8. සල්ලෙඛසුත්තවණ්ණනා

81. එවං මෙ සුතන්ති සල්ලෙඛසුත්තං. තත්ථ මහාචුන්දොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. සායන්හසමයන්ති සායන්හකාලෙ. පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එත්ථ පටිසල්ලානන්ති තෙහි තෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි පටිනිවත්තිත්වා සල්ලානං නිලීයනං, එකීභාවො පවිවෙකොති වුත්තං හොති. යො තතො වුට්ඨිතො, සො පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො නාම හොති. අයං පන යස්මා පටිසල්ලානානං උත්තමතො ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨාසි, තස්මා ‘‘පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො’’ති වුත්තො. භගවන්තං අභිවාදෙත්වාති සමදසනඛුජ්ජලවිභූසිතෙන සිරසා භගවන්තං සක්කච්චං වන්දිත්වා, අභිවාදාපෙත්වා වා ‘‘සුඛී භව, චුන්දා’’ති එවං වචීභෙදං කාරාපෙත්වා, භගවා පන කිර වන්දිතො සමානො සුවණ්ණදුන්දුභිසදිසං ගීවං පග්ගය්හ කණ්ණසුඛං පෙමනියං අමතාභිසෙකසදිසං බ්‍රහ්මඝොසං නිච්ඡාරෙන්තො ‘‘සුඛී හොහී’’ති තස්ස තස්ස නාමං ගහෙත්වා වදති, එතං ආචිණ්ණං තථාගතානං. තත්‍රිදං සාධකසුත්තං, ‘‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතීති, සුඛී හොතු පඤ්චසිඛ සක්කො දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො, සුඛකාමා හි දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා, යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා’’ති. එවඤ්ච පන තථාගතා එවරූපෙ මහෙසක්ඛෙ යක්ඛෙ අභිවදන්තීති.

යා ඉමාති ඉදානි වත්තබ්බාභිමුඛං කරොන්තො විය ආහ. අනෙකවිහිතාති නානප්පකාරා. දිට්ඨියොති මිච්ඡාදිට්ඨියො. ලොකෙ උප්පජ්ජන්තීති සත්තෙසු පාතුභවන්ති. අත්තවාදප්පටිසංයුත්තාති ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනයප්පවත්තෙන අත්තවාදෙන පටිසංයුත්තා, තා වීසති භවන්ති. ලොකවාදප්පටිසංයුත්තාති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’තිආදිනයප්පවත්තෙන ලොකවාදෙන පටිසංයුත්තා, තා අට්ඨ හොන්ති සස්සතො, අසස්සතො, සස්සතො ච අසස්සතො ච, නෙව සස්සතො නාසස්සතො, අන්තවා, අනන්තවා, අන්තවා ච අනන්තවා ච, නෙවන්තවා නානන්තවා අත්තා ච ලොකො චාති එවං පවත්තත්තා.

ආදිමෙවාතිආදීසු අයමත්ථො කිං නු ඛො භන්තෙ ආදිමෙව මනසිකරොන්තස්ස අප්පත්වාපි සොතාපත්තිමග්ගං විපස්සනාමිස්සකපඨමමනසිකාරමෙව මනසිකරොන්තස්ස භික්ඛුනො එවමෙතාසං එත්තකෙනෙව උපායෙන එතාසං දිට්ඨීනං පහානඤ්ච පටිනිස්සග්ගො ච හොතීති. ඉදඤ්ච ථෙරො අත්තනා අනධිමානිකොපි සමානො අධිමානිකානං අධිමානප්පහානත්ථං අධිමානිකො විය හුත්වා පුච්ඡතීති වෙදිතබ්බො. අපරෙ පනාහු ‘‘ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකා ආදිමනසිකාරෙනෙව දිට්ඨීනං සමුච්ඡෙදප්පහානං හොතීති එවංසඤ්ඤිනොපි, සමාපත්තිවිහාරා සල්ලෙඛවිහාරාති එවංසඤ්ඤිනොපි අත්ථි. සො තෙසං අත්ථාය භගවන්තං පුච්ඡතී’’ති.

82. අථස්ස භගවා තාසං දිට්ඨීනං පහානූපායං දස්සෙන්තො යා ඉමාතිආදිමාහ. තත්ථ යත්ථ චෙතා දිට්ඨියො උප්පජ්ජන්තීතිආදි පඤ්චක්ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං. එතෙසු හි එතා දිට්ඨියො උප්පජ්ජන්ති. යථාහ ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති, සො අත්තා සො ලොකො සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’ති (සං. නි. 3.152) විත්ථාරො. ආරම්මණවසෙන පන එකවචනං කත්වා යත්ථ චාති ආහ, යස්මිං ආරම්මණෙ උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. එත්ථ ච උප්පජ්ජන්ති අනුසෙන්ති සමුදාචරන්තීති ඉමෙසං එවං නානාකරණං වෙදිතබ්බං. ජාතිවසෙන හි අජාතා ජායමානා උප්පජ්ජන්තීති වුච්චන්ති. පුනප්පුනං ආසෙවිතා ථාමගතා අප්පටිවිනීතා අනුසෙන්තීති. කායවචීද්වාරං සම්පත්තා සමුදාචරන්තීති, ඉදමෙතෙසං නානාකරණං. තං නෙතං මමාතිආදීසු තං පඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදං ආරම්මණමෙතං මය්හං න හොති, අහම්පි එසො න අස්මි, එසො මෙ අත්තාපි න හොතීති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතොති එවං තාව පදත්ථො වෙදිතබ්බො.

යස්මා පන එත්ථ එතං මමාති තණ්හාගාහො, තඤ්ච ගණ්හන්තො අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතප්පභෙදං තණ්හාපපඤ්චං ගණ්හාති. එසොහමස්මීති මානගාහො, තඤ්ච ගණ්හන්තො නවප්පභෙදං මානපපඤ්චං ගණ්හාති. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිගාහො, තඤ්ච ගණ්හන්තො ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතප්පභෙදං දිට්ඨිපපඤ්චං ගණ්හාති. තස්මා නෙතං මමාති වදන්තො භගවා යථාවුත්තප්පභෙදං තණ්හාපපඤ්චං පටික්ඛිපති. නෙසොහමස්මීති මානපපඤ්චං. න මෙසො අත්තාති දිට්ඨිපපඤ්චං. දිට්ඨෙකට්ඨායෙව චෙත්ථ තණ්හාමානා වෙදිතබ්බා. එවමෙතන්ති එවං ‘‘නෙතං මමා’’තිආදිනා ආකාරෙන එතං ඛන්ධපඤ්චකං. යථාභූතන්ති යථා සභාවං, යථා අත්ථීති වුත්තං හොති. ඛන්ධපඤ්චකඤ්හි එතෙනෙව ආකාරෙන අත්ථි. මමන්තිආදිනා පන ගය්හමානම්පි තෙනාකාරෙන නෙවත්ථීති අධිප්පායො. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතොති සොතාපත්තිමග්ගපඤ්ඤාපරියොසානාය විපස්සනාපඤ්ඤාය සුට්ඨු පස්සන්තස්ස. එවමෙතාසන්ති එතෙන උපායෙන එතාසං. පහානං පටිනිස්සග්ගොති උභයම්පෙතං සමුච්ඡෙදප්පහානස්සෙවාධිවචනං.

එවං භගවා ආදිමනසිකාරෙනෙව දිට්ඨීනං පහානං හොති නු ඛො නොති ආයස්මතා මහාචුන්දෙන අධිමානිකානං වසෙන පඤ්හං පුට්ඨො සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨිප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි සයමෙව අධිමානිකානං ඣානං විභජන්තො ඨානං ඛො පනෙතන්තිආදිමාහ. තත්ථ අධිමානිකා නාම යෙසං අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤාය අධිමානො උප්පජ්ජති, ස්වායං උප්පජ්ජමානො නෙව ලොකවට්ටානුසාරීනං බාලපුථුජ්ජනානං උප්පජ්ජති, න අරියසාවකානං. න හි සොතාපන්නස්ස ‘‘සකදාගාමී අහ’’න්ති අධිමානො උප්පජ්ජති, න සකදාගාමිස්ස ‘‘අනාගාමී අහ’’න්ති, න අනාගාමිනො ‘‘අරහා අහ’’න්ති, කාරකස්සෙව පන සමථවසෙන වා විපස්සනාවසෙන වා වික්ඛම්භිතකිලෙසස්ස නිච්චං යුත්තපයුත්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස උප්පජ්ජති. තස්ස හි සමථවික්ඛම්භිතානං වා විපස්සනාවික්ඛම්භිතානං වා කිලෙසානං සමුදාචාරං අපස්සතො ‘‘සොතාපන්නො අහන්ති වා, සකදාගාමී, අනාගාමී, අරහා අහ’’න්ති වා අධිමානො උප්පජ්ජති, තලඞ්ගරතිස්සපබ්බතවාසිධම්මදින්නත්ථෙරෙන ඔවාදියමානත්ථෙරානං විය.

ථෙරස්ස කිර අචිරූපසම්පන්නස්සෙව ඔවාදෙ ඨත්වා බහූ භික්ඛූ විසෙසං අධිගච්ඡිංසු. තං පවත්තිං සුත්වා තිස්සමහාවිහාරවාසී භික්ඛුසඞ්ඝො ‘‘න අට්ඨානනියොජකො ථෙරොති ථෙරං ආනෙථා’’ති සම්බහුලෙ භික්ඛූ පාහෙසි. තෙ ගන්ත්වා, ‘‘ආවුසො, ධම්මදින්න භික්ඛුසඞ්ඝො තං පක්කොසාපෙතී’’ති ආහංසු. සො ආහ ‘‘කිං පන තුම්හෙ, භන්තෙ, අත්තානං ගවෙසථ පර’’න්ති? අත්තානං සප්පුරිසාති, සො තෙසං කම්මට්ඨානමදාසි, සබ්බෙව අරහත්තං පාපුණිංසු. භික්ඛුසඞ්ඝො පුන අඤ්ඤෙ භික්ඛූ පාහෙසි, එවං යාවතතියං පහිතා සබ්බෙපි තත්ථෙව අරහත්තං පත්වා විහරිංසු.

තතො සඞ්ඝො ගතගතා නාගච්ඡන්තීති අඤ්ඤතරං වුඩ්ඪපබ්බජිතං පාහෙසි. සො ගන්ත්වා ච, ‘‘භන්තෙ, ධම්මදින්න තික්ඛත්තුං තිස්සමහාවිහාරවාසී භික්ඛුසඞ්ඝො තුය්හං සන්තිකෙ පෙසෙසි, ත්වං නාම සඞ්ඝස්ස ආණං ගරුං න කරොසි, නාගච්ඡසී’’ති ආහ. ථෙරො කිමෙතන්ති පණ්ණසාලං අප්පවිසිත්වාව පත්තචීවරං ගාහාපෙත්වා තාවදෙව නික්ඛමි, සො අන්තරාමග්ගෙ හඞ්කනවිහාරං පාවිසි. තත්ථ චෙකො මහාථෙරො සට්ඨිවස්සාතීතො අධිමානෙන අරහත්තං පටිජානාති. ථෙරො තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා අධිගමං පුච්ඡි. ථෙරො ආහ ‘‘ආම ධම්මදින්න, යං පබ්බජිතෙන කාතබ්බං, චිරකතං තං මයා, අතීතසට්ඨිවස්සොම්හි එතරහී’’ති. කිං, භන්තෙ, ඉද්ධිම්පි වළඤ්ජෙථාති. ආම ධම්මදින්නාති. සාධු වත, භන්තෙ, හත්ථිං තුම්හාකං පටිමුඛං ආගච්ඡන්තං මාපෙථාති. සාධාවුසොති ථෙරො සබ්බසෙතං සත්තප්පතිට්ඨං තිධාපභින්නං නඞ්ගුට්ඨං බීජයමානං සොණ්ඩං මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා ද්වීහි දන්තෙහි විජ්ඣිතුකාමං විය පටිමුඛං ආගච්ඡන්තං මහාහත්ථිං මාපෙසි. සො තං අත්තනායෙව මාපිතං හත්ථිං දිස්වා භීතො පලායිතුං ආරභි. තදාව අත්තානං ‘‘නාහං අරහා’’ති ඤත්වා ධම්මදින්නස්ස පාදමූලෙ උක්කුටිකං නිසීදිත්වා ‘‘පතිට්ඨා මෙ හොහි, ආවුසො’’ති ආහ. ධම්මදින්නො ‘‘මා, භන්තෙ, සොචි, මා අනත්තමනො අහොසි, කාරකානංයෙව අධිමානො උප්පජ්ජතී’’ති ථෙරං සමස්සාසෙත්වා කම්මට්ඨානමදාසි. ථෙරො තස්සොවාදෙ ඨත්වා අරහත්තං පාපුණි.

චිත්තලපබ්බතෙපි තාදිසොව ථෙරො වසති. ධම්මදින්නො තම්පි උපසඞ්කමිත්වා තථෙව පුච්ඡි. සොපි තථෙව බ්‍යාකාසි. තතො නං ධම්මදින්නො කිං, භන්තෙ, ඉද්ධිම්පි වළඤ්ජෙථාති ආහ. ආමාවුසොති. සාධු වත, භන්තෙ, එකං පොක්ඛරණිං මාපෙථාති. ථෙරො මාපෙසි. එත්ථ, භන්තෙ, පදුමගුම්බං මාපෙථාති. තම්පි මාපෙසි. පදුමගුම්බෙ මහාපදුමං මාපෙථාති. තම්පි මාපෙසි. එතස්මිං පදුමගුම්බෙ ඨත්වා මධුරස්සරෙන ගායන්තං නච්චන්තඤ්ච එකං ඉත්ථිවිග්ගහං මාපෙථාති. තම්පි මාපෙසි. සො එතං, භන්තෙ, පුනප්පුනං උපනිජ්ඣායථාති වත්වා සයං පාසාදං පාවිසි. ථෙරස්ස තං උපනිජ්ඣායතො සට්ඨිවස්සානි වික්ඛම්භිතකිලෙසා චලිංසු, සො තදා අත්තානං ඤත්වා පුරිමත්ථෙරො විය ධම්මදින්නත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

ධම්මදින්නොපි අනුපුබ්බෙන තිස්සමහාවිහාරං අගමාසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ථෙරා චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං උප්පාදෙත්වා නිසින්නා හොන්ති, එතං කිර තෙසං වත්තං. තෙන නෙසං එකොපි ‘‘ඉධ පත්තචීවරං ඨපෙහී’’ති ධම්මදින්නං වත්තා පුච්ඡිතාපි නාහොසි. ධම්මදින්නො එසො භවෙය්‍යාති ඤත්වා පන පඤ්හං පුච්ඡිංසු. සො පුච්ඡිතපඤ්හෙ තිණ්හෙන අසිනා කුමුදනාළකලාපං විය ඡින්දිත්වා පාදඞ්ගුලියා මහාපථවිං පහරි. භන්තෙ අයං අචෙතනා මහාපථවීපි ධම්මදින්නස්ස ගුණං ජානාති. තුම්හෙ පන න ජානිත්ථාති ච වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

‘‘අචෙතනායං පථවී, විජානාති ගුණාගුණං;

සචෙතනාථ ඛො භන්තෙ, න ජානාථ ගුණාගුණ’’න්ති.

තාවදෙව ච ආකාසෙ අබ්භුග්ගන්ත්වා තලඞ්ගරතිස්සපබ්බතමෙව අගමාසි. එවං කාරකස්සෙව අධිමානො උප්පජ්ජති. තස්මා භගවා තාදිසානං භික්ඛූනං වසෙන ඣානං විභජන්තො ඨානං ඛො පනෙතන්තිආදිමාහ.

තස්සත්ථො, අත්ථෙතං කාරණං, නො නත්ථි. යෙන ඉධෙකච්චො භික්ඛු බාහිරපරිබ්බාජකෙහි සාධාරණං විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය, යං පන තස්ස එවමස්ස සල්ලෙඛෙන විහරාමීති, යං පටිපත්තිවිධානං කිලෙසෙ සංලිඛති, තෙනාහං විහරාමීති, තං න යුජ්ජති, න හි අධිමානිකස්ස භික්ඛුනො ඣානං සල්ලෙඛො වා සල්ලෙඛපටිපදා වා හොති. කස්මා? අවිපස්සනාපාදකත්තා. න හි සො ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, ඣානං පනස්ස චිත්තෙකග්ගමත්තං කරොති, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො හොති. තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘න ඛො පනෙතෙ, චුන්ද, අරියස්ස විනයෙ සල්ලෙඛා වුච්චන්ති, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ අරියස්ස විනයෙ වුච්චන්තී’’ති ආහ.

තත්ථ එතෙති ඣානධම්මවසෙන බහුවචනං වෙදිතබ්බං, එතෙ පඨමජ්ඣානධම්මාති වුත්තං හොති. සමාපත්තිවසෙන වා, එකම්පි හි පඨමජ්ඣානං පුනප්පුනං සමාපත්තිවසෙන පවත්තත්තා බහුත්තං ගච්ඡති. ආරම්මණවසෙන වා, එකම්පි හි පඨමජ්ඣානං පථවීකසිණාදීසු පවත්තිවසෙන බහුත්තං ගච්ඡතීති. එස නයො දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානෙසු. ආරුප්පඣානෙසු පන ආරම්මණභෙදාභාවතො පුරිමකාරණද්වයවසෙනෙව බහුවචනං වෙදිතබ්බං.

යස්මා චෙතෙසං අඞ්ගානිපි සන්තානි ආරම්මණානිපි, නිබ්බුතානි චෙව සුඛුමානි චාති වුත්තං හොති, තස්මා තානි සන්තා එතෙ විහාරාති එවං වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. අයං තාව තෙසං චතුන්නම්පි සාධාරණා වණ්ණනා. විසෙසවණ්ණනා පන ‘‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤාන’’න්තිආදිපදානුසාරතො වත්තබ්බා සියා. සා විසුද්ධිමග්ගෙ සබ්බාකාරෙන වුත්තායෙව.

83. එවං යස්මා අධිමානිකස්ස භික්ඛුනො ඣානවිහාරො අවිපස්සනාපාදකත්තා සල්ලෙඛවිහාරො න හොති, න හි සො ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසති, චිත්තෙකග්ගකරො දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරො පනස්ස හොති, තස්මා තමත්ථං දස්සෙන්තො රූපජ්ඣානානි ච අරූපජ්ඣානානි ච විභජිත්වා ඉදානි ච යත්ථ සල්ලෙඛො කාතබ්බො චතුචත්තාලීසාය ආකාරෙහි, තඤ්ච වත්ථුං තඤ්ච සල්ලෙඛං දස්සෙන්තො ඉධ ඛො පන වොතිආදිමාහ.

කස්මා පන ‘‘අට්ඨහි සමාපත්තීහි අවිහිංසාදයො සල්ලෙඛා’’ති වුත්තා? ලොකුත්තරපාදකත්තා. බාහිරකානඤ්හි අට්ඨ සමාපත්තියො වට්ටපාදකායෙව. සාසනෙ සරණගමනම්පි ලොකුත්තරපාදකං, පගෙව අවිහිංසාදයො. ඉමිනායෙව ච සුත්තෙන වෙදිතබ්බං ‘‘යථා බාහිරකස්ස අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො පඤ්චාභිඤ්ඤස්සාපි දින්නදානතො සාසනෙ තිසරණගතස්ස දින්නදානං මහප්ඵලතරං හොතී’’ති. ඉදඤ්හි සන්ධාය දක්ඛිණාවිසුද්ධිසුත්තෙ ‘‘බාහිරකෙ කාමෙසු වීතරාගෙ දානං දත්වා කොටිසතසහස්සගුණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙ දානං දත්වා අසඞ්ඛෙය්‍යා අප්පමෙය්‍යා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, කො පන වාදො සොතාපන්නෙ’’ති වුත්තං (ම. නි. 3.379). සරණගමනතො පට්ඨාය හි තත්ථ සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො අධිප්පෙතොති, අයං තාවෙත්ථ පාළියොජනා.

අනුපදවණ්ණනායං පන ඉධාති විහිංසාදිවත්ථුදීපනමෙතං. ඛො පනාති නිපාතමත්තං. වොති කරණත්ථෙ සාමිවචනං, අයං පන සඞ්ඛෙපත්ථො, යදෙතං ‘‘පරෙ විහිංසකා භවිස්සන්තී’’තිආදිනා නයෙන විහිංසාදිවත්ථුං වදාම. ඉධ, චුන්ද, තුම්හෙහි සල්ලෙඛො කාතබ්බොති.

එවං සඞ්ඛෙපතො වත්වා ඉදානි විත්ථාරෙන්තො ‘‘පරෙ විහිංසකා භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ අවිහිංසකා භවිස්සාමාති සල්ලෙඛො කරණීයො’’තිආදිමාහ.

තත්ථ පරෙති යෙ කෙචි ඉමං සල්ලෙඛමනනුයුත්තා. විහිංසකා භවිස්සන්තීති පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වාතිආදීහි සත්තානං විහෙසකා භවිස්සන්ති. මයමෙත්ථ අවිහිංසකා භවිස්සාමාති මයං පන යත්ථෙව වත්ථුස්මිං පරෙ එවං විහිංසකා භවිස්සන්ති, එත්ථෙව අවිහිංසකා භවිස්සාම, අවිහිංසං උප්පාදෙත්වා විහරිස්සාම. ඉති සල්ලෙඛො කරණීයොති එවං තුම්හෙහි සල්ලෙඛො කාතබ්බො. සල්ලෙඛොති ච ඉධ අවිහිංසාව වෙදිතබ්බා. අවිහිංසා හි විහිංසං සල්ලෙඛති, තං ඡින්දති, තස්මා සල්ලෙඛොති වුච්චති. එස නයො සබ්බත්ථ. අයං පන විසෙසො. පරෙ මිච්ඡාදිට්ඨීති එත්ථ කම්මපථානං අන්තමිච්ඡාදිට්ඨිඤ්ච මිච්ඡත්තානං ආදිමිච්ඡාදිට්ඨිඤ්ච මිස්සෙත්වා දිට්ඨි වුත්තාති වෙදිතබ්බා. තථා මයමෙත්ථ සම්මාදිට්ඨීති වුත්තට්ඨානෙ සම්මාදිට්ඨි. එත්ථ ච කම්මපථකථා විත්ථාරතො සම්මාදිට්ඨිසුත්තෙ ආවි භවිස්සති. මිච්ඡත්තෙසු මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො ද්වෙධාවිතක්කෙ.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, පාණං අතිපාතෙන්තීති පාණාතිපාතී පාණඝාතකාති අත්ථො. අදින්නං ආදියන්තීති අදින්නාදායී, පරස්ස හාරිනොති අත්ථො. අබ්‍රහ්මං හීනං ලාමකධම්මං චරන්තීති අබ්‍රහ්මචාරී, මෙථුනධම්මප්පටිසෙවකාති අත්ථො. බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං පටිපදං චරන්තීති බ්‍රහ්මචාරී, මෙථුනා පටිවිරතාති අත්ථො. එත්ථ ච බ්‍රහ්මචරියං සල්ලෙඛොති වෙදිතබ්බං. බ්‍රහ්මචරියඤ්හි අබ්‍රහ්මචරියං සල්ලෙඛති. මුසා වදන්තීති මුසාවාදී, පරෙසං අත්ථභඤ්ජනකං තුච්ඡං අලිකං වාචං භාසිතාරොති අත්ථො. පිසුණා වාචා එතෙසන්ති පිසුණවාචා. පරෙසං මම්මච්ඡෙදිකා ඵරුසා වාචා එතෙසන්ති ඵරුසවාචා. සම්ඵං නිරත්ථකවචනං පලපන්තීති සම්ඵප්පලාපී. අභිජ්ඣායන්තීති අභිජ්ඣාලූ, පරභණ්ඩලුබ්භනසීලාති අත්ථො. බ්‍යාපන්නං පූතිභූතං චිත්තමෙතෙසන්ති බ්‍යාපන්නචිත්තා. මිච්ඡා පාපිකා විඤ්ඤුගරහිතා එතෙසං දිට්ඨීති මිච්ඡාදිට්ඨී, කම්මපථපරියාපන්නාය නත්ථි දින්නන්තිආදිවත්ථුකාය, මිච්ඡත්තපරියාපන්නාය අනිය්‍යානිකදිට්ඨියා ච සමන්නාගතාති අත්ථො. සම්මා සොභනා විඤ්ඤුප්පසත්ථා එතෙසං දිට්ඨීති සම්මාදිට්ඨී, කම්මපථපරියාපන්නාය අත්ථි දින්නන්තිආදිකාය කම්මස්සකතාදිට්ඨියා, සම්මත්තපරියාපන්නාය මග්ගදිට්ඨියා ච සමන්නාගතාති අත්ථො.

මිච්ඡාසඞ්කප්පාති අයාථාවඅනිය්‍යානිකඅකුසලසඞ්කප්පා. එස නයො මිච්ඡාවාචාතිආදීසු. අයං පන විසෙසො, මිච්ඡාසඞ්කප්පාදයො විය හි මිච්ඡාසති නාම පාටිඑක්කො කොචි ධම්මො නත්ථි, අතීතං පන චින්තයතො පවත්තානං චතුන්නම්පි අකුසලක්ඛන්ධානමෙතං අධිවචනං. යම්පි වුත්තං භගවතා – ‘‘අත්ථෙසා, භික්ඛවෙ, අනුස්සති, නෙසා නත්ථීති වදාමි, පුත්තලාභං වා, භික්ඛවෙ, අනුස්සරතො, ධනලාභං වා, භික්ඛවෙ, අනුස්සරතො, යසලාභං වා, භික්ඛවෙ, අනුස්සරතො’’ති, තම්පි තං තං චින්තෙන්තස්ස සතිපතිරූපකෙන උප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. මිච්ඡාඤාණීති එත්ථ ච මිච්ඡාඤාණන්ති පාපකිරියාසු උපායචින්තාවසෙන පාපං කත්වා ‘‘සුකතං මයා’’ති පච්චවෙක්ඛණාකාරෙන ච උප්පන්නො මොහො වෙදිතබ්බො, තෙන සමන්නාගතා පුග්ගලා මිච්ඡාඤාණී. සම්මාඤාණීති එත්ථ පන එකූනවීසතිභෙදං පච්චවෙක්ඛණාඤාණං ‘‘සම්මාඤාණ’’න්ති වුච්චති, තෙන සමන්නාගතා පුග්ගලා සම්මාඤාණී. මිච්ඡාවිමුත්තීති අවිමුත්තායෙව සමානා ‘‘විමුත්තා මය’’න්ති එවංසඤ්ඤිනො, අවිමුත්තියං වා විමුත්තිසඤ්ඤිනො. තත්‍රායං වචනත්ථො, මිච්ඡා පාපිකා විපරීතා විමුත්ති එතෙසං අත්ථීති මිච්ඡාවිමුත්තී. මිච්ඡාවිමුත්තීති ච යථාවුත්තෙනාකාරෙන පවත්තානං අකුසලක්ඛන්ධානමෙතං අධිවචනං. ඵලසම්පයුත්තානි පන සම්මාදිට්ඨිආදීනි අට්ඨඞ්ගානි ඨපෙත්වා සෙසධම්මා සම්මාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. සා ච මිච්ඡාවිමුත්තිං සල්ලිඛිත්වා ඨිතත්තා සල්ලෙඛොති වෙදිතබ්බා. තත්ථ නියොජෙන්තො ආහ ‘‘මයමෙත්ථ සම්මාවිමුත්තී භවිස්සාමාති සල්ලෙඛො කරණීයො’’ති.

ඉතො පරානි තීණි නීවරණවසෙන වුත්තානි. අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තාති එවං කම්මපථෙසු වුත්තත්තා පනෙත්ථ පඨමානි ද්වෙ නීවරණානි න වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. තත්ථ ථිනමිද්ධෙන පරියුට්ඨිතා අභිභූතාති ථිනමිද්ධපරියුට්ඨිතා. උද්ධච්චෙන සමන්නාගතාති උද්ධතා. විචිනන්තා කිච්ඡන්ති න සක්කොන්ති සන්නිට්ඨානං කාතුන්ති විචිකිච්ඡී. කොධනාතිආදීනි දස චිත්තස්ස උපක්කිලෙසවසෙන වුත්තානි. තත්ථ කොධාදීසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං ධම්මදායාදවත්ථසුත්තෙසු වුත්තං. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – කොධනාති කුජ්ඣනසීලා. උපනාහීති උපනාහනසීලා, උපනාහො වා එතෙසං අත්ථීති උපනාහී. තථා මක්ඛී පලාසී ච. ඉස්සන්තීති ඉස්සුකී. මච්ඡරායන්තීති මච්ඡරී, මච්ඡෙරං වා එතෙසං අත්ථීති මච්ඡරී. සඨයන්තීති සඨා, න සම්මා භාසන්තීති වුත්තං හොති, කෙරාටිකයුත්තානමෙතං අධිවචනං. මායා එතෙසං අත්ථීති මායාවී. ථම්භසමඞ්ගිතාය ථද්ධා. අතිමානයොගෙන අතිමානී. වුත්තපච්චනීකනයෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

දුබ්බචාති වත්තුං දුක්ඛා කිඤ්චි වුච්චමානා න සහන්ති. තබ්බිපරීතා සුවචා. දෙවදත්තාදිසදිසා පාපකා මිත්තා එතෙසන්ති පාපමිත්තා. බුද්ධා වා සාරිපුත්තාදිසදිසා වා කල්‍යාණා මිත්තා එතෙසන්ති කල්‍යාණමිත්තා. කායදුච්චරිතාදීසු චිත්තවොස්සග්ගවසෙන පමත්තා. විපරීතා අප්පමත්තාති වෙදිතබ්බා. ඉමානි තීණි පකිණ්ණකවසෙන වුත්තානි. අස්සද්ධාතිආදීනි සත්ත අසද්ධම්මවසෙන. තත්ථ තීසු වත්ථූසු සද්ධා එතෙසං නත්ථීති අස්සද්ධා. සුක්කපක්ඛෙ සද්දහන්තීති සද්ධා, සද්ධා වා එතෙසං අත්ථීතිපි සද්ධා. නත්ථි එතෙසං හිරීති අහිරිකා, අකුසලසමාපත්තියා අජිගුච්ඡමානානමෙතං අධිවචනං. හිරී එතෙසං මනෙ, හිරියා වා යුත්තමනාති හිරිමනා. න ඔත්තප්පන්තීති අනොත්තප්පී, අකුසලසමාපත්තියා න භායන්තීති වුත්තං හොති. තබ්බිපරීතා ඔත්තප්පී. අප්පං සුතමෙතෙසන්ති අප්පස්සුතා, අප්පන්ති ච ථොකන්ති න ගහෙතබ්බං, නත්ථීති ගහෙතබ්බං. ‘‘අප්පස්සුතා’’ති හි නිස්සුතා සුතවිරහිතා වුච්චන්ති. බහු සුතමෙතෙසන්ති බහුස්සුතා, තථාගතභාසිතං එකම්පි ගාථං යාථාවතො ඤත්වා අනුරූපපටිපන්නානමෙතං අධිවචනං. කුච්ඡිතා සීදන්තීති කුසීතා, හීනවීරියානමෙතං අධිවචනං. ආරද්ධං වීරියමෙතෙසන්ති ආරද්ධවීරියා, සම්මප්පධානයුත්තානමෙතං අධිවචනං, මුට්ඨා සති එතෙසන්ති මුට්ඨස්සතී, නට්ඨස්සතීති වුත්තං හොති. උපට්ඨිතා සති එතෙසන්ති උපට්ඨිතස්සතී, නිච්චං ආරම්මණාභිමුඛප්පවත්තසතීනමෙතං අධිවචනං. දුට්ඨා පඤ්ඤා එතෙසන්ති දුප්පඤ්ඤා, නට්ඨපඤ්ඤාති වුත්තං හොති. පඤ්ඤාය සම්පන්නාති පඤ්ඤාසම්පන්නා, පඤ්ඤාති ච ඉධ විපස්සනාපඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. විපස්සනාසම්භාරො හි පරිපූරො ඉමස්මිං ඨානෙ ආගතො, තස්මා විපස්සනාපඤ්ඤාව අයන්ති පොරාණානං ආණා.

ඉදානි එකමෙව ලොකුත්තරගුණානං අන්තරායකරං අනිය්‍යානිකදිට්ඨිං තීහාකාරෙහි දස්සෙන්තො සන්දිට්ඨිපරාමාසීතිආදිමාහ. තත්ථ සන්දිට්ඨිං පරාමසන්තීති සන්දිට්ඨිපරාමාසී. ආධානං ගණ්හන්තීති ආධානග්ගාහී, ආධානන්ති දළ්හං වුච්චති, දළ්හග්ගාහීති අත්ථො. යුත්තකාරණං දිස්වාව ලද්ධිං පටිනිස්සජ්ජන්තීති පටිනිස්සග්ගී, දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන බහුම්පි කාරණං දස්සෙත්වා න සක්කා පටිනිස්සග්ගං කාතුන්ති දුප්පටිනිස්සග්ගී, යෙ අත්තනො උප්පන්නං දිට්ඨිං ඉදමෙව සච්චන්ති දළ්හං ගණ්හිත්වා අපි බුද්ධාදීහි කාරණං දස්සෙත්වා වුච්චමානා න පටිනිස්සජ්ජන්ති, තෙසමෙතං අධිවචනං. තාදිසා හි පුග්ගලා යං යදෙව ධම්මං වා අධම්මං වා ගණ්හන්ති, තං සබ්බං ‘‘එවං අම්හාකං ආචරියෙහි කථිතං, එවං අම්හෙහි සුත’’න්ති කුම්මොව අඞ්ගානි සකෙ කපාලෙ අන්තොයෙව සමොදහන්ති, කුම්භීලග්ගාහං ගණ්හන්ති න විස්සජ්ජන්ති. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

84. එවං චතුචත්තාලීසාය ආකාරෙහි සල්ලෙඛං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්මිං සල්ලෙඛෙ චිත්තුප්පාදස්සාපි බහූපකාරතං දස්සෙතුං චිත්තුප්පාදම්පි ඛො අහන්තිආදිමාහ.

තස්සත්ථො, අහං, චුන්ද, කුසලෙසු ධම්මෙසු චිත්තුප්පාදම්පි බහූපකාරං වදාමි, යා පනෙතා කායෙන ච වාචාය ච අනුවිධියනා, යථා පඨමං චිත්තං උප්පන්නං, තථෙව තෙසං ධම්මානං කායෙන කරණං, වාචාය ච ‘‘කරොථා’’ති ආණාපනං වා, උග්ගහපරිපුච්ඡාදීනි වා, තත්ථ වාදොයෙව කො, එකන්තබහූපකාරායෙව හි තා අනුවිධියනාති දස්සෙති. කස්මා පනෙත්ථ චිත්තුප්පාදොපි බහූපකාරොති? එකන්තහිතසුඛාවහත්තා අනුවිධියනානං හෙතුත්තා ච.

‘‘දානං දස්සාමී’’ති හි චිත්තුප්පාදො සයම්පි එකන්තහිතසුඛාවහො අනුවිධියනානම්පි හෙතු, එවඤ්හි උප්පන්නචිත්තත්තායෙව දුතියදිවසෙ මහාවීථිං පිදහිත්වා මහාමණ්ඩපං කත්වා භික්ඛුසතස්ස වා භික්ඛුසහස්සස්ස වා දානං දෙති, ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙථ පූජෙථ පරිවිසථා’’ති පරිජනෙ ආණාපෙති. එවං ‘‘සඞ්ඝස්ස චීවරං සෙනාසනං භෙසජ්ජං දස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදො සයම්පි එකන්තහිතසුඛාවහො අනුවිධියනානම්පි හෙතු, එවං උප්පන්නචිත්තත්තායෙව හි චීවරාදීනි අභිසඞ්ඛරොති දෙති දාපෙති ච. එස නයො සරණගමනාදීසු.

‘‘සරණං ගච්ඡාමී’’ති හි චිත්තං උප්පාදෙත්වාව පච්ඡා කායෙන වා වාචාය වා සරණං ගණ්හාති. තථා ‘‘පඤ්චඞ්ගං අට්ඨඞ්ගං දසඞ්ගං වා සීලං සමාදියිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා කායෙන වා වාචාය වා සමාදියති, ‘‘පබ්බජිත්වා චතූසු සීලෙසු පතිට්ඨහිස්සාමී’’ති ච චිත්තං උප්පාදෙත්වා කායෙන වාචාය ච පූරෙතබ්බං සීලං පූරෙති. ‘‘බුද්ධවචනං උග්ගහෙස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වාව එකං වා නිකායං ද්වෙ වා තයො වා චත්තාරො වා පඤ්ච වා නිකායෙ වාචාය උග්ගණ්හාති. එවං ධුතඞ්ගසමාදාන-කම්මට්ඨානුග්ගහ-කසිණපරිකම්ම-ඣානසමාපත්තිවිපස්සනාමග්ගඵල- පච්චෙකබොධි-සම්මාසම්බොධිවසෙන නෙතබ්බං.

‘‘බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති හි චිත්තුප්පාදො සයම්පි එකන්තහිතසුඛාවහො අනුවිධියනානම්පි හෙතු, එවඤ්හි උප්පන්නචිත්තත්තායෙව අපරෙන සමයෙන කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි කායෙන වාචාය ච පාරමියො පූරෙත්වා සදෙවකං ලොකං තාරෙන්තො විචරති. එවං සබ්බත්ථ චිත්තුප්පාදොපි බහූපකාරො. කායවාචාහි පන අනුවිධියනා අතිබහූපකාරායෙවාති වෙදිතබ්බා.

එවං කුසලෙසු ධම්මෙසු චිත්තුප්පාදස්සාපි බහූපකාරතං දස්සෙත්වා ඉදානි තත්ථ නියොජෙන්තො ‘‘තස්මා තිහ චුන්දා’’තිආදිමාහ. තං අත්ථතො පාකටමෙව.

85. එවං චතුචත්තාලීසාය ආකාරෙහි දස්සිතෙ සල්ලෙඛෙ චිත්තුප්පාදස්සාපි බහූපකාරතං දස්සෙත්වා ඉදානි තස්සෙව සල්ලෙඛස්ස හිතාධිගමාය මග්ගභාවං දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ.

තස්සත්ථො, යථා නාම, චුන්ද, ඛාණුකණ්ටකපාසාණාදීහි විසමො මග්ගො භවෙය්‍ය, තස්ස පරික්කමනාය පරිවජ්ජනත්ථාය අඤ්ඤො සුපරිකම්මකතො විය භූමිභාගො සමො මග්ගො භවෙය්‍ය, යථා ච රුක්ඛමූලපාසාණපපාතකුම්භීලමකරාදි පරිබ්‍යාකුලං විසමං තිත්ථමස්ස, තස්ස පරික්කමනාය පරිවජ්ජනත්ථාය අඤ්ඤං අවිසමං අනුපුබ්බගම්භීරං සොපානඵලකසදිසං තිත්ථං භවෙය්‍ය, යං පටිපන්නො සුඛෙනෙව තං නදිං වා තළාකං වා අජ්ඣොගාහෙත්වා න්හායෙය්‍ය වා උත්තරෙය්‍ය වා, එවමෙව ඛො, චුන්ද, විසමමග්ගවිසමතිත්ථසදිසාය විහිංසාය සමන්නාගතස්ස විහිංසකපුග්ගලස්ස සමමග්ගසමතිත්ථසදිසා අවිහිංසා හොති පරික්කමනාය. යථෙව හි විසමමග්ගතිත්ථපරිවජ්ජනත්ථාය සමො මග්ගො ච තිත්ථඤ්ච පටියත්තං, එවං විහිංසාපරිවජ්ජනත්ථාය අවිහිංසා පටියත්තා, යං පටිපන්නො සුඛෙනෙව මනුස්සගතිං වා දෙවගතිං වා අජ්ඣොගාහෙත්වා සම්පත්තිං වා අනුභවෙය්‍ය උත්තරෙය්‍ය වා ලොකා. එතෙනෙව උපායෙන සබ්බපදානි යොජෙතබ්බානි.

86. එවං තස්සෙව හිතාධිගමාය මග්ගභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි උපරිභාගඞ්ගමනීයතං දස්සෙන්තො, සෙය්‍යථාපීතිආදිමාහ.

තස්සත්ථො, යථා නාම, චුන්ද, යෙ කෙචි අකුසලා ධම්මා පටිසන්ධියා ජනකා වා අජනකා වා, දින්නායපි පටිසන්ධියා විපාකජනකා වා අජනකා වා, සබ්බෙ තෙ ජාතිවසෙන අධොභාගඞ්ගමනීයාති එවංනාමාව හොන්ති, විපාකකාලෙ අනිට්ඨාකන්තවිපාකත්තා. යථා ච යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා පටිසන්ධියා ජනකා වා අජනකා වා දින්නායපි පටිසන්ධියා විපාකජනකා වා අජනකා වා, සබ්බෙ තෙ ජාතිවසෙන උපරිභාගඞ්ගමනීයාති එවංනාමාව හොන්ති, විපාකකාලෙ ඉට්ඨකන්තවිපාකත්තා, එවමෙව ඛො, චුන්ද, විහිංසකස්ස…පෙ… උපරිභාගායාති. තත්‍රායං ඔපම්මසංසන්දනා – යථා සබ්බෙ අකුසලා අධොභාගඞ්ගමනීයා, එවං විහිංසකස්ස එකා විහිංසාපි. යථා ච සබ්බෙ කුසලා උපරිභාගඞ්ගමනීයා, එවං අවිහිංසකස්ස එකා අවිහිංසාපි. එතෙනෙව උපායෙන අකුසලං අකුසලෙන කුසලඤ්ච කුසලෙන උපමෙතබ්බං, අයං කිරෙත්ථ අධිප්පායොති.

87. එවං තස්සෙව සල්ලෙඛස්ස උපරිභාගඞ්ගමනීයතං දස්සෙත්වා ඉදානි පරිනිබ්බාපනෙ සමත්ථභාවං දස්සෙතුං සො වත චුන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ සොති වුත්තප්පකාරපුග්ගලනිද්දෙසො. තස්ස යොති ඉමං උද්දෙසවචනං ආහරිත්වා යො අත්තනා පලිපපලිපන්නො, සො වත, චුන්ද, පරං පලිපපලිපන්නං උද්ධරිස්සතීති එවං සබ්බපදෙසු සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පලිපපලිපන්නොති ගම්භීරකද්දමෙ නිමුග්ගො වුච්චති, නො ච ඛො අරියස්ස විනයෙ. අරියස්ස පන විනයෙ පලිපන්ති පඤ්ච කාමගුණා වුච්චන්ති. පලිපන්නොති තත්ථ නිමුග්ගො බාලපුථුජ්ජනො, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. යථා, චුන්ද, කොචි පුරිසො යාව නාසිකග්ගා ගම්භීරෙ කද්දමෙ නිමුග්ගො අපරං තත්ථෙව නිමුග්ගං හත්ථෙ වා සීසෙ වා ගහෙත්වා උද්ධරිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, න හි තං කාරණමත්ථි, යෙන සො තං උද්ධරිත්වා ථලෙ පතිට්ඨපෙය්‍ය, එවමෙව යො අත්තනා පඤ්චකාමගුණපලිපෙ පලිපන්නො, සො වත පරං තථෙව පලිපපලිපන්නං උද්ධරිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

තත්ථ සියා අයුත්තමෙතං, පුථුජ්ජනානම්පි භික්ඛුභික්ඛුනීඋපාසකඋපාසිකානං ධම්මදෙසනං සුත්වා හොන්තියෙව ධම්මං අභිසමෙතාරො, තස්මා පලිපපලිපන්නො උද්ධරතීති, තං න තථා දට්ඨබ්බං. භගවායෙව හි තත්ථ උද්ධරති, පසංසාමත්තමෙව පන ධම්මකථිකා ලභන්ති රඤ්ඤා පහිතලෙඛවාචකො විය. යථා හි රඤ්ඤො පච්චන්තජනපදෙ පහිතං ලෙඛං තත්ථ මනුස්සා ලෙඛං වාචෙතුං අජානන්තා යො වාචෙතුං ජානාති, තෙන වාචාපෙත්වා තමත්ථං සුත්වා ‘‘රඤ්ඤො ආණා’’ති ආදරෙන සම්පාදෙන්ති, න ච නෙසං හොති ‘‘ලෙඛවාචකස්ස අයං ආණා’’ති. ලෙඛවාචකො පන ‘‘විස්සට්ඨාය වාචාය වාචෙසි අනෙලගළායා’’ති පසංසාමත්තමෙව ලභති, එවමෙව කිඤ්චාපි සාරිපුත්තපභුතයො ධම්මකථිකා ධම්මං දෙසෙන්ති, අථ ඛො ලිඛිතපණ්ණවාචකො විය තෙ හොන්ති. භගවතොයෙව පන සා ධම්මදෙසනා රඤ්ඤො ආණා විය. යෙ ච තං සුත්වා ධම්මං අභිසමෙන්ති, තෙ භගවායෙව උද්ධරතීති වෙදිතබ්බා. ධම්මකථිකා පන ‘‘විස්සට්ඨාය වාචාය ධම්මං දෙසෙන්ති අනෙලගළායා’’ති පසංසාමත්තමෙව ලභන්තීති. තස්මා යුත්තමෙවෙතන්ති. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

අදන්තො අවිනීතො අපරිනිබ්බුතොති එත්ථ පන අනිබ්බිසතාය අදන්තො. අසික්ඛිතවිනයතාය අවිනීතො. අනිබ්බුතකිලෙසතාය අපරිනිබ්බුතොති වෙදිතබ්බො. සො තාදිසො පරං දමෙස්සති, නිබ්බිසං කරිස්සති, විනෙස්සති වා තිස්සො සික්ඛා සික්ඛාපෙස්සති, පරිනිබ්බාපෙස්සති වා තස්ස කිලෙසෙ නිබ්බාපෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. වුත්තවිපරියායෙන සුක්කපක්ඛො වෙදිතබ්බො.

එවමෙව ඛො, චුන්ද, විහිංසකස්ස…පෙ… පරිනිබ්බානායාති එත්ථ පන එවමත්ථො වෙදිතබ්බො – යථා හි අත්තනා අපලිපපලිපන්නො පරං පලිපපලිපන්නං උද්ධරිස්සති, දන්තො දමෙස්සති, විනීතො විනෙස්සති, පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජතීති. කිං පන තන්ති? අපලිපපලිපන්නත්තං, දන්තත්තං විනීතත්තං පරිනිබ්බුතත්තඤ්ච, එවමෙව ඛො, චුන්ද, විහිංසකස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස අවිහිංසා හොති පරිනිබ්බානාය. කිං වුත්තං හොති? යො අත්තනා අවිහිංසකො, තස්ස යා අවිහිංසා, අයං යා එසා විහිංසකස්ස පරස්ස විහිංසා, තස්සා පරිනිබ්බානාය හොති, අත්තනා හි අවිහිංසකො පරස්ස විහිංසාචෙතනං නිබ්බාපෙස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. කිං පන තන්ති? අවිහිංසකත්තමෙව. යඤ්හි යෙන අත්තනා අධිගතං හොති, සො පරං තදත්ථාය සමාදපෙතුං සක්කොතීති.

අථ වා යථා අත්තනා අපලිපන්නො දන්තො විනීතො පරිනිබ්බුතො පරං පලිපපලිපන්නං අදන්තං අවිනීතං අපරිනිබ්බුතඤ්ච උද්ධරිස්සති දමෙස්සති විනෙස්සති පරිනිබ්බාපෙස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති, එවමෙව විහිංසකස්ස පුරිසපුග්ගලස්ස විහිංසාපහානාය මග්ගං භාවයතො උප්පන්නා අවිහිංසා හොති පරිනිබ්බානාය. පරිනිබ්බුතො විය හි අපරිනිබ්බුතං අවිහිංසාචෙතනාව විහිංසාචෙතනං පරිනිබ්බාපෙතුං සමත්ථා. එතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එවමෙව ඛො, චුන්දා’’තිආදිමාහාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බපදෙසු. අතිවිත්ථාරභයෙන පන අනුපදයොජනා න කතාති.

88. එවං තස්ස පරිනිබ්බාපනෙ සමත්ථභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි තං දෙසනං නිගමෙත්වා ධම්මපටිපත්තියං නියොජෙතුං ඉති ඛො, චුන්දාතිආදිමාහ. තත්ථ සල්ලෙඛපරියායොති සල්ලෙඛකාරණං. එස නයො සබ්බත්ථ එත්ථ අවිහිංසාදයො එව විහිංසාදීනං සල්ලෙඛනතො සල්ලෙඛකාරණං. තෙසං වසෙන චිත්තස්ස උප්පාදෙතබ්බතො චිත්තුපාදකාරණං, විහිංසාදි, පරික්කමනස්ස හෙතුතො පරික්කමනකාරණං, උපරිභාගනිප්ඵාදනතො උපරිභාගකාරණං, විහිංසාදීනං පරිනිබ්බාපනතො පරිනිබ්බානකාරණන්ති වෙදිතබ්බා. හිතෙසිනාති හිතං එසන්තෙන. අනුකම්පකෙනාති අනුකම්පමානෙන. අනුකම්පං උපාදායාති අනුකම්පං චිත්තෙන පරිග්ගහෙත්වා, පරිච්චාතිපි වුත්තං හොති. කතං වො තං මයාති තං මයා ඉමෙ පඤ්ච පරියායෙ දස්සෙන්තෙන තුම්හාකං කතං. එත්තකමෙව හි අනුකම්පකස්ස සත්ථු කිච්චං, යදිදං අවිපරීතධම්මදෙසනා. ඉතො පරං පන පටිපත්ති නාම සාවකානං කිච්චං. තෙනාහ එතානි, චුන්ද, රුක්ඛමූලානි…පෙ… අම්හාකං අනුසාසනීති.

තත්ථ ච රුක්ඛමූලානීති ඉමිනා රුක්ඛමූලසෙනාසනං දස්සෙති. සුඤ්ඤාගාරානීති ඉමිනා ජනවිවිත්තට්ඨානං. උභයෙනාපි ච යොගානුරූපසෙනාසනමාචික්ඛති, දායජ්ජං නිය්‍යාතෙති. ඣායථාති ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන අට්ඨතිංසාරම්මණානි, ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ච අනිච්චාදිතො ඛන්ධායතනාදීනි උපනිජ්ඣායථ, සමථඤ්ච විපස්සනඤ්ච වඩ්ඪෙථාති වුත්තං හොති. මා පමාදත්ථාති මා පමජ්ජිත්ථ. මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථාති යෙ හි පුබ්බෙ දහරකාලෙ, ආරොග්‍යකාලෙ, සත්තසප්පායාදිසම්පත්තිකාලෙ, සත්ථු සම්මුඛීභාවකාලෙ ච යොනිසොමනසිකාරවිරහිතා රත්තින්දිවං මඞ්ගුලභත්තා හුත්වා සෙය්‍යසුඛං මිද්ධසුඛමනුභොන්තා පමජ්ජන්ති, තෙ පච්ඡා ජරාකාලෙ, රොගකාලෙ, මරණකාලෙ, විපත්තිකාලෙ, සත්ථු පරිනිබ්බුතකාලෙ ච තං පුබ්බෙ පමාදවිහාරං අනුස්සරන්තා, සප්පටිසන්ධිකාලකිරියඤ්ච භාරියං සම්පස්සමානා විප්පටිසාරිනො හොන්ති, තුම්හෙ පන තාදිසා මා අහුවත්ථාති එතමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථා’’ති. අයං වො අම්හාකං අනුසාසනීති අයං අම්හාකං සන්තිකා ‘‘ඣායථ මා පමාදත්ථා’’ති තුම්හාකං අනුසාසනී, ඔවාදොති වුත්තං හොති.

පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය

සල්ලෙඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.