7. වත්ථසුත්තවණ්ණනා

70. එවං මෙ සුතන්ති වත්ථසුත්තං. තත්ථ සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, වත්ථන්ති උපමාවචනමෙවෙතං. උපමං කරොන්තො ච භගවා කත්ථචි පඨමංයෙව උපමං දස්සෙත්වා පච්ඡා අත්ථං දස්සෙති, කත්ථචි පඨමමත්ථං දස්සෙත්වා පච්ඡා උපමං, කත්ථචි උපමාය අත්ථං පරිවාරෙත්වා දස්සෙති, කත්ථචි අත්ථෙන උපමං.

තථා හෙස – ‘‘සෙය්‍යථාපිස්සු, භික්ඛවෙ, ද්වෙ අගාරා සද්වාරා, තත්ථ චක්ඛුමා පුරිසො මජ්ඣෙ ඨිතො පස්සෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.261) සකලම්පි දෙවදූතසුත්තං උපමං පඨමං දස්සෙත්වා පච්ඡා අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ. ‘‘තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති, සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ’’තිආදිනා (දී. නි. 1.238; පටි. ම. 1.102) පන නයෙන සකලම්පි ඉද්ධිවිධමත්ථං පඨමං දස්සෙත්වා පච්ඡා උපමං දස්සෙන්තො ආහ. ‘‘සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණපුරිසො සාරත්ථිකො සාරගවෙසී’’තිආදිනාව (ම. නි. 1.318) නයෙන සකලම්පි චූළසාරොපමසුත්තං උපමාය අත්ථං පරිවාරෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ. ‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චෙ කුලපුත්තා ධම්මං පරියාපුණන්ති සුත්තං…පෙ… සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො අලගද්දත්ථිකො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.238) නයෙන සකලම්පි අලගද්දසුත්තං මහාසාරොපමසුත්තන්ති එවමාදීනි සුත්තානි අත්ථෙන උපමං පරිවාරෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ.

ස්වායං ඉධ පඨමං උපමං දස්සෙත්වා පච්ඡා අත්ථං දස්සෙති. කස්මා පනෙවං භගවා දස්සෙතීති? පුග්ගලජ්ඣාසයෙන වා දෙසනාවිලාසෙන වා. යෙ හි පුග්ගලා පඨමං උපමං දස්සෙත්වා වුච්චමානමත්ථං සුඛෙන පටිවිජ්ඣන්ති, තෙසං පඨමං උපමං දස්සෙති. එස නයො සබ්බත්ථ. යස්සා ච ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා දෙසනාවිලාසං පත්තො හොති, තස්සා සුප්පටිවිද්ධා. තස්මා එස දෙසනාවිලාසම්පත්තො ධම්මිස්සරො ධම්මරාජා, සො යථා යථා ඉච්ඡති, තථා තථා ධම්මං දෙසෙතීති එවං ඉමිනා පුග්ගලජ්ඣාසයෙන වා දෙසනාවිලාසෙන වා එවං දස්සෙතීති වෙදිතබ්බො.

තත්ථ වත්ථන්ති පකතිපරිසුද්ධං වත්ථං. සංකිලිට්ඨං මලග්ගහිතන්ති ආගන්තුකෙන පංසුරජාදිනා සංකිලෙසෙන සංකිලිට්ඨං, සෙදජල්ලිකාදිනා මලෙන ගහිතත්තා මලග්ගහිතං. රඞ්ගජාතෙති එත්ථ රඞ්ගමෙව රඞ්ගජාතං. උපසංහරෙය්‍යාති උපනාමෙය්‍ය. යදි නීලකායාති නීලකාය වා, නීලකත්ථාය වාති වුත්තං හොති. එවං සබ්බත්ථ. රජකො හි නීලකත්ථාය උපසංහරන්තො කංසනීලපලාසනීලාදිකෙ නීලරඞ්ගෙ උපසංහරති. පීතකත්ථාය උපසංහරන්තො කණිකාරපුප්ඵසදිසෙ පීතකරඞ්ගෙ. ලොහිතකත්ථාය උපසංහරන්තො බන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසෙ ලොහිතකරඞ්ගෙ. මඤ්ජිට්ඨකත්ථාය උපසංහරන්තො කණවීරපුප්ඵසදිසෙ මන්දරත්තරඞ්ගෙ. තෙන වුත්තං ‘‘යදි නීලකාය…පෙ… යදි මඤ්ජිට්ඨකායා’’ති.

දුරත්තවණ්ණමෙවස්සාති දුට්ඨු රඤ්ජිතවණ්ණමෙව අස්ස. අපරිසුද්ධවණ්ණමෙවස්සාති නීලවණ්ණොපිස්ස පරිසුද්ධො න භවෙය්‍ය, සෙසවණ්ණොපි. තාදිසඤ්හි වත්ථං නීලකුම්භියා පක්ඛිත්තම්පි සුනීලං න හොති, සෙසකුම්භීසු පක්ඛිත්තම්පි පීතකාදිවණ්ණං න හොති, මිලාතනීල කුරණ්ඩ-කණිකාර-බන්ධුජීවක-කණවීරපුප්ඵවණ්ණමෙව හොති. තං කිස්ස හෙතූති තං වත්ථං කිස්ස හෙතු කිං කාරණා ඊදිසං හොති, තස්මිං වා වත්ථෙ රඞ්ගජාතං කිස්ස හෙතු ඊදිසං දුරත්තවණ්ණං අපරිසුද්ධවණ්ණං හොතීති? යස්මා පනස්ස වත්ථස්ස සංකිලිට්ඨභාවොයෙවෙත්ථ කාරණං, න අඤ්ඤං කිඤ්චි, තස්මා ‘‘අපරිසුද්ධත්තා, භික්ඛවෙ, වත්ථස්සා’’ති ආහ.

එවමෙව ඛොති උපමාසම්පටිපාදනං. චිත්තෙ සංකිලිට්ඨෙති චිත්තම්හි සංකිලිට්ඨම්හි. කස්මා පන භගවා සංකිලිට්ඨවත්ථෙන ඔපම්මං අකාසීති චෙ, වායාමමහප්ඵලදස්සනත්ථං. යථා හි ආගන්තුකෙහි මලෙහි සංකිලිට්ඨං වත්ථං පකතියා පණ්ඩරත්තා පුන ධොවීයමානං පණ්ඩරං හොති, න තත්ථ ජාතිකාළකෙ විය එළකලොමෙ වායාමො නිප්ඵලො හොති, එවං චිත්තම්පි ආගන්තුකෙහි කිලෙසෙහි සංකිලිට්ඨං. පකතියා පන තං සකලෙපි පටිසන්ධිභවඞ්ගවාරෙ පණ්ඩරමෙව. යථාහ – ‘‘පභස්සරමිදං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තඤ්ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨ’’න්ති (අ. නි. 1.51). තං විසොධීයමානං සක්කා පභස්සරතරං කාතුං, න තත්ථ වායාමො නිප්ඵලොති එවං වායාමමහප්ඵලදස්සනත්ථං සංකිලිට්ඨවත්ථෙන ඔපම්මං අකාසීති වෙදිතබ්බො.

දුග්ගති පාටිකඞ්ඛාති ඊදිසෙ චිත්තෙ දුග්ගති පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, දුග්ගතිං එව එස පාපුණිස්සති, නාඤ්ඤන්ති එවං දුග්ගති ඉච්ඡිතබ්බා, අවස්සං භාවීති වුත්තං හොති. සා චායං දුග්ගති නාම පටිපත්තිදුග්ගති, ගතිදුග්ගතීති දුවිධා හොති. පටිපත්තිදුග්ගතිපි අගාරියපටිපත්තිදුග්ගති, අනගාරියපටිපත්තිදුග්ගතීති දුවිධා හොති.

අගාරියො හි සංකිලිට්ඨචිත්තො පාණම්පි හනති, අදින්නම්පි ආදියති, සකලෙපි දස අකුසලකම්මපථෙ පූරෙති, අයමස්ස අගාරියපටිපත්තිදුග්ගති. සො තත්ථ ඨිතො කායස්ස භෙදා නිරයම්පි ගච්ඡති, තිරච්ඡානයොනිම්පි, පෙත්තිවිසයම්පි ගච්ඡති, අයමස්ස ගතිදුග්ගති.

අනගාරියොපි ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිතො සංකිලිට්ඨචිත්තො දූතෙය්‍යපහිණගමනං ගච්ඡති, වෙජ්ජකම්මං කරොති, සඞ්ඝභෙදාය චෙතියභෙදාය පරක්කමති, වෙළුදානාදීහි ජීවිකං කප්පෙති, සකලම්පි අනාචාරං අගොචරඤ්ච පරිපූරෙති, අයමස්ස අනගාරියපටිපත්තිදුග්ගති.සො තත්ථ ඨිතො කායස්ස භෙදා නිරයම්පි ගච්ඡති, තිරච්ඡානයොනිම්පි, පෙත්තිවිසයම්පි ගච්ඡති සමණයක්ඛො නාම හොති සමණපෙතො, ආදිත්තෙහි සඞ්ඝාටිආදීහි සම්පජ්ජලිතකායො අට්ටස්සරං කරොන්තො විචරති, අයමස්ස ගතිදුග්ගති.

සෙය්‍යථාපීති සුක්කපක්ඛං දස්සෙතුමාරද්ධො, තස්සත්ථො කණ්හපක්ඛෙ වුත්තපච්චනීකෙනෙව වෙදිතබ්බො. එත්ථාපි ච සුගති නාම පටිපත්තිසුගති ගතිසුගතීති දුවිධා හොති. පටිපත්තිසුගතිපි අගාරියපටිපත්තිසුගති අනගාරියපටිපත්තිසුගතීති දුවිධා හොති. අගාරියො හි පරිසුද්ධචිත්තො පාණාතිපාතාපි විරමති, අදින්නාදානාපි, සකලෙපි දස කුසලකම්මපථෙ පරිපූරෙති, අයමස්ස අගාරියපටිපත්තිසුගති. සො තත්ථ ඨිතො කායස්ස භෙදා මනුස්සමහන්තතම්පි දෙවමහන්තතම්පි උපපජ්ජති, අයමස්ස ගතිසුගති.

අනගාරියොපි ඉමස්මිං සාසනෙ පබ්බජිත්වා පරිසුද්ධචිත්තො චතුපාරිසුද්ධිසීලං සොධෙති, තෙරස ධුතඞ්ගානි සමාදියති, අට්ඨතිංසාරම්මණෙසු අත්තනො අනුකූලකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා පන්තසෙනාසනෙ පටිසෙවමානො කසිණපරිකම්මං කත්වා ඣානසමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙති…පෙ… අනාගාමිමග්ගං භාවෙති, අයමස්ස අනගාරියපටිපත්තිසුගති. සො තත්ථ ඨිතො කායස්ස භෙදා මනුස්සලොකෙ වා තීසු මහාකුලෙසු, ඡසු වා කාමාවචරදෙවෙසු, දසසු වා බ්‍රහ්මභවනෙසු, පඤ්චසු වා සුද්ධාවාසෙසු, චතූසු වා ආරුප්පෙසු උපපජ්ජති, අයමස්ස ගතිසුගතීති.

71. එවං සංකිලිට්ඨෙ චිත්තෙ දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා, අසංකිලිට්ඨෙ ච සුගතීති වත්වා ඉදානි යෙහි උපක්කිලෙසෙහි චිත්තං සංකිලිට්ඨං හොති, තෙ දස්සෙන්තො කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා? අභිජ්ඣා විසමලොභොතිආදිමාහ.

තත්ථ සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගො අභිජ්ඣා, පරභණ්ඩෙ විසමලොභො. අථ වා සකභණ්ඩෙ වා පරභණ්ඩෙ වා හොතු, යුත්තපත්තට්ඨානෙ ඡන්දරාගො අභිජ්ඣා, අයුත්තාපත්තට්ඨානෙ විසමලොභො. ථෙරො පනාහ ‘‘කිස්ස විනිබ්භොගං කරොථ, යුත්තෙ වා අයුත්තෙ වා හොතු, ‘රාගො විසමං දොසො විසමං මොහො විසම’න්ති (විභ. 924) වචනතො න කොචි ලොභො අවිසමො නාම, තස්මා ලොභොයෙව අභිජ්ඣායනට්ඨෙන අභිජ්ඣා, විසමට්ඨෙන විසමං, එකත්ථමෙතං බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති. සො පනෙස අභිජ්ඣාවිසමලොභො උප්පජ්ජිත්වා චිත්තං දූසෙති, ඔභාසිතුං න දෙති. තස්මා ‘‘චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති වුච්චති.

යථා චෙස, එවං නවවිධආඝාතවත්ථුසම්භවො බ්‍යාපාදො. දසවිධආඝාතවත්ථුසම්භවො කොධො. පුනප්පුනං චිත්තපරියොනන්ධනො උපනාහො. අගාරියස්ස වා අනගාරියස්ස වා සුකතකරණවිනාසනො මක්ඛො. අගාරියොපි හි කෙනචි අනුකම්පකෙන දලිද්දො සමානො උච්චෙ ඨානෙ ඨපිතො, අපරෙන සමයෙන ‘‘කිං තයා මය්හං කත’’න්ති තස්ස සුකතකරණං විනාසෙති. අනගාරියොපි සාමණෙරකාලතො පභුති ආචරියෙන වා උපජ්ඣායෙන වා චතූහි පච්චයෙහි උද්දෙසපරිපුච්ඡාහි ච අනුග්ගහෙත්වා ධම්මකථානයපකරණකොසල්ලාදීනි සික්ඛාපිතො, අපරෙන සමයෙන රාජරාජමහාමත්තාදීහි සක්කතො ගරුකතො ආචරියුපජ්ඣායෙසු අචිත්තීකතො චරමානො ‘‘අයං අම්හෙහි දහරකාලෙ එවං අනුග්ගහිතො සංවඩ්ඪිතො ච, අථ පනිදානි නිස්සිනෙහො ජාතො’’ති වුච්චමානො ‘‘කිං මය්හං තුම්හෙහි කත’’න්ති තෙසං සුකතකරණං විනාසෙති, තස්ස සො සුකතකරණවිනාසනො මක්ඛො උප්පජ්ජිත්වා චිත්තං දූසෙති, ඔභාසිතුං න දෙති. තස්මා ‘‘චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති වුච්චති.

යථා චායං, එවං බහුස්සුතෙපි පුග්ගලෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ‘‘ඊදිසස්ස චෙව බහුස්සුතස්ස අනියතා ගති, තව වා මම වා කො විසෙසො’’තිආදිනා නයෙන උප්පජ්ජමානො යුගග්ගාහගාහී පළාසො. පරෙසං සක්කාරාදීනි ඛීයනා ඉස්සා. අත්තනො සම්පත්තියා පරෙහි සාධාරණභාවං අසහමානං මච්ඡරියං. වඤ්චනිකචරියභූතා මායා. කෙරාටිකභාවෙන උප්පජ්ජමානං සාඨෙය්‍යං. කෙරාටිකො හි ආයතනමච්ඡො විය හොති. ආයතනමච්ඡො නාම කිර මච්ඡානං නඞ්ගුට්ඨං දස්සෙති සප්පානං සීසං, ‘‘තුම්හෙහි සදිසො අහ’’න්ති ජානාපෙතුං. එවමෙව කෙරාටිකො පුග්ගලො යං යං සුත්තන්තිකං වා ආභිධම්මිකං වා උපසඞ්කමති, තං තං එවං වදති ‘‘අහං තුම්හාකං බද්ධචරො, තුම්හෙ මය්හං අනුකම්පකා, නාහං තුම්හෙ මුඤ්චාමී’’ති ‘‘එවමෙතෙ ‘සගාරවො අයං අම්හෙසු සප්පතිස්සො’ති මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති. තස්සෙතං කෙරාටිකභාවෙන උප්පජ්ජමානං සාඨෙය්‍යං උප්පජ්ජිත්වා චිත්තං දූසෙති, ඔභාසිතුං න දෙති. තස්මා ‘‘චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති වුච්චති.

යථා චෙතං, එවං වාතභරිතභස්තසදිසථද්ධභාවපග්ගහිතසිරඅනිවාතවුත්තිකාරකරණො ථම්භො. තදුත්තරිකරණො සාරම්භො. සො දුවිධෙන ලබ්භති අකුසලවසෙන චෙව කුසලවසෙන ච. තත්ථ අගාරියස්ස පරෙන කතං අලඞ්කාරාදිං දිස්වා තද්දිගුණකරණෙන උප්පජ්ජමානො, අනගාරියස්ස ච යත්තකං යත්තකං පරො පරියාපුණාති වා කථෙති වා, මානවසෙන තද්දිගුණතද්දිගුණකරණෙන උප්පජ්ජමානො අකුසලො. අගාරියස්ස පන පරං එකං සලාකභත්තං දෙන්තං දිස්වා අත්තනා ද්වෙ වා තීණි වා දාතුකාමතාය උප්පජ්ජමානො, අනගාරියස්ස ච පරෙන එකනිකායෙ ගහිතෙ මානං අනිස්සාය කෙවලං තං දිස්වා අත්තනා ආලසියං අභිභුය්‍ය ද්වෙ නිකායෙ ගහෙතුකාමතාය උප්පජ්ජමානො කුසලො. ඉධ පන අකුසලො අධිප්පෙතො. අයඤ්හි උප්පජ්ජිත්වා චිත්තං දූසෙති, ඔභාසිතුං න දෙති. තස්මා ‘‘චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති වුච්චති.

යථා චායං, එවං ජාතිආදීනි නිස්සාය චිත්තස්ස උණ්ණතිවසෙන පවත්තමානො මානො, අච්චුණ්ණතිවසෙන අතිමානො, මදග්ගහණාකාරො මදො, කාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගවසෙන උප්පජ්ජමානො පමාදො උප්පජ්ජිත්වා චිත්තං දූසෙති, ඔභාසිතුං න දෙති. තස්මා ‘‘චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’ති වුච්චති.

කස්මා පන භගවා උපක්කිලෙසං දස්සෙන්තො ලොභමාදිං කත්වා දස්සෙතීති? තස්ස පඨමුප්පත්තිතො. සබ්බසත්තානඤ්හි යත්ථ කත්ථචි උපපන්නානං අන්තමසො සුද්ධාවාසභූමියම්පි සබ්බපඨමං භවනිකන්තිවසෙන ලොභො උප්පජ්ජති, තතො අත්තනො අත්තනො අනුරූපපච්චයං පටිච්ච යථාසම්භවං ඉතරෙ, න ච එතෙ සොළසෙව චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා, එතෙන පන නයෙන සබ්බෙපි කිලෙසා ගහිතායෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බා.

72. එත්තාවතා සංකිලෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි වොදානං දස්සෙන්තො ස ඛො සො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ ඉති විදිත්වාති එවං ජානිත්වා. පජහතීති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන අරියමග්ගෙන පජහති. තත්ථ කිලෙසපටිපාටියා මග්ගපටිපාටියාති ද්විධා පහානං වෙදිතබ්බං. කිලෙසපටිපාටියා තාව අභිජ්ඣාවිසමලොභො ථම්භො සාරම්භො මානො අතිමානො මදොති ඉමෙ ඡ කිලෙසා අරහත්තමග්ගෙන පහීයන්ති. බ්‍යාපාදො කොධො උපනාහො පමාදොති ඉමෙ චත්තාරො කිලෙසා අනාගාමිමග්ගෙන පහීයන්ති. මක්ඛො පළාසො ඉස්සා මච්ඡරියං මායා සාඨෙය්‍යන්ති ඉමෙ ඡ සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්තීති. මග්ගපටිපාටියා පන, සොතාපත්තිමග්ගෙන මක්ඛො පළාසො ඉස්සා මච්ඡරියං මායා සාඨෙය්‍යන්ති ඉමෙ ඡ පහීයන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන බ්‍යාපාදො කොධො උපනාහො පමාදොති ඉමෙ චත්තාරො. අරහත්තමග්ගෙන අභිජ්ඣාවිසමලොභො ථම්භො සාරම්භො මානො අතිමානො මදොති ඉමෙ ඡ පහීයන්තීති.

ඉමස්මිං පන ඨානෙ ඉමෙ කිලෙසා සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣා වා හොන්තු, සෙසමග්ගවජ්ඣා වා, අථ ඛො අනාගාමිමග්ගෙනෙව පහානං සන්ධාය ‘‘අභිජ්ඣාවිසමලොභං චිත්තස්ස උපක්කිලෙසං පජහතී’’තිආදිමාහාති වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ පවෙණිමග්ගාගතො සම්භවො, සො ච උපරි චතුත්ථමග්ගස්සෙව නිද්දිට්ඨත්තා යුජ්ජති, තතියමග්ගෙන පහීනාවසෙසානඤ්හි විසමලොභාදීනං තෙන පහානං හොති, සෙසානං ඉමිනාව. යෙපි හි සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, තෙපි තංසමුට්ඨාපකචිත්තානං අප්පහීනත්තා අනාගාමිමග්ගෙනෙව සුප්පහීනා හොන්තීති. කෙචි පන පඨමමග්ගෙන චෙත්ථ පහානං වණ්ණයන්ති, තං පුබ්බාපරෙන න සන්ධියති. කෙචි වික්ඛම්භනප්පහානම්පි, තං තෙසං ඉච්ඡාමත්තමෙව.

73. යතො ඛො, භික්ඛවෙති එත්ථ යතොති යම්හි කාලෙ. පහීනො හොතීති අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙ පහානං සන්ධායෙවාහ.

74. සො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙනාති එතං ‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජ්ඣාවිසමලොභො පහීනො හොති, සො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොතී’’ති එවං එකමෙකෙන පදෙන යොජෙතබ්බං. ඉමස්ස හි භික්ඛුනො අනාගාමිමග්ගෙන ලොකුත්තරප්පසාදො ආගතො, අථස්ස අපරෙන සමයෙන බුද්ධගුණෙ ධම්මගුණෙ සඞ්ඝගුණෙ ච අනුස්සරතො ලොකියො උප්පජ්ජති, තමස්ස සබ්බම්පි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං පසාදං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙනා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ අවෙච්චප්පසාදෙනාති බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානං යාථාවතො ඤාතත්තා අචලෙන අච්චුතෙන පසාදෙන. ඉදානි යථා තස්ස භික්ඛුනො අනුස්සරතො සො අවෙච්චප්පසාදො උප්පන්නො, තං විධිං දස්සෙන්තො ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා නයෙන තීණි අනුස්සතිට්ඨානානි විත්ථාරෙසි. තෙසං අත්ථවණ්ණනා සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ අනුස්සතිකථායං වුත්තා.

75. එවමස්ස ලොකියලොකුත්තරමිස්සකං පසාදං දස්සෙත්වා ඉදානි කිලෙසප්පහානං අවෙච්චප්පසාදසමන්නාගතඤ්ච පච්චවෙක්ඛතො උප්පජ්ජමානං සොමනස්සාදිආනිසංසං දස්සෙන්තො යථොධි ඛො පනස්සාතිආදිමාහ. අනාගාමිස්ස හි පච්චන්තෙ වුට්ඨිතං චොරුපද්දවං වූපසමෙත්වා තං පච්චවෙක්ඛතො මහානගරෙ වසන්තස්ස රඤ්ඤො විය ඉමෙ චිමෙ ච මම කිලෙසා පහීනාති අත්තනො කිලෙසප්පහානං පච්චවෙක්ඛතො බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජති. තං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘යථොධි ඛො පනස්සා’’තිආදිමාහ.

තස්සත්ථො – ය්වායං අනාගාමී භික්ඛු එවං ‘‘බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති…පෙ… ධම්මෙ…පෙ… සඞ්ඝෙ…පෙ… අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති, තස්ස යථොධි ඛො චත්තං හොති පටිනිස්සට්ඨං, සකසකඔධිවසෙන චත්තමෙව හොති, තං තං කිලෙසජාතං වන්තං මුත්තං පහීනං පටිනිස්සට්ඨං. සකසකඔධිවසෙනාති ද්වෙ ඔධී කිලෙසොධි ච මග්ගොධි ච. තත්ථ කිලෙසොධිවසෙනාපි යෙ කිලෙසා යං මග්ගවජ්ඣා, තෙ අඤ්ඤමග්ගවජ්ඣෙහි අමිස්සා හුත්වා සකෙනෙව ඔධිනා පහීනා. මග්ගොධිවසෙනාපි යෙ කිලෙසා යෙන මග්ගෙන පහාතබ්බා, තෙන තෙයෙව පහීනා හොන්ති. එවං සකසකඔධිවසෙන තං තං කිලෙසජාතං චත්තමෙව හොති පටිනිස්සට්ඨං, තං පච්චවෙක්ඛිත්වා ච ලද්ධසොමනස්සො තතුත්තරිපි සො ‘‘බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතොම්හී’’ති ලභති අත්ථවෙදන්ති සම්බන්ධො.

යතොධි ඛොතිපි පාඨො. තස්ස වසෙන අයමත්ථො, අස්ස භික්ඛුනො යතොධි ඛො පන චත්තං හොති පටිනිස්සට්ඨං. තත්ථ යතොති කාරණවචනං, යස්මාති වුත්තං හොති. ඔධීති හෙට්ඨා තයො මග්ගා වුච්චන්ති. කස්මා? තෙ හි ඔධිං කත්වා කොට්ඨාසං කත්වා උපරිමග්ගෙන පහාතබ්බකිලෙසෙ ඨපෙත්වා පජහන්ති, තස්මා ඔධීති වුච්චන්ති. අරහත්තමග්ගො පන කිඤ්චි කිලෙසං අනවසෙසෙත්වා පජහති, තස්මා අනොධීති වුච්චති. ඉමස්ස ච භික්ඛුනො හෙට්ඨාමග්ගත්තයෙන චත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘යතොධි ඛො පනස්ස චත්තං හොතී’’ති. තත්ථ ඛො පනාති නිපාතමත්තං. අයං පන පිණ්ඩත්ථො. යස්මා අස්ස ඔධි චත්තං හොති පටිනිස්සට්ඨං, තස්මා තං පච්චවෙක්ඛිත්වා ච ලද්ධසොමනස්සො තතුත්තරිපි සො ‘‘බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතොම්හී’’ති ලභති අත්ථවෙදන්ති යථාපාළි නෙතබ්බං.

තත්ථ චත්තන්ති ඉදං සකභාවපරිච්චජනවසෙන වුත්තං. වන්තන්ති ඉදං පන අනාදියනභාවදස්සනවසෙන. මුත්තන්ති ඉදං සන්තතිතො විනිමොචනවසෙන. පහීනන්ති ඉදං මුත්තස්සපි ක්වචි අනවට්ඨානදස්සනවසෙන. පටිනිස්සට්ඨන්ති ඉදං පුබ්බෙ ආදින්නපුබ්බස්ස පටිනිස්සග්ගදස්සනවසෙන පටිමුඛං වා නිස්සට්ඨභාවදස්සනවසෙන භාවනාබලෙන අභිභුය්‍ය නිස්සට්ඨභාවදස්සනවසෙනාති වුත්තං හොති. ලභති අත්ථවෙදං ලභති ධම්මවෙදන්ති එත්ථ බුද්ධාදීසු අවෙච්චප්පසාදොයෙව අරණීයතො අත්ථො, උපගන්තබ්බතොති වුත්තං හොති. ධාරණතො ධම්මො, විනිපතිතුං අප්පදානතොති වුත්තං හොති. වෙදොති ගන්ථොපි ඤාණම්පි සොමනස්සම්පි. ‘‘තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.256) හි ගන්ථො ‘‘වෙදො’’ති වුච්චති. ‘‘යං බ්‍රාහ්මණං වෙදගුමාභිජඤ්ඤා, අකිඤ්චනං කාමභාවෙ අසත්ත’’න්තිආදීසු (සු. නි. 1065) ඤාණං. ‘‘යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ’’තිආදීසු සොමනස්සං. ඉධ පන සොමනස්සඤ්ච සොමනස්සසම්පයුත්තඤාණඤ්ච අධිප්පෙතං, තස්මා ‘‘ලභති අත්ථවෙදං ලභති ධම්මවෙදන්ති අවෙච්චප්පසාදාරම්මණසොමනස්සඤ්ච සොමනස්සමයඤාණඤ්ච ලභතී’’ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

අථ වා අත්ථවෙදන්ති අවෙච්චප්පසාදං පච්චවෙක්ඛතො උප්පන්නං වුත්තප්පකාරමෙව වෙදං. ධම්මවෙදන්ති අවෙච්චප්පසාදස්ස හෙතුං ඔධිසො කිලෙසප්පහානං පච්චවෙක්ඛතො උප්පන්නං වුත්තප්පකාරමෙව වෙදන්ති එවම්පි එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 718-719). ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජන්ති තමෙව අත්ථඤ්ච ධම්මඤ්ච අත්ථධම්මානිසංසභූතං වෙදඤ්ච පච්චවෙක්ඛතො උප්පන්නං පාමොජ්ජං. තඤ්හි අනවජ්ජලක්ඛණෙන පච්චවෙක්ඛණාකාරප්පවත්තෙන ධම්මෙන උපසඤ්හිතන්ති වුච්චති. පමුදිතස්ස පීති ජායතීති ඉමිනා පාමොජ්ජෙන පමුදිතස්ස නිරාමිසා පීති ජායති. පීතිමනස්සාති තාය පීතියා පීණිතමනස්ස. කායො පස්සම්භතීති කායොපි පස්සද්ධො හොති වූපසන්තදරථො. පස්සද්ධකායො සුඛන්ති එවං වූපසන්තකායදරථො චෙතසිකං සුඛං පටිසංවෙදෙති. චිත්තං සමාධියතීති චිත්තං සම්මා ආධියති අප්පිතං විය අචලං තිට්ඨති.

76. එවමස්ස කිලෙසප්පහානං අවෙච්චප්පසාදසමන්නාගතං පච්චවෙක්ඛතො උප්පජ්ජමානං සොමනස්සාදිආනිසංසං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘යථොධි ඛො පන මෙ’’ති වාරෙන තස්ස පච්චවෙක්ඛණාය පවත්තාකාරං පකාසෙත්වා තස්සෙව අනාගාමිමග්ගානුභාවසූචකං ඵලං දස්සෙන්තො ස ඛො සො, භික්ඛවෙතිආදිමාහ.

තත්ථ එවංසීලොති තස්ස අනාගාමිමග්ගසම්පයුත්තං සීලක්ඛන්ධං දස්සෙති. එවංධම්මො එවංපඤ්ඤොති තංසම්පයුත්තමෙව සමාධික්ඛන්ධං පඤ්ඤාක්ඛන්ධඤ්ච දස්සෙති. සාලීනන්ති ලොහිතසාලිගන්ධසාලිආදීනං අනෙකරූපානං. පිණ්ඩපාතන්ති ඔදනං. විචිතකාළකන්ති අපනීතකාළකං. නෙවස්ස තං හොති අන්තරායායාති තස්ස එවංවිධස්ස භික්ඛුනො තං වුත්තප්පකාරපිණ්ඩපාතභොජනං මග්ගස්ස වා ඵලස්ස වා නෙව අන්තරායාය හොති, පටිලද්ධගුණස්ස හි තං කිමන්තරායං කරිස්සති? යොපිස්ස අප්පටිලද්ධො චතුත්ථමග්ගො ච ඵලං ච තප්පටිලාභාය විපස්සනං ආරභතොපි නෙවස්ස තං හොති අන්තරායාය, අන්තරායං කාතුං අසමත්ථමෙව හොති. කස්මා? වුත්තප්පකාරසීලධම්මපඤ්ඤාසඞ්ගහෙන මග්ගෙන විසුද්ධචිත්තත්තා.

යස්මා චෙත්ථ එතදෙව කාරණං, තස්මා තදනුරූපං උපමං දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ.

තත්ථ අච්ඡන්ති විප්පසන්නං. පරිසුද්ධං මලවිගමෙන. පරියොදාතං පභස්සරතාය. උක්කාමුඛන්ති සුවණ්ණකාරානං මූසාමුඛං. සුවණ්ණකාරානං මූසා හි ඉධ උක්කා, අඤ්ඤත්ථ පන දීපිකාදයොපි වුච්චන්ති. ‘‘උක්කාසු ධාරීයමානාසූ’’ති (දී. නි. 1.159) හි ආගතට්ඨානෙ දීපිකා ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ‘‘උක්කං බන්ධෙය්‍ය, උක්කං බන්ධිත්වා උක්කාමුඛං ආලිම්පෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.360) ආගතට්ඨානෙ අඞ්ගාරකපල්ලං. ‘‘කම්මාරානං යථා උක්කා, අන්තො ඣායති නො බහී’’ති (ජා. 2.22.649) ආගතට්ඨානෙ කම්මාරුද්ධනං. ‘‘එවංවිපාකො උක්කාපාතො භවිස්සතී’’ති (දී. නි. 1.24) ආගතට්ඨානෙ වාතවෙගො ‘‘උක්කා’’ති වුච්චති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ අඤ්ඤෙසු ච එවරූපෙසු ‘‘සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපතී’’ති ආගතට්ඨානෙසු සුවණ්ණකාරානං මූසා ‘‘උක්කා’’ති වෙදිතබ්බා.

තත්‍රායං උපමාසංසන්දනා – සංකිලිට්ඨවත්ථං විය හි සංකිලිට්ඨජාතරූපං විය ච ඉමස්ස භික්ඛුනො පුථුජ්ජනකාලෙ කාමරාගාදිමලානුගතං චිත්තං දට්ඨබ්බං. අච්ඡොදකං විය උක්කාමුඛං විය ච අනාගාමිමග්ගො. තං උදකං උක්කාමුඛඤ්ච ආගම්ම වත්ථසුවණ්ණානං පරිසුද්ධතා විය තස්ස භික්ඛුනො වුත්තප්පකාරසීලධම්මපඤ්ඤාසඞ්ගහං අනාගාමිමග්ගං ආගම්ම විසුද්ධචිත්තතාති.

77. සො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසාති යථානුසන්ධිවසෙන දෙසනා ආගතා. තයො හි අනුසන්ධී පුච්ඡානුසන්ධි අජ්ඣාසයානුසන්ධි යථානුසන්ධීති. තත්ථ ‘‘එවං වුත්තෙ අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච ‘සියා නු ඛො, භන්තෙ, බහිද්ධා අසති පරිතස්සනා’ති? ‘සියා භික්ඛූ’ති භගවා අවොචා’’ති (ම. නි. 1.242). එවං පුච්ඡන්තානං විස්සජ්ජිතසුත්තවසෙන පුච්ඡානුසන්ධි වෙදිතබ්බො. ‘‘සියා ඛො පන තෙ බ්‍රාහ්මණ එවමස්ස, අජ්ජාපි නූන සමණො ගොතමො අවීතරාගො’’ති (ම. නි. 1.55) එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං විදිත්වා වුත්තස්ස සුත්තස්ස වසෙන අජ්ඣාසයානුසන්ධි වෙදිතබ්බො. යෙන පන ධම්මෙන ආදිම්හි දෙසනා උට්ඨිතා, තස්ස ධම්මස්ස අනුරූපධම්මවසෙන වා පටිපක්ඛවසෙන වා යෙසු සුත්තෙසු උපරි දෙසනා ආගච්ඡති, තෙසං වසෙන යථානුසන්ධි වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථිදං, ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තෙ හෙට්ඨා සීලෙන දෙසනා උට්ඨිතා, උපරි ඡ අභිඤ්ඤා ආගතා. කකචූපමෙ හෙට්ඨා අක්ඛන්තියා උට්ඨිතා, උපරි කකචූපමොවාදො ආගතො. අලගද්දෙ හෙට්ඨා දිට්ඨිපරිදීපනෙන උට්ඨිතා, උපරි තිපරිවට්ටසුඤ්ඤතාපකාසනා ආගතා, චූළඅස්සපුරෙ හෙට්ඨා කිලෙසපරිදීපනෙන උට්ඨිතා, උපරි බ්‍රහ්මවිහාරා ආගතා. කොසම්බියසුත්තෙ හෙට්ඨා භණ්ඩනෙන උට්ඨිතා, උපරි සාරණීයධම්මා ආගතා. ඉමස්මිම්පි වත්ථසුත්තෙ හෙට්ඨා කිලෙසපරිදීපනෙන උට්ඨිතා, උපරි බ්‍රහ්මවිහාරා ආගතා. තෙන වුත්තං ‘‘යථානුසන්ධිවසෙන දෙසනා ආගතා’’ති. බ්‍රහ්මවිහාරෙසු පන අනුපදවණ්ණනා ච භාවනානයො ච සබ්බො සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො.

78. එවං භගවා අභිජ්ඣාදීනං උපක්කිලෙසානං පටිපක්ඛභූතං සබ්බසො ච කාමරාගබ්‍යාපාදප්පහානෙන විහතපච්චත්ථිකත්තා ලද්ධපදට්ඨානං තස්ස අනාගාමිනො බ්‍රහ්මවිහාරභාවනං දස්සෙත්වා ඉදානිස්ස අරහත්තාය විපස්සනං දස්සෙත්වා අරහත්තප්පත්තිං දස්සෙතුං සො අත්ථි ඉදන්තිආදිමාහ.

තස්සත්ථො – සො අනාගාමී එවං භාවිතබ්‍රහ්මවිහාරො එතෙසං බ්‍රහ්මවිහාරානං යතො කුතොචි වුට්ඨාය තෙ එව බ්‍රහ්මවිහාරධම්මෙ නාමවසෙන තෙසං නිස්සයං හදයවත්ථුං වත්ථුනිස්සයානි භූතානීති ඉමිනා නයෙන භූතුපාදායධම්මෙ රූපවසෙන ච වවත්ථපෙත්වා අත්ථි ඉදන්ති පජානාති, එත්තාවතානෙන දුක්ඛසච්චවවත්ථානං කතං හොති. තතො තස්ස දුක්ඛස්ස සමුදයං පටිවිජ්ඣන්තො අත්ථි හීනන්ති පජානාති, එත්තාවතානෙන සමුදයසච්චවවත්ථානං කතං හොති. තතො තස්ස පහානුපායං විචිනන්තො අත්ථි පණීතන්ති පජානාති, එත්තාවතානෙන මග්ගසච්චවවත්ථානං කතං හොති. තතො තෙන මග්ගෙන අධිගන්තබ්බට්ඨානං විචිනන්තො අත්ථි උත්තරි ඉමස්ස සඤ්ඤාගතස්ස නිස්සරණන්ති පජානාති, ඉමස්ස මයා අධිගතස්ස බ්‍රහ්මවිහාරසඤ්ඤාගතස්ස උත්තරි නිස්සරණං නිබ්බානං අත්ථීති එවං පජානාතීති අධිප්පායො, එත්තාවතානෙන නිරොධසච්චවවත්ථානං කතං හොති. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතොති තස්ස විපස්සනාපඤ්ඤාය එවං චතූහි ආකාරෙහි චත්තාරි සච්චානි ජානතො, මග්ගපඤ්ඤාය එවං පස්සතො, භයභෙරවෙ වුත්තනයෙනෙව කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චති…පෙ… ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති.

එවං යාව අරහත්තා දෙසනං පාපෙත්වා ඉදානි යස්මා තස්සං පරිසති න්හානසුද්ධිකො බ්‍රාහ්මණො නිසින්නො, සො එවං න්හානසුද්ධියා වණ්ණං වුච්චමානං සුත්වා පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතීති භගවතා විදිතො, තස්මා තස්ස චොදනත්ථාය ‘‘අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සිනාතො අන්තරෙන සිනානෙනා’’ති ඉමං පාටියෙක්කං අනුසන්ධිමාහ. තත්ථ අන්තරෙන සිනානෙනාති අබ්භන්තරෙන කිලෙසවුට්ඨානසිනානෙන.

79. සුන්දරිකභාරද්වාජොති භාරද්වාජො නාම සො බ්‍රාහ්මණො අත්තනො ගොත්තවසෙන, සුන්දරිකාය පන නදියා සිනාතස්ස පාපප්පහානං හොතීති අයමස්ස දිට්ඨි, තස්මා ‘‘සුන්දරිකභාරද්වාජො’’ති වුච්චති. සො තං භගවතො වචනං සුත්වා චින්තෙසි ‘‘මයං සිනානසුද්ධිං වණ්ණෙම, සමණොපි ගොතමො තථෙව වණ්ණෙති, සමානච්ඡන්දො දානි එස අම්හෙහී’’ති. අථ භගවන්තං බාහුකං නදිං ගන්ත්වා තං තත්ථ පාපං පවාහෙත්වා ආගතං විය මඤ්ඤමානො ආහ ‘‘ගච්ඡති පන භවං ගොතමො බාහුකං නදිං සිනායිතු’’න්ති? භගවා තස්ස ගච්ඡාමීති වා න ගච්ඡාමීති වා අවත්වායෙව බ්‍රාහ්මණස්ස දිට්ඨිසමුග්ඝාතං කත්තුකාමො ‘‘කිං බ්‍රාහ්මණ බාහුකාය නදියා, කිං බාහුකා නදී කරිස්සතී’’ති ආහ. තස්සත්ථො කිං පයොජනං බාහුකාය, කිං සා කරිස්සති? අසමත්ථා සා කස්සචි අත්ථාය, කිං තත්ථ ගමිස්සාමීති?

අථ බ්‍රාහ්මණො තං පසංසන්තො ලොක්ඛසම්මතාතිආදිමාහ. තත්ථ ලොක්ඛසම්මතාති ලූඛභාවසම්මතා, ලූඛභාවන්ති චොක්ඛභාවං, විසුද්ධිභාවං දෙතීති එවං සම්මතාති වුත්තං හොති. ලොක්‍යසම්මතාතිපි පාඨො. තස්සත්ථො, සෙට්ඨං ලොකං ගමයතීති එවං සම්මතාති. පුඤ්ඤසම්මතාති පුඤ්ඤන්ති සම්මතා. පවාහෙතීති ගමයති විසොධෙති. ගාථාහි අජ්ඣභාසීති ගාථාහි අභාසි. ගාථා ච වුච්චමානා තදත්ථදීපනත්ථමෙව වා ගාථාරුචිකානං වුච්චති, විසෙසත්ථදීපනත්ථං වා. ඉධ පනෙතා උභයත්ථදීපනත්ථං වුත්තාති වෙදිතබ්බා.

බාහුකන්ති ඉදමෙව හි එත්ථ වචනං තදත්ථදීපකං, සෙසානි විසෙසත්ථදීපකානි. යථෙව හි බාහුකං, එවං අධිකක්කාදීනිපි ලොකො ගච්ඡති න්හානෙන පාපං පවාහෙතුං. තත්ථ යෙ තෙසං ඨානානං ආසන්නා හොන්ති, තෙ දිවසස්ස තික්ඛත්තුං න්හායන්ති. යෙ දූරා, තෙ යථාක්කමං ද්වික්ඛත්තුං සකිං එකදිවසන්තරං, එවං යාව සංවච්ඡරන්තරං න්හායන්ති. යෙ පන සබ්බථාපි ගන්තුං න සක්කොන්ති, තෙ ඝටෙහිපි තතො උදකං ආහරාපෙත්වා න්හායන්ති. සබ්බඤ්චෙතං නිරත්ථකං, තස්මා ඉමං විසෙසත්ථං දීපෙතුං අධිකක්කාදීනිපීති ආහ.

තත්ථ අධිකක්කන්ති න්හානසම්භාරවසෙන ලද්ධවොහාරං එකං තිත්ථං වුච්චති. ගයාතිපි මණ්ඩලවාපිසණ්ඨානං තිත්ථමෙව වුච්චති. පයාගාති එතම්පි ගඞ්ගාය එකං තිත්ථමෙව මහාපනාදස්ස රඤ්ඤො ගඞ්ගායං නිමුග්ගපාසාදස්ස සොපානසම්මුඛට්ඨානං, බාහුකා සුන්දරිකා සරස්සතී බාහුමතීති ඉමා පන චතස්සො නදියො. බාලොති දුප්පඤ්ඤො. පක්ඛන්දොති පවිසන්තො. න සුජ්ඣතීති කිලෙසසුද්ධිං න පාපුණාති, කෙවලං රජොජල්ලමෙව පවාහෙති.

කිං සුන්දරිකා කරිස්සතීති සුන්දරිකා කිලෙසවිසොධනෙ කිං කරිස්සති? න කිඤ්චි කාතුං සමත්ථාති අධිප්පායො. එස නයො පයාගබාහුකාසු. ඉමෙහි ච තීහි පදෙහි වුත්තෙහි ඉතරානිපි චත්තාරි ලක්ඛණාහාරනයෙන වුත්තානෙව හොන්ති, තස්මා යථෙව සුන්දරිකා පයාගා බාහුකා න කිඤ්චි කරොන්ති, තථා අධිකක්කාදයොපීති වෙදිතබ්බා.

වෙරින්ති පාණාතිපාතාදිපඤ්චවෙරසමන්නාගතං. කතකිබ්බිසන්ති කතලුද්දකම්මං. න හි නං සොධයෙති සුන්දරිකා වා පයාගා වා බාහුකා වා න සොධයෙ, න සොධෙතීති වුත්තං හොති. පාපකම්මිනන්ති පාපකෙහි වෙරකිබ්බිසකම්මෙහි යුත්තං, ලාමකකම්මෙ යුත්තං වා වෙරකිබ්බිසභාවං අප්පත්තෙහි ඛුද්දකෙහිපි පාපෙහි යුත්තන්ති වුත්තං හොති.

සුද්ධස්සාති නික්කිලෙසස්ස. සදා ඵග්ගූති නිච්චම්පි ඵග්ගුනීනක්ඛත්තමෙව. ඵග්ගුනමාසෙ කිර ‘‘උත්තරඵග්ගුනදිවසෙ යො න්හායති, සො සංවච්ඡරං කතපාපං සොධෙතී’’ති එවං දිට්ඨිකො සො බ්‍රාහ්මණො, තෙනස්ස භගවා තං දිට්ඨිං පටිහනන්තො ආහ ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගූ’’ති. නික්කිලෙසස්ස නිච්චං ඵග්ගුනීනක්ඛත්තං, ඉතරො කිං සුජ්ඣතීති? උපොසථො සදාති සුද්ධස්ස ච චාතුද්දසපන්නරසාදීසු උපොසථඞ්ගානි අසමාදියතොපි නිච්චමෙව උපොසථො. සුද්ධස්ස සුචිකම්මස්සාති නික්කිලෙසතාය සුද්ධස්ස සුචීහි ච කායකම්මාදීහි සමන්නාගතස්ස. සදා සම්පජ්ජතෙ වතන්ති ඊදිසස්ස ච කුසලූපසඤ්හිතං වතසමාදානම්පි නිච්චං සම්පන්නමෙව හොතීති. ඉධෙව සිනාහීති ඉමස්මිංයෙව මම සාසනෙ සිනාහි. කිං වුත්තං හොති? ‘‘සචෙ අජ්ඣත්තිකකිලෙසමලප්පවාහනං ඉච්ඡසි, ඉධෙව මම සාසනෙ අට්ඨඞ්ගිකමග්ගසලිලෙන සිනාහි, අඤ්ඤත්‍ර හි ඉදං නත්ථී’’ති.

ඉදානිස්ස සප්පායදෙසනාවසෙන තීසුපි ද්වාරෙසු සුද්ධිං දස්සෙන්තො සබ්බභූතෙසු කරොහි ඛෙමතන්තිආදිමාහ. තත්ථ ඛෙමතන්ති අභයං හිතභාවං, මෙත්තන්ති වුත්තං හොති. එතෙනස්ස මනොද්වාරසුද්ධි දස්සිතා හොති.

සචෙ මුසා න භණසීති එතෙනස්ස වචීද්වාරසුද්ධි. සචෙ පාණං න හිංසසි සචෙ අදින්නං නාදියසීති එතෙහි කායද්වාරසුද්ධි. සද්දහානො අමච්ඡරීති එතෙහි පන නං එවං පරිසුද්ධද්වාරං සද්ධාසම්පදාය චාගසම්පදාය ච නියොජෙසි. කිං කාහසි ගයං ගන්ත්වා, උදපානොපි තෙ ගයාති අයං පන උපඩ්ඪගාථා, සචෙ සබ්බභූතෙසු ඛෙමතං කරිස්සසි, මුසා න භණිස්සසි, පාණං න හනිස්සසි, අදින්නං නාදියිස්සසි, සද්ධහානො අමච්ඡරී භවිස්සසි, කිං කාහසි ගයං ගන්ත්වා උදපානොපි තෙ ගයා, ගයායපි හි තෙ න්හායන්තස්ස උදපානෙපි ඉමාය එව පටිපත්තියා කිලෙසසුද්ධි, සරීරමලසුද්ධි පන උභයත්ථ සමාති එවං යොජෙතබ්බං. යස්මා ච ලොකෙ ගයා සම්මතතරා, තස්මා තස්ස භගවා ‘‘ගච්ඡති පන භවං ගොතමො බාහුක’’න්ති පුට්ඨොපි ‘‘කිං කාහසි බාහුකං ගන්ත්වා’’ති අවත්වා ‘‘කිං කාහසි ගයං ගන්ත්වා’’ති ආහාති වෙදිතබ්බො.

80. එවං වුත්තෙති එවමාදි භයභෙරවෙ වුත්තත්තා පාකටමෙව. එකො වූපකට්ඨොතිආදීසු පන එකො කායවිවෙකෙන. වූපකට්ඨො චිත්තවිවෙකෙන. අප්පමත්තො කම්මට්ඨානෙ සති අවිජහනෙන. ආතාපී කායිකචෙතසිකවීරියසඞ්ඛාතෙන ආතාපෙන. පහිතත්තො කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය. විහරන්තො අඤ්ඤතරඉරියාපථවිහාරෙන. නචිරස්සෙවාති පබ්බජ්ජං උපාදාය වුච්චති. කුලපුත්තාති දුවිධා කුලපුත්තා ජාතිකුලපුත්තා ච ආචාරකුලපුත්තා ච, අයං පන උභයථාපි කුලපුත්තො. අගාරස්මාති ඝරා. අගාරස්ස හිතං අගාරියං, කසිගොරක්ඛාදිකුටුම්බපොසනකම්මං වුච්චති, නත්ථි එත්ථ අගාරියන්ති අනගාරියං, පබ්බජ්ජායෙතං අධිවචනං. පබ්බජන්තීති උපගච්ඡන්ති උපසඞ්කමන්ති. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානං, අරහත්තඵලන්ති වුත්තං හොති. තස්ස හි අත්ථාය කුලපුත්තා පබ්බජන්ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙති තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා, අපරප්පච්චයං කත්වාති අත්ථො. උපසම්පජ්ජ විහාසීති පාපුණිත්වා සම්පාදෙත්වා විහාසීති, එවං විහරන්තො ච ඛීණා ජාති…පෙ… අබ්භඤ්ඤාසි. එතෙනස්ස පච්චවෙක්ඛණභූමිං දස්සෙති.

කතමා පනස්ස ජාති ඛීණා? කථඤ්ච නං අබ්භඤ්ඤාසීති? වුච්චතෙ, කාමඤ්චෙතං භයභෙරවෙපි වුත්තං, තථාපි නං ඉධ පඨමපුරිසවසෙන යොජනානයස්ස දස්සනත්ථං පුන සඞ්ඛෙපතො භණාම. න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා, පුබ්බෙව ඛීණත්තා. න අනාගතා, තත්ථ වායාමාභාවතො. න පච්චුප්පන්නා, විජ්ජමානත්තා. මග්ගස්ස පන අභාවිතත්තා යා උප්පජ්ජෙය්‍ය එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදා ජාති, සා මග්ගස්ස භාවිතත්තා අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඛීණා, තං සො මග්ගභාවනාය පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා කිලෙසාභාවෙ විජ්ජමානම්පි කම්මං ආයතිං අප්පටිසන්ධිකං හොතීති ජානන්තො ජානාති.

වුසිතන්ති වුත්ථං පරිවුත්ථං, කතං චරිතං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. කතං කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියභාවනාවසෙන සොළසවිධම්පි කිච්චං නිට්ඨාපිතන්ති අත්ථො. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ඉදානි පුනඉත්ථභාවාය එවංසොළසකිච්චභාවාය, කිලෙසක්ඛයාය වා මග්ගභාවනා නත්ථීති. අථ වා, ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවතො ඉමස්මා එවංපකාරා ඉදානි වත්තමානක්ඛන්ධසන්තානා අපරං ඛන්ධසන්තානං නත්ථි. ඉමෙ පන පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති, ඡින්නමූලකො රුක්ඛො වියාති අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරොති එකො. අරහතන්ති අරහන්තානං, භගවතො සාවකානං අරහතං අබ්භන්තරො අහොසීති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

වත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.