදාපෙත්වා භික්ඛං සම්පාදෙත්වා අදංසු. තාපසා කතභත්තකිච්චා අනුමොදනං අකංසු. මනුස්සා සුත්වා පසන්නචිත්තා ‘‘කුහිං භදන්තා ගච්ඡන්තී’’ති පුච්ඡිංසු. යථාඵාසුකට්ඨානං, ආවුසොති. භන්තෙ, අලං අඤ්ඤත්ථ ගමනෙන, රාජුය්‍යානෙ වසථ, මයං භුත්තපාතරාසා ආගන්ත්වා ධම්මකථං සොස්සාමාති. තාපසා අධිවාසෙත්වා උය්‍යානං අගමංසු. නාගරා භුත්තපාතරාසා සුද්ධවත්ථනිවත්ථා ‘‘ධම්මකථං සොස්සාමා’’ති සඞ්ඝා ගණා ගණීභූතා උය්‍යානාභිමුඛා අගමංසු. රාජා උපරිපාසාදෙ ඨිතො තෙ තථා ගච්ඡමානෙ දිස්වා උපට්ඨාකං පුච්ඡි ‘‘කිං එතෙ භණෙ නාගරා සුද්ධවත්ථා සුද්ධුත්තරාසඞ්ගා හුත්වා උය්‍යානාභිමුඛා ගච්ඡන්ති, කිමෙත්ථ සමජ්ජං වා නාටකං වා අත්ථී’’ති? නත්ථි දෙව, එතෙ තාපසානං සන්තිකෙ ධම්මං සොතුකාමා ගච්ඡන්තීති. තෙන හි භණෙ අහම්පි ගච්ඡිස්සාමි, මයා සද්ධිං ගච්ඡන්තූති. සො ගන්ත්වා තෙසං ආරොචෙසි – ‘‘රාජාපි ගන්තුකාමො, රාජානං පරිවාරෙත්වාව ගච්ඡථා’’ති. නාගරා පකතියාපි අත්තමනා තං සුත්වා – ‘‘අම්හාකං රාජා අස්සද්ධො අප්පසන්නො දුස්සීලො, තාපසා ධම්මිකා, තෙ ආගම්ම රාජාපි ධම්මිකො භවිස්සතී’’ති අත්තමනතරා අහෙසුං.

රාජා නික්ඛමිත්වා තෙහි පරිවාරිතො උය්‍යානං ගන්ත්වා තාපසෙහි සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදි. තාපසා රාජානං දිස්වා පරිකථාය කුසලස්සෙකස්ස තාපසස්ස ‘‘රඤ්ඤො ධම්මං කථෙහී’’ති සඤ්ඤමදංසු, සො තාපසො පරිසං ඔලොකෙත්වා පඤ්චසු වෙරෙසු ආදීනවං පඤ්චසු ච සීලෙසු ආනිසංසං කථෙන්තො –

‘‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං නාදාතබ්බං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො න චරිතබ්බො, මුසා න භාසිතබ්බා, මජ්ජං න පාතබ්බං, පාණාතිපාතො නාම නිරයසංවත්තනිකො හොති තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකො පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකො, තථා අදින්නාදානාදීනි. පාණාතිපාතො නිරයෙ පච්චිත්වා මනුස්සලොකං ආගතස්ස විපාකාවසෙසෙන අප්පායුකසංවත්තනිකො හොති, අදින්නාදානං අප්පභොගසංවත්තනිකං, මිච්ඡාචාරො බහුසපත්තසංවත්තනිකො, මුසාවාදො අභූතබ්භක්ඛානසංවත්තනිකො, මජ්ජපානං උම්මත්තකභාවසංවත්තනික’’න්ති –

පඤ්චසු වෙරෙසු ඉමං ආදීනවං කථෙසි.

රාජා පකතියාපි අස්සද්ධො අප්පසන්නො දුස්සීලො, දුස්සීලස්ස ච සීලකථා නාම දුක්කථා, කණ්ණෙ සූලප්පවෙසනං විය හොති. තස්මා සො චින්තෙසි – ‘‘අහං ‘එතෙ පග්ගණ්හිස්සාමී’ති ආගතො, ඉමෙ පන මය්හං ආගතකාලතො පට්ඨාය මංයෙව ඝට්ටෙන්තා විජ්ඣන්තා පරිසමජ්ඣෙ කථෙන්ති, කරිස්සාමි නෙසං කාත්තබ්බ’’න්ති. සො ධම්මකථාපරියොසානෙ ‘‘ආචරියා ස්වෙ මය්හං ගෙහෙ භික්ඛං ගණ්හථා’’ති නිමන්තෙත්වා අගමාසි. සො දුතියදිවසෙ මහන්තෙ මහන්තෙ කොළුම්බෙ ආහරාපෙත්වා ගූථස්ස පූරාපෙත්වා කදලිපත්තෙහි නෙසං මුඛානි බන්ධාපෙත්වා තත්ථ තත්ථ ඨපාපෙසි, පුන බහලමධුකතෙලනාගබලපිච්ඡිල්ලාදීනං කූටෙ පූරෙත්වා නිස්සෙණිමත්ථකෙ ඨපාපෙසි, තත්ථෙව ච මහාමල්ලෙ බද්ධකච්ඡෙ හත්ථෙහි මුග්ගරෙ ගාහාපෙත්වා ඨපෙත්වා ආහ ‘‘කූටතාපසා අතිවිය මං විහෙඨයිංසු, තෙසං පාසාදතො ඔතරණකාලෙ කූටෙහි පිච්ඡිල්ලං සොපානමත්ථකෙ විස්සජ්ජෙත්වා සීසෙ මුග්ගරෙහි පොථෙත්වා ගලෙ ගහෙත්වා සොපානෙ ඛිපථා’’ති. සොපානපාදමූලෙ පන චණ්ඩෙ කුක්කුරෙ බන්ධාපෙසි.

තාපසාපි ‘‘ස්වෙ රාජගෙහෙ භුඤ්ජිස්සාමා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔවදිංසු – ‘‘මාරිසා රාජගෙහං නාම සාසඞ්කං සප්පටිභයං, පබ්බජිතෙහි නාම ඡද්වාරාරම්මණෙ සඤ්ඤතෙහි භවිතබ්බං, දිට්ඨදිට්ඨෙ ආරම්මණෙ නිමිත්තං න ගහෙතබ්බං, චක්ඛුද්වාරෙ සංවරො පච්චුපට්ඨපෙතබ්බො’’ති.

පුනදිවසෙ භික්ඛාචාරවෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා වාකචීරං නිවාසෙත්වා අජිනචම්මං එකංසගතං කත්වා ජටාකලාපං සණ්ඨපෙත්වා භික්ඛාභාජනං ගහෙත්වා පටිපාටියා රාජනිවෙසනං අභිරුළ්හා. රාජා ආරුළ්හභාවං ඤත්වා ගූථකොළුම්බමුඛතො කදලිපත්තං නීහරාපෙසි. දුග්ගන්ධො තාපසානං නාසපුටං පහරිත්වා මත්ථලුඞ්ගපාතනාකාරපත්තො අහොසි. මහාතාපසො රාජානං ඔලොකෙසි. රාජා – ‘‘එත්ථ භොන්තො යාවදත්ථං භුඤ්ජන්තු චෙව හරන්තු ච, තුම්හාකමෙතං අනුච්ඡවිකං, හිය්‍යො අහං තුම්හෙ පග්ගණ්හිස්සාමීති ආගතො, තුම්හෙ පන මංයෙව ඝට්ටෙන්තො විජ්ඣන්තා පරිසමජ්ඣෙ කථයිත්ථ, තුම්හාකමිදං අනුච්ඡවිකං, භුඤ්ජථා’’ති මහාතාපසස්ස උලුඞ්කෙන ගූථං උපනාමෙසි. මහාතාපසො ධී ධීති වදන්තො පටිනිවත්ති. ‘‘එත්තකෙනෙව ගච්ඡිස්සථ තුම්හෙ’’ති සොපානෙ කූටෙහි පිච්ඡිල්ලං විස්සජ්ජාපෙත්වා මල්ලානං සඤ්ඤමදාසි. මල්ලා මුග්ගරෙහි සීසානි පොථෙත්වා ගීවාය ගහෙත්වා සොපානෙ ඛිපිංසු, එකොපි සොපානෙ පතිට්ඨාතුං නාසක්ඛි, පවට්ටමානා සොපානපාදමූලංයෙව පාපුණිංසු. සම්පත්තෙ සම්පත්තෙ චණ්ඩකුක්කුරා පටපටාති ලුඤ්චමානා ඛාදිංසු. යොපි නෙසං උට්ඨහිත්වා පලායති, සොපි ආවාටෙ පතති, තත්‍රාපි නං කුක්කුරා අනුබන්ධිත්වා ඛාදන්තියෙව. ඉති නෙසං කුක්කුරා අට්ඨිසඞ්ඛලිකමෙව අවසෙසයිංසු. එවං සො රාජා තපසම්පන්නෙ පඤ්චසතෙ තාපසෙ එකදිවසෙනෙව ජීවිතා වොරොපෙසි.

අථස්ස රට්ඨෙ දෙවතා පුරිමනයෙනෙව පුන නවවුට්ඨියො පාතෙසුං. තස්ස රජ්ජං සට්ඨියොජනුබ්බෙධෙන වාලිකථලෙන අවච්ඡාදියිත්ථ. තෙනාහ සරභඞ්ගො බොධිසත්තො –

‘‘යො සඤ්ඤතෙ පබ්බජිතෙ අවඤ්චයි,

ධම්මං භණන්තෙ සමණෙ අදූසකෙ;

තං නාළිකෙරං සුනඛා පරත්ථ,

සඞ්ගම්ම ඛාදන්ති විඵන්දමාන’’න්ති. (ජා. 2.17.71);

එවං කාලිඞ්ගාරඤ්ඤස්ස අරඤ්ඤභූතභාවො වෙදිතබ්බො.

අතීතෙ පන බාරාණසිනගරෙ දිට්ඨමඞ්ගලිකා නාම චත්තාලීසකොටිවිභවස්ස සෙට්ඨිනො එකා ධීතා අහොසි දස්සනීයා පාසාදිකා. සා රූපභොගකුලසම්පත්තිසම්පන්නතාය බහූනං පත්ථනීයා අහොසි. යො පනස්සා වාරෙය්‍යත්ථාය පහිණාති, තං තං දිස්වානස්ස ජාතියං වා හත්ථපාදාදීසු වා යත්ථ කත්ථචි දොසං ආරොපෙත්වා ‘‘කො එස දුජ්ජාතො දුස්සණ්ඨිතො’’තිආදීනි වත්වා – ‘‘නීහරථ න’’න්ති නීහරාපෙත්වා ‘‘එවරූපම්පි නාම අද්දසං, උදකං ආහරථ, අක්ඛීනි ධොවිස්සාමී’’ති අක්ඛීනි ධොවති. තස්සා දිට්ඨං දිට්ඨං විප්පකාරං පාපෙත්වා නීහරාපෙතීති දිට්ඨමඞ්ගලිකා ත්වෙව සඞ්ඛා උදපාදි, මූලනාමං අන්තරධායි.

සා එකදිවසං ගඞ්ගාය උදකකීළං කීළිස්සාමීති තිත්ථං සජ්ජාපෙත්වා පහූතං ඛාදනීයභොජනීයං සකටෙසු පූරාපෙත්වා බහූනි ගන්ධමාලාදීනි ආදාය පටිච්ඡන්නයානං ආරුය්හ ඤාතිගණපරිවුතා ගෙහම්හා නික්ඛමි. තෙන ච සමයෙන මහාපුරිසො චණ්ඩාලයොනියං නිබ්බත්තො බහිනගරෙ චම්මගෙහෙ වසති, මාතඞ්ගොත්වෙවස්ස නාමං අහොසි. සො සොළසවස්සුද්දෙසිකො හුත්වා කෙනචිදෙව කරණීයෙන අන්තොනගරං පවිසිතුකාමො එකං නීලපිලොතිකං නිවාසෙත්වා එකං හත්ථෙ බන්ධිත්වා එකෙන හත්ථෙන පච්ඡිං, එකෙන ඝණ්ඩං ගහෙත්වා ‘‘උස්සරථ අය්‍යා, චණ්ඩාලොහ’’න්ති ජානාපනත්ථං තං වාදෙන්තො නීචචිත්තං පච්චුපට්ඨපෙත්වා දිට්ඨදිට්ඨෙ මනුස්සෙ නමස්සමානො නගරං පවිසිත්වා මහාපථං පටිපජ්ජි.

දිට්ඨමඞ්ගලිකා ඝණ්ඩසද්දං සුත්වා සාණිඅන්තරෙන ඔලොකෙන්තී දූරතොව තං ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘කිමෙත’’න්ති පුච්ඡි. මාතඞ්ගො අය්‍යෙති. ‘‘කිං වත, භො, අකුසලං අකරම්හ, කස්සායං නිස්සන්දො, විනාසො නු ඛො මෙ පච්චුපට්ඨිතො, මඞ්ගලකිච්චෙන නාම ගච්ඡමානා චණ්ඩාලං අද්දස’’න්ති සරීරං කම්පෙත්වා ජිගුච්ඡමානා ඛෙළං පාතෙත්වා ධාතියො ආහ – ‘‘වෙගෙන උදකං ආහරථ, චණ්ඩාලො දිට්ඨො, අක්ඛීනි චෙව නාම ගහිතමුඛඤ්ච ධොවිස්සාමී’’ති ධොවිත්වා රථං නිවත්තාපෙත්වා සබ්බපටියාදානං ගෙහං පෙසෙත්වා පාසාදං අභිරුහි. සුරාසොණ්ඩාදයො චෙව තස්සා උපට්ඨාකමනුස්සා ච ‘‘කුහිං, භො දිට්ඨමඞ්ගලිකා, ඉමායපි වෙලාය නාගච්ඡතී’’ති පුච්ඡන්තා තං පවත්තිං සුත්වා – ‘‘මහන්තං වත, භො, සුරාමංසගන්ධමාලාදිසක්කාරං චණ්ඩාලං නිස්සාය අනුභවිතුං න ලභිම්හ, ගණ්හථ චණ්ඩාල’’න්ති ගතට්ඨානං ගවෙසිත්වා නිරාපරාධං මාතඞ්ගපණ්ඩිතං තජ්ජිත්වා – ‘‘අරෙ මාතඞ්ග තං නිස්සාය ඉදඤ්චිදඤ්ච සක්කාරං අනුභවිතුං න ලභිම්හා’’ති කෙසෙසු ගහෙත්වා භූමියං පාතෙත්වා ජාණුකප්පරපාසාණාදීහි කොට්ටෙත්වා මතොති සඤ්ඤාය පාදෙ ගහෙත්වා කඩ්ඪන්තා සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩෙසුං.

මහාපුරිසො සඤ්ඤං පටිලභිත්වා හත්ථපාදෙ පරාමසිත්වා – ‘‘ඉදං දුක්ඛං කං නිස්සාය උප්පන්න’’න්ති චින්තෙන්තො – ‘‘න අඤ්ඤං කඤ්චි, දිට්ඨමඞ්ගලිකං නිස්සාය උප්පන්න’’න්ති ඤත්වා ‘‘සචාහං පුරිසො, පාදෙසු නං නිපාතෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා වෙධමානො දිට්ඨමඞ්ගලිකාය කුලද්වාරං ගන්ත්වා – ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකං ලභන්තො වුට්ඨහිස්සාමි, අලභන්තස්ස එත්ථෙව මරණ’’න්ති ගෙහඞ්ගණෙ නිපජ්ජි. තෙන ච සමයෙන ජම්බුදීපෙ අයං ධම්මතා හොති – යස්ස චණ්ඩාලො කුජ්ඣිත්වා ගබ්භද්වාරෙ නිපන්නො මරති, යෙ ච තස්මිං ගබ්භෙ වසන්ති, සබ්බෙ චණ්ඩාලා හොන්ති. ගෙහමජ්ඣම්හි මතෙ සබ්බෙ ගෙහවාසිනො, ද්වාරම්හි මතෙ උභතො අනන්තරගෙහවාසිකා, අඞ්ගණම්හි මතෙ ඉතො සත්ත ඉතො සත්තාති චුද්දසගෙහවාසිනො සබ්බෙ චණ්ඩාලා හොන්තීති. බොධිසත්තො පන අඞ්ගණෙ නිපජ්ජි.

සෙට්ඨිස්ස ආරොචෙසුං – ‘‘මාතඞ්ගො තෙ සාමි ගෙහඞ්ගණෙ පතිතො’’ති ගච්ඡථ භණෙ, කිං කාරණාති වත්වා එකමාසකං දත්වා උට්ඨාපෙථාති. තෙ ගන්ත්වා ‘‘ඉමං කිර මාසකං ගහෙත්වා උට්ඨහා’’ති වදිංසු. සො – ‘‘නාහං මාසකත්ථාය නිපන්නො, දිට්ඨමඞ්ගලිකාය ස්වාහං නිපන්නො’’ති ආහ. දිට්ඨමඞ්ගලිකාය කො දොසොති? කිං තස්සා දොසං න පස්සථ, නිරපරාධො අහං තස්සා මනුස්සෙහි බ්‍යසනං පාපිතො, තං ලභන්තොව වුට්ඨහිස්සාමි, අලභන්තො න වුට්ඨහිස්සාමීති.

තෙ ගන්ත්වා සෙට්ඨිස්ස ආරොචෙසුං. සෙට්ඨි ධීතු දොසං ඤත්වා ‘‘ගච්ඡථ, එකං කහාපණං දෙථා’’ති පෙසෙති. සො ‘‘න ඉච්ඡාමි කහාපණං, තමෙව ඉච්ඡාමී’’ති ආහ. තං සුත්වා සෙට්ඨි ච සෙට්ඨිභරියා ච – ‘‘එකායෙව නො පියධීතා, පවෙණියා ඝටකො අඤ්ඤො දාරකොපි නත්ථී’’ති සංවෙගප්පත්තා – ‘‘ගච්ඡථ තාතා, කොචි අම්හාකං අසහනකො එතං ජීවිතාපි වොරොපෙය්‍ය, එතස්මිඤ්හි මතෙ සබ්බෙ මයං නට්ඨා හොම, ආරක්ඛමස්ස ගණ්හථා’’ති පරිවාරෙත්වා ආරක්ඛං සංවිධාය යාගුං පෙසයිංසු, භත්තං ධනං පෙසයිංසු, එවං සො සබ්බං පටික්ඛිපි. එවං එකො දිවසො ගතො; ද්වෙ, තයො, චත්තාරො, පඤ්ච දිවසා ගතා.

තතො සත්තසත්තගෙහවාසිකා උට්ඨාය – ‘‘න සක්කොම මයං තුම්හෙ නිස්සාය චණ්ඩාලා භවිතුං, අම්හෙ මා නාසෙථ, තුම්හාකං දාරිකං දත්වා එතං උට්ඨාපෙථා’’ති ආහංසු. තෙ සතම්පි සහස්සම්පි සතසහස්සම්පි පහිණිංසු, සො පටික්ඛිපතෙව. එවං ඡ දිවසා ගතා. සත්තමෙ දිවසෙ උභතො චුද්දසගෙහවාසිකා සන්නිපතිත්වා – ‘‘න මයං චණ්ඩාලා භවිතුං සක්කොම, තුම්හාකං අකාමකානම්පි මයං එතස්ස දාරිකං දස්සාමා’’ති ආහංසු.

මාතාපිතරො සොකසල්ලසමප්පිතා විසඤ්ඤී හුත්වා සයනෙ නිපතිංසු. උභතො චුද්දසගෙහවාසිනො පාසාදං ආරුය්හ සුපුප්ඵිතකිංසුකසාඛං උච්ඡින්දන්තා විය තස්සා සබ්බාභරණානි ඔමුඤ්චිත්වා නඛෙහි සීමන්තං කත්වා කෙසෙ බන්ධිත්වා නීලසාටකං නිවාසාපෙත්වා හත්ථෙ නීලපිලොතිකඛණ්ඩං වෙඨෙත්වා කණ්ණෙසු තිපුපට්ටකෙ පිළන්ධාපෙත්වා තාලපණ්ණපච්ඡිං දත්වා පාසාදතො ඔතාරාපෙත්වා ද්වීසු බාහාසු ගහෙත්වා – ‘‘තව සාමිකං ගහෙත්වා යාහී’’ති මහාපුරිසස්ස අදංසු.

නීලුප්පලම්පි අතිභාරොති අනුක්ඛිත්තපුබ්බා සුඛුමාලදාරිකා ‘‘උට්ඨාහි සාමි, ගච්ඡාමා’’ති ආහ. බොධිසත්තො නිපන්නකොව ආහ ‘‘නාහං උට්ඨහාමී’’ති. අථ කින්ති වදාමීති. ‘‘උට්ඨෙහි අය්‍ය මාතඞ්ගා’’ති එවං මං වදාහීති. සා තථා අවොච. න තුය්හං මනුස්සා උට්ඨානසමත්ථං මං අකංසු, බාහාය මං ගහෙත්වා උට්ඨාපෙහීති. සා තථා අකාසි. බොධිසත්තො උට්ඨහන්තො විය පරිවට්ටෙත්වා භූමියං පතිත්වා – ‘‘නාසිතං, භො, දිට්ඨමඞ්ගලිකාය පඨමං මනුස්සෙහි කොට්ටාපෙත්වා, ඉදානි සයං කොට්ටෙතී’’ති විරවිත්ථ. සා කිං කරොමි අය්‍යාති? ද්වීහි හත්ථෙහි ගහෙත්වා උට්ඨාපෙහීති. සා තථා උට්ඨාපෙත්වා නිසීදාපෙත්වා ගච්ඡාම සාමීති. ගච්ඡා නාම අරඤ්ඤෙ හොන්ති, මයං මනුස්සා, අතිකොට්ටිතොම්හි තුය්හං මනුස්සෙහි, න සක්කොමි පදසා ගන්තුං, පිට්ඨියා මං නෙහීති. සා ඔනමිත්වා පිට්ඨිං අදාසි. බොධිසත්තො අභිරුහි. කුහිං නෙමි සාමීති? බහිනගරං නෙහීති. සා පාචීනද්වාරං ගන්ත්වා – ‘‘ඉධ තෙ සාමි වසනට්ඨාන’’න්ති පුච්ඡි. කතරට්ඨානං එතන්ති? පාචීනද්වාරං සාමීති. පාචීනද්වාරෙ චණ්ඩාලපුත්තා වසිතුං න ලභන්තීති අත්තනො වසනට්ඨානං අනාචික්ඛිත්වාව සබ්බද්වාරානි ආහිණ්ඩාපෙසි. කස්මා? භවග්ගපත්තමස්සා මානං පාතෙස්සාමීති. මහාජනො උක්කුට්ඨිමකාසි – ‘‘ඨපෙත්වා තුම්හාදිසං අඤ්ඤො එතිස්සා මානං භෙදකො නත්ථී’’ති.

සා පච්ඡිමද්වාරං පත්වා ‘‘ඉධ තෙ සාමි වසනට්ඨාන’’න්ති පුච්ඡි. කතරට්ඨානං එතන්ති? පච්ඡිමද්වාරං සාමීති. ඉමිනා ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා චම්මගෙහං ඔලොකෙන්තී ගච්ඡාති. සා තත්ථ ගන්ත්වා ආහ ‘‘ඉදං චම්මගෙහං තුම්හාකං වසනට්ඨානං සාමී’’ති? ආමාති පිට්ඨිතො ඔතරිත්වා චම්මගෙහං පාවිසි.

තත්ථ සත්තට්ඨදිවසෙ වසන්තො සබ්බඤ්ඤුතගවෙසනධීරො එත්තකෙසු දිවසෙසු න ච ජාතිසම්භෙදමකාසි. ‘‘මහාකුලස්ස ධීතා සචෙ මං නිස්සාය මහන්තං යසං න පාපුණාති, න චම්හාහං චතුවීසතියා බුද්ධානං අන්තෙවාසිකො. එතිස්සා පාදධොවනඋදකෙන සකලජම්බුදීපෙ රාජූනං අභිසෙකකිච්චං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘අගාරමජ්ඣෙවසන්තො න සක්ඛිස්සාමි, පබ්බජිත්වා පන සක්ඛිස්සාමී’’ති. චින්තෙත්වා තං ආමන්තෙසි – ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකෙ මයං පුබ්බෙ එකචරා කම්මං කත්වාපි අකත්වාපි සක්කා ජීවිතුං, ඉදානි පන දාරභරණං පටිපන්නම්හ, කම්මං අකත්වා න සක්කා ජීවිතුං, ත්වං යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාව මා උක්කණ්ඨිත්ථා’’ති අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සුසානාදීසු නන්තකානි සඞ්කඩ්ඪිත්වා නිවාසනපාරුපනං කත්වා සමණපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා එකචරො ලද්ධකායවිවෙකො කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො පඤ්ච අභිඤ්ඤායො ච නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘ඉදානි සක්කා දිට්ඨමඞ්ගලිකාය අවස්සයෙන මයා භවිතු’’න්ති බාරාණසිඅභිමුඛො ගන්ත්වා චීවරං පාරුපිත්වා භික්ඛං චරමානො දිට්ඨමඞ්ගලිකාය ගෙහාභිමුඛො අගමාසි.

සා තං ද්වාරෙ ඨිතං දිස්වා අසඤ්ජානන්තී – ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ, චණ්ඩාලානං වසනට්ඨානමෙත’’න්ති ආහ. බොධිසත්තො තත්ථෙව අට්ඨාසි. සා පුනප්පුනං ඔලොකෙන්තී සඤ්ජානිත්වා හත්ථෙහි උරං පහරිත්වා විරවමානා පාදමූලෙ පතිත්වා ආහ – ‘‘යදි තෙ සාමි එදිසං චිත්තං අත්ථි, කස්මා මං මහතා යසා පරිහාපෙත්වා අනාථං අකාසී’’ති. නානප්පකාරං පරිදෙවං පරිදෙවිත්වා අක්ඛීනි පුඤ්ඡමානා උට්ඨාය භික්ඛාභාජනං ගහෙත්වා අන්තොගෙහෙ නිසීදාපෙත්වා භික්ඛං අදාසි. මහාපුරිසො භත්තකිච්චං කත්වා ආහ – ‘‘දිට්ඨමඞ්ගලිකෙ මා සොචි මා පරිදෙවි, අහං තුය්හං පාදධොවනඋදකෙන සකලජම්බුදීපෙ රාජූනං අභිසෙකකිච්චං කාරෙතුං සමත්ථො, ත්වං පන එකං මම වචනං කරොහි, නගරං පවිසිත්වා ‘න මය්හං සාමිකො චණ්ඩාලො, මහාබ්‍රහ්මා මය්හං සාමිකො’ති උග්ඝොසයමානා සකලනගරං චරාහී’’ති.

එවං වුත්තෙ දිට්ඨමඞ්ගලිකා – ‘‘පකතියාපි අහං සාමි මුඛදොසෙනෙව බ්‍යසනං පත්තා, න සක්ඛිස්සාමෙවං වත්තු’’න්ති ආහ. බොධිසත්තො – ‘‘කිං පන තයා මය්හං අගාරෙ වසන්තස්ස අලිකවචනං සුතපුබ්බං, අහං තදාපි අලිකං න භණාමි, ඉදානි පබ්බජිතො කිං වක්ඛාමි, සච්චවාදී පුරිසො නාමාහ’’න්ති වත්වා – ‘‘අජ්ජ පක්ඛස්ස අට්ඨමී, ත්වං ‘ඉතො සත්තාහස්සච්චයෙන උපොසථදිවසෙ මය්හං සාමිකො මහාබ්‍රහ්මා චන්දමණ්ඩලං භින්දිත්වා මම සන්තිකං ආගමිස්සතී’ති සකලනගරෙ උග්ඝොසෙහී’’ති වත්වා පක්කාමි.

සා සද්දහිත්වා හට්ඨතුට්ඨා සූරා හුත්වා සායංපාතං නගරං පවිසිත්වා තථා උග්ඝොසෙසි. මනුස්සා පාණිනා පාණිං පහරන්තා – ‘‘පස්සථ, අම්හාකං දිට්ඨමඞ්ගලිකා චණ්ඩාලපුත්තං මහාබ්‍රහ්මානං කරොතී’’ති හසන්තා කෙළිං කරොන්ති. සා පුනදිවසෙපි තථෙව සායංපාතං පවිසිත්වා – ‘‘ඉදානි ඡාහච්චයෙන, පඤ්චාහ-චතූහ-තීහ-ද්වීහ-එකාහච්චයෙන මය්හං සාමිකො මහාබ්‍රහ්මා චන්දමණ්ඩලං භින්දිත්වා මම සන්තිකං ආගමිස්සතී’’ති උග්ඝොසෙසි.

බ්‍රාහ්මණා චින්තයිංසු – ‘‘අයං දිට්ඨමඞ්ගලිකා අතිසූරා හුත්වා කථෙති, කදාචි එවං සියා, එථ මයං දිට්ඨමඞ්ගලිකාය වසනට්ඨානං පටිජග්ගාමා’’ති චම්මගෙහස්ස බාහිරභාගං සමන්තා තච්ඡාපෙත්වා වාලිකං ඔකිරිංසු. සාපි උපොසථදිවසෙ පාතොව නගරං පවිසිත්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං සාමිකො ආගමිස්සතී’’ති උග්ඝොසෙසි. බ්‍රාහ්මණා චින්තයිංසු – ‘‘අයං භො න දූරං අපදිස්සති, අජ්ජ කිර මහාබ්‍රහ්මා ආගමිස්සති, වසනට්ඨානං සංවිදහාමා’’ති චම්මගෙහං සමජ්ජාපෙත්වා හරිතූපලිත්තං අහතවත්ථෙහි පරික්ඛිපිත්වා මහාරහං පල්ලඞ්කං අත්ථරිත්වා උපරි චෙලවිතානං බන්ධිත්වා ගන්ධමාලදාමානි ඔසාරයිංසු. තෙසං පටිජග්ගන්තානංයෙව සූරියො අත්ථං ගතො.

මහාපුරිසො චන්දෙ උග්ගතමත්තෙ අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය කාමාවචරචිත්තෙන පරිකම්මං කත්වා ඉද්ධිචිත්තෙන ද්වාදසයොජනිකං බ්‍රහ්මත්තභාවං මාපෙත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා චන්දවිමානස්ස අන්තො පවිසිත්වා වනන්තතො අබ්භුස්සක්කමානං චන්දං භින්දිත්වා චන්දවිමානං ඔහාය පුරතො හුත්වා ‘‘මහාජනො මං පස්සතූ’’ති අධිට්ඨාසි. මහාජනො දිස්වා – ‘‘සච්චං, භො, දිට්ඨමඞ්ගලිකාය වචනං, ආගච්ඡන්තං මහාබ්‍රහ්මානං පූජෙස්සාමා’’ති ගන්ධමාලං ආදාය දිට්ඨමඞ්ගලිකාය ඝරං පරිවාරෙත්වා අට්ඨාසි. මහාපුරිසො මත්ථකමත්ථකෙන සත්තවාරෙ බාරාණසිං අනුපරිගන්ත්වා මහාජනෙන දිට්ඨභාවං ඤත්වා ද්වාදසයොජනිකං අත්තභාවං විජහිත්වා මනුස්සප්පමාණමෙව මාපෙත්වා මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව චම්මගෙහං පාවිසි. මහාජනො දිස්වා – ‘‘ඔතිණ්ණො නො මහාබ්‍රහ්මා, සාණිං ආහරථා’’ති නිවෙසනං මහාසාණියා පරික්ඛිපිත්වා පරිවාරෙත්වා ඨිතො.

මහාපුරිසොපි සිරිසයනමජ්ඣෙ නිසීදි. දිට්ඨමඞ්ගලිකා සමීපෙ අට්ඨාසි. අථ නං පුච්ඡි ‘‘උතුසමයො තෙ දිට්ඨමඞ්ගලිකෙ’’ති. ආම අය්‍යාති. මයා දින්නං පුත්තං ගණ්හාහීති අඞ්ගුට්ඨකෙන නාභිමණ්ඩලං ඵුසි. තස්සා පරාමසනෙනෙව ගබ්භො පතිට්ඨාසි. මහාපුරිසො – ‘‘එත්තාවතා තෙ දිට්ඨමඞ්ගලිකෙ පාදධොවනඋදකං සකලජම්බුදීපෙ රාජූනං අභිසෙකොදකං භවිස්සති, ත්වං තිට්ඨා’’ති වත්වා බ්‍රහ්මත්තභාවං මාපෙත්වා පස්සන්තස්සෙව මහාජනස්ස නික්ඛමිත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා චණ්ඩමණ්ඩලමෙව පවිට්ඨො. සා තතො පට්ඨාය බ්‍රහ්මපජාපතී නාම ජාතා. පාදධොවනඋදකං ලභන්තො නාම නත්ථි.

බ්‍රාහ්මණා – ‘‘බ්‍රහ්මපජාපතිං අන්තොනගරෙ වසාපෙස්සාමා’’ති සුවණ්ණසිවිකාය ආරොපෙත්වා යාව සත්තමකොටියා අපරිසුද්ධජාතිකස්ස සිවිකං ගහෙතුං න අදංසු. සොළස ජාතිමන්තබ්‍රාහ්මණා ගණ්හිංසු. සෙසා ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙත්වා නගරං පවිසිත්වා – ‘‘න සක්කා, භො, උච්ඡිට්ඨගෙහෙ බ්‍රහ්මපජාපතියා වසිතුං, වත්ථුං ගහෙත්වා ගෙහං කරිස්සාම, යාව පන තං කරීයති, තාව මණ්ඩපෙව වසතූ’’ති මණ්ඩපෙ වසාපෙසුං. තතො පට්ඨාය චක්ඛුපථෙ ඨත්වා වන්දිතුකාමා කහාපණං දත්වා වන්දිතුං ලභන්ති, සවනූපචාරෙ වන්දිතුකාමා සතං දත්වා ලභන්ති, ආසන්නෙ පකතිකථං සවනට්ඨානෙ වන්දිතුකාමා පඤ්චසතානි දත්වා ලභන්ති, පාදපිට්ඨියං සීසං ඨපෙත්වා වන්දිතුකාමා සහස්සං දත්වා ලභන්ති, පාදධොවනඋදකං පත්ථයමානා දසසහස්සානි දත්වා ලභන්ති. බහිනගරතො අන්තොනගරෙ යාව මණ්ඩපා ආගච්ඡන්තියා ලද්ධධනංයෙව කොටිසතමත්තං අහොසි.

සකලජම්බුදීපො සඞ්ඛුභි, තතො සබ්බරාජානො ‘‘බ්‍රහ්මපජාපතියා පාදධොවනෙන අභිසෙකං කරිස්සාමා’’ති සතසහස්සං පෙසෙත්වා ලභිංසු. මණ්ඩපෙ වසන්තියා එව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. මහාපුරිසං පටිච්ච ලද්ධකුමාරො පාසාදිකො අහොසි ලක්ඛණසම්පන්නො. මහාබ්‍රහ්මුනො පුත්තො ජාතොති සකල ජම්බුදීපො එකකොලාහලො අහොසි. කුමාරස්ස ඛීරමණිමූලං හොතූති තතො තතො ආගතධනං කොටිසහස්සං අහොසි. එත්තාවතා නිවෙසනම්පි නිට්ඨිතං. කුමාරස්ස නාමකරණං කරිස්සාමාති නිවෙසනං සජ්ජෙත්වා කුමාරං ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා මණ්ඩපෙ ජාතත්තා මණ්ඩබ්‍යොත්වෙව නාමං අකංසු.

කුමාරො සුඛෙන සංවඩ්ඪමානො සිප්පුග්ගහණවයපත්තොති සකලජම්බුදීපෙ සිප්පජානනකා තස්ස සන්තිකෙ ආගන්ත්වා සිප්පං සික්ඛාපෙන්ති. කුමාරො මෙධාවී පඤ්ඤවා සුතං සුතං මුතං ආවුණන්තො විය ගණ්හාති, ගහිතගහිතං සුවණ්ණඝටෙ පක්ඛිත්තතෙලං විය තිට්ඨති. යාවතා වාචුග්ගතා පරියත්ති අත්ථි, තෙන අනුග්ගහිතා නාම නාහොසි. බ්‍රාහ්මණා තං පරිවාරෙත්වා චරන්ති, සොපි බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසි. ගෙහෙ අසීතිබ්‍රාහ්මණසහස්සානි නිච්චභත්තං භුඤ්ජන්ති. ගෙහම්පිස්ස සත්තද්වාරකොට්ඨකං මහන්තං අහොසි. ගෙහෙ මඞ්ගලදිවසෙ ජම්බුදීපවාසීහි පෙසිතධනං කොටිසහස්සමත්තං අහොසි.

බොධිසත්තො ආවජ්ජෙසි – ‘‘පමත්තො නු ඛො කුමාරො අප්පමත්තො’’ති. අථස්ස තං පවත්තිං ඤත්වා – ‘‘බ්‍රාහ්මණභත්තො ජාතො, යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං හොති, තං න ජානාති, ගච්ඡාමි නං දමෙමී’’ති චීවරං පාරුපිත්වා භික්ඛාභාජනං ගහෙත්වා – ‘‘ද්වාරකොට්ඨකා අතිසම්බාධා, න සක්කා කොට්ඨකෙන පවිසිතු’’න්ති ආකාසෙනාගන්ත්වා අසීතිබ්‍රාහ්මණසහස්සානං භුඤ්ජනට්ඨානෙ ආකාසඞ්ගණෙ ඔතරි. මණ්ඩබ්‍යකුමාරොපි සුවණ්ණකටච්ඡුං ගාහාපෙත්වා – ‘‘ඉධ සූපං දෙථ ඉධ ඔදන’’න්ති පරිවිසාපෙන්තො බොධිසත්තං දිස්වා දණ්ඩකෙන ඝට්ටිතආසිවිසො විය කුපිත්වා ඉමං ගාථමාහ –

‘‘කුතො නු ආගච්ඡසි දුම්මවාසී,

ඔතල්ලකො පංසුපිසාචකොව;

සඞ්කාරචොළං පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙ,

කො රෙ තුවං හොසි අදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති. (ජා. 1.15.1);

අථ නං මහාසත්තො අකුජ්ඣිත්වාව ඔවදන්තො ආහ –

‘‘අන්නං තවෙදං පකතං යසස්සි,

තං ඛජ්ජරෙ භුඤ්ජරෙ පිය්‍යරෙ ච;

ජානාසි මං ත්වං පරදත්තූපජීවිං,

උත්තිට්ඨ පිණ්ඩං ලභතං සපාකො’’ති. (ජා. 1.15.2);

සො නයිදං තුම්හාදිසානං පටියත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ –

‘‘අන්නං මමෙදං පකතං බ්‍රාහ්මණානං,

අත්ථත්ථිතං සද්දහතො මමෙදං;

අපෙහි එත්තො කිමිධට්ඨිතොසි,

න මාදිසා තුය්හං දදන්ති ජම්මා’’ති. (ජා. 1.15.3);

අථ බොධිසත්තො ‘‘දානං නාම සගුණස්සපි නිග්ගුණස්සපි යස්ස කස්සචි දාතබ්බං, යථා හි නින්නෙපි ථලෙපි පතිට්ඨාපිතං බීජං පථවීරසං ආපොරසඤ්ච ආගම්ම සම්පජ්ජති, එවං නිප්ඵලං නාම නත්ථි, සුඛෙත්තෙ වපිතබීජං විය ගුණවන්තෙ මහප්ඵලං හොතී’’ති දස්සෙතුං ඉමං ගාථමාහ –

‘‘ථලෙ ච නින්නෙ ච වපන්ති බීජං,

අනූපඛෙත්තෙ ඵලමාසමානා;

එතාය සද්ධාය දදාහි දානං,

අප්පෙව ආරාධයෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙ’’ති. (ජා. 1.15.4);

අථ කුමාරො කොධාභිභූතො – ‘‘කෙනිමස්ස මුණ්ඩකස්ස පවෙසො දින්නො’’ති ද්වාරරක්ඛාදයො තජ්ජෙත්වා –

‘‘ඛෙත්තානි මය්හං විදිතානි ලොකෙ,

යෙසාහං බීජානි පතිට්ඨපෙමි;

යෙ බ්‍රාහ්මණා ජාතිමන්තූපපන්නා,

තානීධ ඛෙත්තානි සුපෙසලානී’’ති. (ජා. 1.15.5) –

ගාථං වත්වා ‘‘ඉමං ජම්මං වෙණුපදරෙන පොථෙත්වා ගීවායං ගහෙත්වා සත්තපි ද්වාරකොට්ඨකෙ අතික්කමිත්වා බහි නීහරථා’’ති ආහ. අථ නං මහාපුරිසො ආහ –

‘‘ගිරිං නඛෙන ඛණසි, අයො දන්තෙභි ඛාදසි;

ජාතවෙදං පදහසි, යො ඉසිං පරිභාසසී’’ති. (ජා. 1.15.9);

එවඤ්ච පන වත්වා – ‘‘සචෙ ම්‍යායං හත්ථෙ වා පාදෙ වා ගණ්හාපෙත්වා දුක්ඛං උප්පාදෙය්‍ය, බහුං අපුඤ්ඤං පසවෙය්‍යා’’ති සත්තානුද්දයතාය වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා අන්තරවීථියං ඔතරි. භගවා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො තමත්ථං පකාසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

‘‘ඉදං වත්වාන මාතඞ්ගො, ඉසි සච්චපරක්කමො;

අන්තලික්ඛස්මිං පක්කාමි, බ්‍රාහ්මණානං උදික්ඛත’’න්ති. (ජා. 1.15.10);

තාවදෙව නගරරක්ඛිකදෙවතානං ජෙට්ඨකදෙවරාජා මණ්ඩබ්‍යස්ස ගීවං පරිවත්තෙසි. තස්ස මුඛං පරිවත්තෙතිත්වා පච්ඡාමුඛං ජාතං, අක්ඛීනි පරිවත්තානි, මුඛෙන ඛෙළං වමති, සරීරං ථද්ධං සූලෙ ආරොපිතං විය අහොසි. අසීතිසහස්සා පරිචාරකයක්ඛා අසීතිබ්‍රාහ්මණසහස්සානි තථෙව අකංසු. වෙගෙන ගන්ත්වා බ්‍රහ්මපජාපතියා ආරොචයිංසු. සා තරමානරූපා ආගන්ත්වා තං විප්පකාරං දිස්වා ගාථමාහ –

‘‘ආවෙධිතං පිට්ඨිතො උත්තමඞ්ගං,

බාහුං පසාරෙති අකම්මනෙය්‍යං;

සෙතානි අක්ඛීනි යථා මතස්ස,

කො මෙ ඉමං පුත්තමකාසි එව’’න්ති. (ජා. 1.15.11);

අථස්සා ආරොචෙසුං –

‘‘ඉධාගමා සමණො දුම්මවාසී,

ඔතල්ලකො පංසුපිසාචකොව,

සඞ්කාරචොළං පටිමුඤ්ච කණ්ඨෙ,

සො තෙ ඉමං පුත්තමකාසි එව’’න්ති. (ජා. 1.15.12);

සා සුත්වාව අඤ්ඤාසි – ‘‘මය්හං යසදායකො අය්‍යො අනුකම්පාය පුත්තස්ස පමත්තභාවං ඤත්වා ආගතො භවිස්සතී’’ති. තතො උපට්ඨාකෙ පුච්ඡි –

‘‘කතමං දිසං අගමා භූරිපඤ්ඤො,

අක්ඛාථ මෙ මාණවා එතමත්ථං;

ගන්ත්වාන තං පටිකරෙමු අච්චයං,

අප්පෙව නං පුත්ත ලභෙමු ජීවිත’’න්ති. (ජා. 1.15.13);

තෙ ආහංසු –

‘‘වෙහායසං අගමා භූරිපඤ්ඤො,

පථද්ධුනො පන්නරසෙව චන්දො;

අපිචාපි සො පුරිමදිසං අගච්ඡි,

සච්චප්පටිඤ්ඤො ඉසි සාධුරූපො’’ති. (ජා. 1.15.14);

මහාපුරිසොපි අන්තරවීථියං ඔතිණ්ණට්ඨානතො පට්ඨාය – ‘‘මය්හං පදවළඤ්ජං හත්ථිඅස්සාදීනං වසෙන මා අන්තරධායිත්ථ, දිට්ඨමඞ්ගලිකායෙව නං පස්සතු, මා අඤ්ඤෙ’’ති අධිට්ඨහිත්වා පිණ්ඩාය චරිත්වා යාපනමත්තං මිස්සකොදනං ගහෙත්වා පටික්කමනසාලායං නිසින්නො භුඤ්ජිත්වා ථොකං භුත්තාවසෙසං භික්ඛාභාජනෙයෙව ඨපෙසි. දිට්ඨමඞ්ගලිකාපි පාසාදා ඔරුය්හ අන්තරවීථිං පටිපජ්ජමානා පදවළඤ්ජං දිස්වා – ‘‘ඉදං මය්හං යසදායකස්ස අය්‍යස්ස පද’’න්ති පදානුසාරෙනාගන්ත්වා වන්දිත්වා ආහ – ‘‘තුම්හාකං, භන්තෙ, දාසෙන කතාපරාධං මය්හං ඛමථ, න හි තුම්හෙ කොධවසිකා නාම, දෙථ මෙ පුත්තස්ස ජීවිත’’න්ති.

එවඤ්ච පන වත්වා –

‘‘ආවෙධිතං පිට්ඨිතො උත්තමඞ්ගං,

බාහුං පසාරෙති අකම්මනෙය්‍යං;

සෙතානි අක්ඛීනි යථා මතස්ස,

කො මෙ ඉමං පුත්තමකාසි එව’’න්ති. (ජා. 1.15.15) –

ගාථං අභාසි. මහාපුරිසො ආහ – ‘‘න මයං එවරූපං කරොම, පබ්බජිතං පන හිංසන්තෙ දිස්වා පබ්බජිතෙසු සගාරවාහි භූතයක්ඛදෙවතාහි කතං භවිස්සතී’’ති.

කෙවලං, භන්තෙ, තුම්හාකං මනොපදොසො මා හොතු, දෙවතාහි කතං හොතු, සුඛමාපයා, භන්තෙ, දෙවතා, අපිචාහං, භන්තෙ, කථං පටිපජ්ජාමීති. තෙන හි ඔසධං තෙ කථෙස්සාමි, මම භික්ඛාභාජනෙ භුත්තාවසෙසං භත්තමත්ථි, තත්ථ ථොකං උදකං ආසිඤ්චිත්වා ථොකං ගහෙත්වා තව පුත්තස්ස මුඛෙ පක්ඛිප, අවසෙසං උදකචාටියං ආලොළෙත්වා අසීතියා බ්‍රාහ්මණසහස්සානං මුඛෙ පක්ඛිපාති. සා එවං කරිස්සාමීති භත්තං ගහෙත්වා මහාපුරිසං වන්දිත්වා ගන්ත්වා තථා අකාසි.

මුඛෙ පක්ඛිත්තමත්තෙ ජෙට්ඨකදෙවරාජා – ‘‘සාමිම්හි සයං භෙසජ්ජං කරොන්තෙ අම්හෙහි න සක්කා කිඤ්චි කාතු’’න්ති කුමාරං විස්සජ්ජෙසි. සොපි ඛිපිත්වා කිඤ්චි දුක්ඛං අප්පත්තපුබ්බො විය පකතිවණ්ණො අහොසි. අථ නං මාතා අවොච – ‘‘පස්ස තාත තව කුලුපකානං හිරොත්තප්පරහිතානං විප්පකාරං, සමණා පන න එවරූපා හොන්ති, සමණෙ තාත භොජෙය්‍යාසී’’ති. තතො සෙසකං උදකචාටියං ආලුළාපෙත්වා බ්‍රාහ්මණානං මුඛෙ පක්ඛිපාපෙසි. යක්ඛා තාවදෙව විස්සජ්ජෙත්වා පලායිංසු. බ්‍රාහ්මණා ඛිපිත්වා ඛිපිත්වා උට්ඨහිත්වා කිං අම්හාකං මුඛෙ පක්ඛිත්තන්ති පුච්ඡිංසු. මාතඞ්ගඉසිස්ස උච්ඡිට්ඨභත්තන්ති. තෙ ‘‘චණ්ඩාලස්ස උච්ඡිට්ඨකං ඛාදාපිතම්හා, අබ්‍රාහ්මණා දානිම්හා ජාතා, ඉදානි නො බ්‍රාහ්මණා ‘අසුද්ධබ්‍රාහ්මණා ඉමෙ’ති සම්භොගං න දස්සන්තී’’ති තතො පලායිත්වා මජ්ඣරට්ඨං ගන්ත්වා මජ්ඣරාජස්ස නගරෙ අග්ගාසනිකා බ්‍රාහ්මණා නාම මයන්ති රාජගෙහෙ භුඤ්ජන්ති.

තස්මිං සමයෙ බොධිසත්තො පාපනිග්ගහං කරොන්තො මානජාතිකෙ නිම්මදයන්තො විචරති. අථෙකො ‘‘ජාතිමන්තතාපසො නාම මයා සදිසො නත්ථී’’ති අඤ්ඤෙසු සඤ්ඤම්පි න කරොති. බොධිසත්තො තං ගඞ්ගාතීරෙ වසමානං දිස්වා ‘‘මානනිග්ගහමස්ස කරිස්සාමී’’ති තත්ථ අගමාසි. තං ජාතිමන්තතාපසො පුච්ඡි – ‘‘කිං ජච්චො භව’’න්ති? චණ්ඩාලො අහං ආචරියාති. අපෙහි චණ්ඩාල අපෙහි චණ්ඩාල, හෙට්ඨාගඞ්ගාය වස, මා උපරිගඞ්ගාය උදකං උච්ඡිට්ඨමකාසීති.

බොධිසත්තො – ‘‘සාධු ආචරිය, තුම්හෙහි වුත්තට්ඨානෙ වසිස්සාමී’’ති හෙට්ඨාගඞ්ගාය වසන්තො ‘‘ගඞ්ගාය උදකං පටිසොතං සන්දතූ’’ති අධිට්ඨාසි. ජාතිමන්තතාපසො පාතොව ගඞ්ගං ඔරුය්හ උදකං ආචමති, ජටා ධොවති. බොධිසත්තො දන්තකට්ඨං ඛාදන්තො පිණ්ඩං පිණ්ඩං ඛෙළං උදකෙ පාතෙති. දන්තකට්ඨකුච්ඡිට්ඨකම්පි තත්ථෙව පවාහෙති. යථා චෙ තං අඤ්ඤත්ථ අලග්ගිත්වා තාපසස්සෙව ජටාසු ලග්ගති, තථා අධිට්ඨාසි. ඛෙළම්පි දන්තකට්ඨම්පි තාපසස්ස ජටාසුයෙව පතිට්ඨාති.

තාපසො චණ්ඩාලස්සිදං කම්මං භවිස්සතීති විප්පටිසාරී හුත්වා ගන්ත්වා පුච්ඡි – ‘‘ඉදං, භො චණ්ඩාල, ගඞ්ගාය උදකං තයා පටිසොතගාමිකත’’න්ති? ආම ආචරිය. තෙන හි ත්වං හෙට්ඨාගඞ්ගාය මා වස, උපරිගඞ්ගාය වසාති. සාධු ආචරිය, තුම්හෙහි වුත්තට්ඨානෙ වසිස්සාමීති තත්ථ වසන්තො ඉද්ධිං පටිප්පස්සම්භෙසි, උදකං යථාගතිකමෙව ජාතං. පුන තාපසො තදෙව බ්‍යසනං පාපුණි. සො පුන ගන්ත්වා බොධිසත්තං පුච්ඡි, – ‘‘භො චණ්ඩාල, ත්වමිදං ගඞ්ගාය උදකං කාලෙන පටිසොතගාමිං කාලෙන අනුසොතගාමිං කරොසී’’ති? ආම ආචරිය. චණ්ඩාල, ‘‘ත්වං සුඛවිහාරීනං පබ්බජිතානං සුඛෙන වසිතුං න දෙසි, සත්තමෙ තෙ දිවසෙ සත්තධා මුද්ධා ඵලතූ’’ති. සාධු අචරිය, අහං පන සූරියස්ස උග්ගන්තුං න දස්සාමීති.

අථ මහාසත්තො චින්තෙසි – ‘‘එතස්ස අභිසාපො එතස්සෙව උපරි පතිස්සති, රක්ඛාමි න’’න්ති සත්තානුද්දයතාය පුනදිවසෙ ඉද්ධියා සූරියස්ස උග්ගන්තුං න අදාසි. ඉද්ධිමතො ඉද්ධිවිසයො නාම අචින්තෙය්‍යො, තතො පට්ඨාය අරුණුග්ගං න පඤ්ඤායති, රත්තින්දිවපරිච්ඡෙදො නත්ථි, කසිවණිජ්ජාදීනි කම්මානි පයොජෙන්තො නාම නත්ථි.

මනුස්සා – ‘‘යක්ඛාවට්ටො නු ඛො අයං භූතදෙවට්ටොනාගසුපණ්ණාවට්ටො’’ති උපද්දවප්පත්තා ‘‘කිං නු ඛො කාතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘රාජකුලං නාම මහාපඤ්ඤං, ලොකස්ස හිතං චින්තෙතුං සක්කොති, තත්ථ ගච්ඡාමා’’ති රාජකුලං ගන්ත්වා තමත්ථං ආරොචෙසුං. රාජා සුත්වා භීතොපි අභීතාකාරං කත්වා – ‘‘මා තාතා භායථ, ඉමං කාරණං ගඞ්ගාතීරවාසී ජාතිමන්තතාපසො ජානිස්සති, තං පුච්ඡිත්වා නික්කඞ්ඛා භවිස්සාමා’’ති කතිපයෙහෙව අත්ථචරකෙහි මනුස්සෙහි සද්ධිං තාපසං උපසඞ්කමිත්වා කතපටිසන්ථාරො තමත්ථං පුච්ඡි. තාපසො ආහ – ‘‘ආම මහාරාජ, එකො චණ්ඩාලො අත්ථි, සො ඉමං ගඞ්ගාය උදකං කාලෙන අනුසොතගාමිං කාලෙන පතිසොතගාමිං කරොති, මයා තදත්ථං කිඤ්චි කථිතං අත්ථි, තං පුච්ඡථ, සො ජානිස්සතී’’ති.

රාජා මාතඞ්ගඉසිස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා – ‘‘තුම්හෙ, භන්තෙ, අරුණස්ස උග්ගන්තුං න දෙථා’’ති පුච්ඡි. ආම, මහාරාජාති. කිං කාරණා භන්තෙති? ජාතිමන්තතාපසකාරණා, මහාරාජ, ජාතිමන්තතාපසෙන ආගන්ත්වා මං වන්දිත්වා ඛමාපිතකාලෙ දස්සාමි මහාරාජාති. රාජා ගන්ත්වා ‘‘එථ ආචරිය, තාපසං ඛමාපෙථා’’ති ආහ. නාහං, මහාරාජ, චණ්ඩාලං වන්දාමීති. මා ආචරිය, එවං කරොථ, ජනපදස්ස මුඛං පස්සථාති. සො පුන පටික්ඛිපියෙව. රාජා බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ආචරියො ඛමාපෙතුං න ඉච්ඡිතී’’ති ආහ. අඛමාපිතෙ අහං සූරියං න මුඤ්චාමීති. රාජා ‘‘අයං ඛමාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං අඛමාපිතෙ සූරියං න මුඤ්චති, කිං අම්හාකං තෙන තාපසෙන, ලොකං ඔලොකෙස්සාමා’’ති ‘‘ගච්ඡථ, භො, තාපසසන්තිකං, තං හත්ථෙසු ච පාදෙසු ච ගහෙත්වා මාතඞ්ගඉසිස්ස පාදමූලෙ නෙත්වා නිපජ්ජාපෙත්වා ඛමාපෙථ එතස්ස ජනපදානුද්දයතං පටිච්චා’’ති ආහ. තෙ රාජපුරිසා ගන්ත්වා තං තථා කත්වා ආනෙත්වා මාතඞ්ගඉසිස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ඛමාපෙසුං.

අහං නාම ඛමිතබ්බං ඛමාමි, අපිච ඛො පන එතස්ස කථා එතස්සෙව උපරි පතිස්සති. මයා සූරියෙ විස්සජ්ජිතෙ සූරියරස්මි එතස්ස මත්ථකෙ පතිස්සති, අථස්ස සත්තධා මුද්ධා ඵලිස්සති. තඤ්ච ඛො පනෙස බ්‍යසනං මා පාපුණාතු, එථ තුම්හෙ එතං ගලප්පමාණෙ උදකෙ ඔතාරෙත්වා මහන්තං මත්තිකාපිණ්ඩමස්ස සීසෙ ඨපෙථ. අථාහං සූරියං විස්සජ්ජිස්සාමි. සූරියරස්මි මත්තිකාපිණ්ඩෙ පතිත්වා තං සත්තධා භින්දිස්සති. අථෙස මත්තිකාපිණ්ඩං ඡඩ්ඩෙත්වා නිමුජ්ජිත්වා අඤ්ඤෙන තිත්ථෙන උත්තරතු, ඉති නං වදථ, එවමස්ස සොත්ථි භවිස්සතීති. තෙ මනුස්සා ‘‘එවං කරිස්සාමා’’ති තථා කාරෙසුං. තස්සාපි තථෙව සොත්ථි ජාතා. සො තතො පට්ඨාය – ‘‘ජාති නාම අකාරණං, පබ්බජිතානං අබ්භන්තරෙ ගුණොව කාරණ’’න්ති ජාතිගොත්තමානං පහාය නිම්මදො අහොසි.

ඉති ජාතිමන්තතාපසෙ දමිතෙ මහාජනො බොධිසත්තස්ස ථාමං අඤ්ඤාසි, මහාකොලාහලං ජාතං. රාජා අත්තනො නගරං ගමනත්ථාය බොධිසත්තං යාචි. මහාසත්තො පටිඤ්ඤං දත්වා තානි ච අසීතිබ්‍රාහ්මණසහස්සානි දමෙස්සාමි, පටිඤ්ඤඤ්ච මොචෙස්සාමීති මජ්ඣරාජස්ස නගරං අගමාසි. බ්‍රාහ්මණා බොධිසත්තං දිස්වාව – භො, ‘‘අයං සො, භො මහාචොරො, ආගතො, ඉදානෙව සබ්බෙ එතෙ මය්හං උච්ඡිට්ඨකං ඛාදිත්වා අබ්‍රාහ්මණා ජාතාති අම්හෙ පාකටෙ කරිස්සති, එවං නො ඉධාපි ආවාසො න භවිස්සති, පටිකච්චෙව මාරෙස්සාමා’’ති රාජානං පුන උපසඞ්කමිත්වා ආහංසු – ‘‘තුම්හෙ, මහාරාජ, එතං චණ්ඩාලපබ්බජිතං මා සාධුරූපොති මඤ්ඤිත්ථ, එස ගරුකමන්තං ජානාති, පථවිං ගහෙත්වා ආකාසං කරොති, ආකාසං පථවිං, දූරං ගහෙත්වා සන්තිකං කරොති, සන්තිකං දූරං, ගඞ්ගං නිවත්තෙත්වා උද්ධගාමිනිං කරොති, ඉච්ඡන්තො පථවිං උක්ඛිපිත්වා පාතෙතුං මඤ්ඤෙ සක්කොති. පරස්ස වා චිත්තං නාම සබ්බකාලං න සක්කා ගහෙතුං, අයං ඉධ පතිට්ඨං ලභන්තො තුම්හාකං රජ්ජම්පි නාසෙය්‍ය, ජීවිතන්තරායම්පි වංසුපච්ඡෙදම්පි කරෙය්‍ය, අම්හාකං වචනං කරොථ, මහාරාජ, අජ්ජෙව ඉමං මාරෙතුං වට්ටතී’’ති.

රාජානො නාම පරපත්තියා හොන්ති, ඉති සො බහූනං කථාවසෙන නිට්ඨං ගතො. බොධිසත්තො පන නගරෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා උදකඵාසුකට්ඨානෙ මිස්සකොදනං භුඤ්ජිත්වා රාජුය්‍යානං ගන්ත්වා නිරාපරාධතාය නිරාසඞ්කො මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ නිසීදි. අතීතෙ චත්තාලීස, අනාගතෙ චත්තාලීසාති අසීතිකප්පෙ අනුස්සරිතුං සමත්ථඤාණස්ස අනාවජ්ජනතාය මුහුත්තමත්තකෙ කාලෙ සති නප්පහොති, රාජා අඤ්ඤං අජානාපෙත්වා සයමෙව ගන්ත්වා නිරාවජ්ජනතාය පමාදෙන නිසින්නං මහාපුරිසං අසිනා පහරිත්වා ද්වෙ භාගෙ අකාසි. ඉමස්ස රඤ්ඤො විජිතෙ අට්ඨමං ලොහකූටවස්සං, නවමං කලලවස්සං වස්සි. ඉති ඉමස්සාපි රට්ඨෙ නව වුට්ඨියො පතිතා. සො ච රාජා සපරිසො මහානිරයෙ නිබ්බත්තො. තෙනාහ සංකිච්චපණ්ඩිතො –

‘‘උපහච්ච මනං මජ්ඣො, මාතඞ්ගස්මිං යසස්සිනෙ;

සපාරිසජ්ජො උච්ඡින්නො, මජ්ඣාරඤ්ඤං තදා අහූති’’. (ජා. 2.19.96) –

එවං මජ්ඣාරඤ්ඤස්ස අරඤ්ඤභූතභාවො වෙදිතබ්බො. මාතඞ්ගස්ස පන ඉසිනො වසෙන තදෙව මාතඞ්ගාරඤ්ඤන්ති වුත්තං.

66. පඤ්හපටිභානානීති පඤ්හබ්‍යාකරණානි. පච්චනීකං කතබ්බන්ති පච්චනීකං කාතබ්බං. අමඤ්ඤිස්සන්ති විලොමභාගං ගණ්හන්තො විය අහොසින්ති අත්ථො.

67. අනුවිච්චකාරන්ති අනුවිචාරෙත්වා චින්තෙත්වා තුලයිත්වා කාතබ්බං කරොහීති වුත්තං හොති. සාධු හොතීති සුන්දරො හොති. තුම්හාදිසස්මිඤ්හි මං දිස්වා මං සරණං ගච්ඡන්තෙ නිගණ්ඨං දිස්වා නිගණ්ඨං සරණං ගච්ඡන්තෙ – ‘‘කිං අයං උපාලි දිට්ඨදිට්ඨමෙව සරණං ගච්ඡතී’’ති? ගරහා උප්පජ්ජිස්සති, තස්මා අනුවිච්චකාරො තුම්හාදිසානං සාධූති දස්සෙති. පටාකං පරිහරෙය්‍යුන්ති තෙ කිර එවරූපං සාවකං ලභිත්වා – ‘‘අසුකො නාම රාජා වා රාජමහාමත්තො වා සෙට්ඨි වා අම්හාකං සරණං ගතො සාවකො ජාතො’’ති පටාකං උක්ඛිපිත්වා නගරෙ ඝොසෙන්තා ආහිණ්ඩන්ති. කස්මා? එවං නො මහන්තභාවො ආවි භවිස්සතීති ච, සචෙ තස්ස ‘‘කිමහං එතෙසං සරණං ගතො’’ති විප්පටිසාරො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තම්පි සො ‘‘එතෙසං මෙ සරණගතභාවං බහූ ජානන්ති, දුක්ඛං ඉදානි පටිනිවත්තිතු’’න්ති විනොදෙත්වා න පටික්කමිස්සතීති ච. ‘‘තෙනාහ පටාකං පරිහරෙය්‍යු’’න්ති.

68. ඔපානභූතන්ති පටියත්තඋදපානො විය ඨිතං. කුලන්ති තව නිවෙසනං. දාතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාසීති පුබ්බෙ දසපි වීසතිපි සට්ඨිපි ජනෙ ආගතෙ දිස්වා නත්ථීති අවත්වා දෙති. ඉදානි මං සරණං ගතකාරණමත්තෙනව මා ඉමෙසං දෙය්‍යධම්මං, උපච්ඡින්දිත්ථ, සම්පත්තානඤ්හි දාතබ්බමෙවාති ඔවදති. සුතමෙතං, භන්තෙති කුතො සුතං? නිගණ්ඨානං සන්තිකා, තෙ කිර කුලඝරෙසු එවං පකාසෙන්ති – ‘‘මයං ‘යස්ස කස්සචි සම්පත්තස්ස දාතබ්බ’න්ති වදාම, සමණො පන ගොතමො ‘මය්හමෙව දානං දාතබ්බං…පෙ… න අඤ්ඤෙසං සාවකානං දින්නං මහප්ඵල’න්ති වදතී’’ති. තං සන්ධාය අයං ගහපති ‘‘සුතමෙත’’න්ති ආහ.

69. අනුපුබ්බිං කථන්ති දානානන්තරං සීලං, සීලානන්තරං සග්ගං, සග්ගානන්තරං මග්ගන්ති එවං අනුපටිපාටිකථං. තත්ථ දානකථන්ති ඉදං දානං නාම සුඛානං නිදානං, සම්පත්තීනං මූලං, භොගානං පතිට්ඨා, විසමගතස්ස තාණං ලෙණං ගතිපරායණං, ඉධලොකපරලොකෙසු දානසදිසො අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං නත්ථි. ඉදඤ්හි අවස්සයට්ඨෙන රතනමයසීහාසනසදිසං, පතිට්ඨානට්ඨෙන මහාපථවිසදිසං, ආලම්බනට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිසං. ඉදඤ්හි දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙන නාවා, සමස්සාසනට්ඨෙන සඞ්ගාමසූරො, භයපරිත්තාණට්ඨෙන සුසඞ්ඛතනගරං, මච්ඡෙරමලාදීහි අනුපලිත්තට්ඨෙන පදුමං, තෙසං නිදහනට්ඨෙන අග්ගි, දුරාසදට්ඨෙන ආසීවිසො. අසන්තාසනට්ඨෙන සීහො, බලවන්තට්ඨෙන හත්ථී, අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙන සෙතවසභො, ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනට්ඨෙන වලාහකො අස්සරාජා. දානං නාමෙභං මය්හං ගතමග්ගො, මය්හෙවෙසො වංසො, මයා දස පාරමියො පූරෙන්තෙන වෙලාමමහායඤ්ඤො, මහාගොවින්දමහායඤ්ඤො මහාසුදස්සනමහායඤ්ඤො, වෙස්සන්තරමහායඤ්ඤොති අනෙකමහායඤ්ඤා පවත්තිතා, සසභූතෙන ජලිතෙ අග්ගික්ඛන්ධෙ අත්තානං නිය්‍යාදෙන්තෙන සම්පත්තයාචකානං චිත්තං ගහිතං. දානඤ්හි ලොකෙ සක්කසම්පත්තිං දෙති, මාරසම්පත්තිං දෙති, බ්‍රහ්මසම්පත්තිං දෙති, චක්කවත්තිසම්පත්තිං දෙති, සාවකපාරමීඤාණං, පච්චෙකබොධිඤාණං, අභිසම්බොධිඤාණං දෙතීති එවමාදිං දානගුණපටිසංයුත්තං කථං.

යස්මා පන දානං දදන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොති, තස්මා තදනතරං සීලකථං කථෙසි. සීලකථන්ති සීලං නාමෙතං අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං, සීලං නාමෙතං මම වංසො, අහං සඞ්ඛපාලනාගරාජකාලෙ, භූරිදත්තනාගරාජකාලෙ, චම්පෙය්‍යනාගරාජකාලෙ, සීලවනාගරාජකාලෙ, මාතුපොසකහත්ථිරාජකාලෙ, ඡද්දන්තහත්ථිරාජකාලෙති අනන්තෙසු අත්තභාවෙසු සීලං පරිපූරෙසිං. ඉධලොකපරලොකසම්පත්තීනඤ්හි සීලසදිසො අවස්සයො, සීලසදිසා පතිට්ඨා, ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං නත්ථි, සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි, සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථි, සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථි. සීලාලඞ්කාරෙන හි අලඞ්කතං සීලකුසුමපිළන්ධනං සීලගන්ධානුලිත්තං සදෙවකොපි ලොකො ඔලොකෙන්තො තිත්තිං න ගච්ඡතීති එවමාදිං සීලගුණපටිසංයුත්තං කථං.

ඉදං පන සීලං නිස්සාය අයං සග්ගො ලබ්භතීති දස්සෙතුං සීලානන්තරං සග්ගකථං කථෙසි. සග්ගකථන්ති අයං සග්ගො නාම ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, නිච්චමෙත්ථ කීළා, නිච්චං සම්පත්තියො ලබ්භන්ති, චාතුමහාරාජිකා දෙවා නවුතිවස්සසතසහස්සානි දිබ්බසුඛං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්ති, තාවතිංසා තිස්සො ච වස්සකොටියො සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානීති එවමාදිං සග්ගගුණපටිසංයුත්තං කථං. සග්ගසම්පත්තිං කථයන්තානඤ්හි බුද්ධානං මුඛං නප්පහොති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘අනෙකපරියායෙන ඛො අහං, භික්ඛවෙ, සග්ගකථං කථෙය්‍ය’’න්තිආදි (ම. නි. 3.255).

එවං සග්ගකථාය පලොභෙත්වා පුන හත්ථිං අලඞ්කරිත්වා තස්ස සොණ්ඩං ඡින්දන්තො විය – ‘‘අයම්පි සග්ගො අනිච්චො අද්ධුවො, න එත්ථ ඡන්දරාගො කාතබ්බො’’ති දස්සනත්ථං – ‘‘අප්පස්සාදා කාමා වුත්තා මයා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො’’තිආදිනා (පාචි. 417; ම. නි. 1.235) නයෙන කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං කථෙසි. තත්ථ ආදීනවොති දොසො. ඔකාරොති අවකාරො ලාමකභාවො. සංකිලෙසොති තෙහි සත්තානං සංසාරෙ සංකිලිස්සනං. යථාහ ‘‘කිලිස්සන්ති වත, භො, සත්තා’’ති (ම. නි. 2.351).

එවං කාමාදීනවෙන තජ්ජිත්වා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. කල්ලචිත්තන්ති අරොගචිත්තං. සාමුක්කංසිකාති සාමං උක්කංසිකා අත්තනායෙව ගහෙත්වා උද්ධරිත්වා ගහිතා, සයම්භූඤාණෙන දිට්ඨා, අසාධාරණා අඤ්ඤෙසන්ති අත්ථො. කා පනෙසාති, අරියසච්චදෙසනා? තෙනෙවාහ – ‘‘දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ග’’න්ති.

විරජං වීතමලන්ති රාගරජාදීනං අභාවා විරජං, රාගමලාදීනං විගතත්තා වීතමලං. ධම්මචක්ඛුන්ති උපරි බ්‍රහ්මායුසුත්තෙ තිණ්ණං මග්ගානං, චූළරාහුලොවාදෙ ආසවක්ඛයස්සෙතං නාමං. ඉධ පන සොතාපත්තිමග්ගො අධිප්පෙතො. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථං ‘‘යංකිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති ආහ. තඤ්හි නිරොධං ආරම්මණං කත්වා කිච්චවසෙන එවං සබ්බසඞ්ඛතං පටිවිජ්ඣන්තං උප්පජ්ජති.

දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො. එස නයො සෙසපදෙසුපි. තිණ්ණා විචිකිච්ඡා අනෙනාති තිණ්ණවිචිකිච්ඡො. විගතා කථංකථා අස්සාති විගතකථංකථො. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති වෙසාරජ්ජං පත්තො. කත්ථ? සත්ථු සාසනෙ. නාස්ස පරො පච්චයො, න පරස්ස සද්ධාය එත්ථ වත්තතීති අපරප්පච්චයො.

70. චිත්තෙන සම්පටිච්ඡමානො අභිනන්දිත්වා, වාචාය පසංසමානො අනුමොදිත්වා. ආවරාමීති ථකෙමි පිදහාමි. අනාවටන්ති න ආවරිතං විවටං උග්ඝාටිතං.

71. අස්සොසි ඛො දීඝතපස්සීති සො කිර තස්ස ගතකාලතො පට්ඨාය – ‘‘පණ්ඩිතො ගහපති, සමණො ච ගොතමො දස්සනසම්පන්නො නිය්‍යානිකකථො, දස්සනෙපි තස්ස පසීදිස්සති, ධම්මකථායපි පසීදිස්සති, පසීදිත්වා සරණං ගමිස්සති, ගතො නු ඛො සරණං ගහපති න තාව ගතො’’ති ඔහිතසොතොව හුත්වා විචරති. තස්මා පඨමංයෙව අස්සොසි.