7. කණ්ඩකවිමානවණ්ණනා

පුණ්ණමාසෙ යථා චන්දොති කණ්ඩකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං ගතො. තස්මිං ඛණෙ කණ්ඩකො දෙවපුත්තො සකභවනතො නික්ඛමිත්වා දිබ්බයානං අභිරුහිත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන මහතියා දෙවිද්ධියා උය්‍යානං ගච්ඡන්තො ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං දිස්වා සඤ්ජාතගාරවබහුමානො සහසා යානතො ඔරුය්හ ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සිරස්මිං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. අථ නං ථෙරො –

1171. ‘‘පුණ්ණමාසෙ යථා චන්දො, නක්ඛත්තපරිවාරිතො;

සමන්තා අනුපරියාති, තාරකාධිපතී සසී.

1172. ‘‘තථූපමං ඉදං බ්‍යම්හං, දිබ්බං දෙවපුරම්හි ච;

අතිරොචති වණ්ණෙන, උදයන්තොව රංසිමා.

1173. ‘‘වෙළූරියසුවණ්ණස්ස, ඵලිකා රූපියස්ස ච;

මසාරගල්ලමුත්තාහි, ලොහිතඞ්ගමණීහි ච.

1174. ‘‘චිත්‍රා මනොරමා භූමි, වෙළූරියස්ස සන්ථතා;

කූටාගාරා සුභා රම්මා, පාසාදො තෙ සුමාපිතො.

1175. ‘‘රම්මා ච තෙ පොක්ඛරණී, පුථුලොමනිසෙවිතා;

අච්ඡොදකා විප්පසන්නා, සොණ්ණවාලුකසන්ථතා.

1176. ‘‘නානාපදුමසඤ්ඡන්නා, පුණ්ඩරීකසමොතතා;

සුරභිං සම්පවායන්ති, මනුඤ්ඤා මාතුතෙරිතා.

1177. ‘‘තස්සා තෙ උභතො පස්සෙ, වනගුම්බා සුමාපිතා;

උපෙතා පුප්ඵරුක්ඛෙහි, ඵලරුක්ඛෙහි චූභයං.

1178. ‘‘සොවණ්ණපාදෙ පල්ලඞ්කෙ, මුදුකෙ ගොනකත්ථතෙ;

නිසින්නං දෙවරාජංව, උපතිට්ඨන්ති අච්ඡරා.

1179. ‘‘සබ්බාභරණසඤ්ඡන්නා, නානාමාලාවිභූසිතා;

රමෙන්ති තං මහිද්ධිකං, වසවත්තීව මොදසි.

1180. ‘‘භෙරිසඞ්ඛමුදිඞ්ගාහි, වීණාහි පණවෙහි ච;

රමසි රතිසම්පන්නො, නච්චගීතෙ සුවාදිතෙ.

1181. ‘‘දිබ්බා තෙ විවිධා රූපා, දිබ්බා සද්දා අථො රසා;

ගන්ධා ච තෙ අධිප්පෙතා, ඵොට්ඨබ්බා ච මනොරමා.

1182. ‘‘තස්මිං විමානෙ පවරෙ, දෙවපුත්ත මහප්පභො;

අතිරොචසි වණ්ණෙන, උදයන්තොව භාණුමා.

1183. ‘‘දානස්ස තෙ ඉදං ඵලං, අථො සීලස්ස වා පන;

අථො අඤ්ජලිකම්මස්ස, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති. –

අධිගතසම්පත්තිකිත්තනමුඛෙන කතකම්මං පුච්ඡි.

1184. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතො;

පඤ්හං පුට්ඨො වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

1185. ‘‘අහං කපිලවත්ථුස්මිං, සාකියානං පුරුත්තමෙ;

සුද්ධොදනස්ස පුත්තස්ස, කණ්ඩකො සහජො අහං.

1186. ‘‘යදා සො අඩ්ඪරත්තායං, බොධාය මභිනික්ඛමි;

සො මං මුදූහි පාණීහි, ජාලිතම්බනඛෙහි ච.

1187. ‘‘සත්ථිං ආකොටයිත්වාන, වහ සම්මාති චබ්‍රවි;

‘අහං ලොකං තාරයිස්සං, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං’.

1188. ‘‘තං මෙ ගිරං සුණන්තස්ස, හාසො මෙ විපුලො අහු;

උදග්ගචිත්තො සුමනො, අභිසීසිං තදා අහං.

1189. ‘‘අභිරූළ්හඤ්ච මං ඤත්වා, සක්‍යපුත්තං මහායසං;

උදග්ගචිත්තො මුදිතො, වහිස්සං පුරිසුත්තමං.

1190. ‘‘පරෙසං විජිතං ගන්ත්වා, උග්ගතස්මිං දිවාකරෙ;

මමං ඡන්නඤ්ච ඔහාය, අනපෙක්ඛො සො අපක්කමි.

1191. ‘‘තස්ස තම්බනඛෙ පාදෙ, ජිව්හාය පරිලෙහිසං;

ගච්ඡන්තඤ්ච මහාවීරං, රුදමානො උදික්ඛිසං.

1192. ‘‘අදස්සනෙනහං තස්ස, සක්‍යපුත්තස්ස සිරීමතො;

අලත්ථං ගරුකාබාධං, ඛිප්පං මෙ මරණං අහු.

1193. ‘‘තස්සෙව ආනුභාවෙන, විමානං ආවසාමිදං;

සබ්බකාමගුණොපෙතං, දෙවො දෙවපුරම්හිව.

1194. ‘‘යඤ්ච මෙ අහුවා හාසො, සද්දං සුත්වාන බොධියා;

තෙනෙව කුසලමූලෙන, ඵුසිස්සං ආසවක්ඛයං.

1195. ‘‘සචෙ හි භන්තෙ ගච්ඡෙය්‍යාසි, සත්ථු බුද්ධස්ස සන්තිකෙ;

මමාපි නං වචනෙන, සිරසා වජ්ජාසි වන්දනං.

1196. ‘‘අහම්පි දට්ඨුං ගච්ඡිස්සං, ජිනං අප්පටිපුග්ගලං;

දුල්ලභං දස්සනං හොති, ලොකනාථාන තාදින’’න්ති. –

සොපි අත්තනා කතකම්මං කථෙසි. අයඤ්හි අනන්තරෙ අත්තභාවෙ අම්හාකං බොධිසත්තෙන සහජාතො කණ්ඩකො අස්සරාජා අහොසි. සො අභිනික්ඛමනසමයෙ අභිරුළ්හො තෙනෙව රත්තාවසෙසෙන තීණි රජ්ජානි මහාපුරිසං අතික්කමාපෙත්වා අනොමානදීතීරං සම්පාපෙසි. අථ සො මහාසත්තෙන සූරියෙ උග්ගතෙ ඝටිකාරමහාබ්‍රහ්මුනා උපනීතානි පත්තචීවරානි ගහෙත්වා පබ්බජිත්වා ඡන්නෙන සද්ධිං කපිලවත්ථුං උද්දිස්ස විස්සජ්ජිතො. සිනෙහභාරිකෙන හදයෙන මහාපුරිසස්ස පාදෙ අත්තනො ජිව්හාය ලෙහිත්වා පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා යාව දස්සනපථා ඔලොකෙන්තො දස්සනූපචාරං පන අතික්කන්තෙ ලොකනාථෙ ‘‘එවංවිධං නාම ලොකග්ගනායකං මහාපුරිසං අහං වහිං, සඵලං වත මෙ සරීරං අහොසී’’ති පසන්නමානසො හුත්වා පුන චිරකාලං සඞ්ගතස්ස පෙමස්ස වසෙන වියොගදුක්ඛං අසහන්තො භාවිනියා දිබ්බසම්පත්තියා වසෙන ධම්මතාය චොදියමානො කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පුණ්ණමාසෙ යථා චන්දො…පෙ… අහං කපිලවත්ථුස්මි’’න්තිආදි.

1171. තත්ථ පුණ්ණමාසෙති පුණ්ණමාසියං සුක්කපක්ඛෙ පන්නරසියං. තාරකාධිපතීති තාරකානං අධිපති. සසීති සසලඤ්ඡනවා. ‘‘තාරකාධිප දිස්සතී’’ති කෙචි පඨන්ති, තෙසං තාරකාධිපාති අවිභත්තිකනිද්දෙසො, තාරකානං අධිපො හුත්වා දිස්සති අනුපරියාති චාති යොජනා කාතබ්බා.

1172. දිබ්බං දෙවපුරම්හි චාති දෙවපුරස්මිම්පි දිබ්බං. යථා මනුස්සානං ඨානතො දෙවපුරං උත්තමං, එවං දෙවපුරතො චාපි ඉදං තව විමානං උත්තමන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අතිරොචති වණ්ණෙන, උදයන්තොව රංසිමා’’ති, උග්ගච්ඡන්තො සූරියො වියාති අත්ථො.

1173. වෙළූරියසුවණ්ණස්සාති වෙළුරියෙන සුවණ්ණෙන ච ඉදං බ්‍යම්හං නිම්මිතන්ති වචනසෙසෙන යොජනා. ඵලිකාති ඵලිකමණිනා.

1175. පොක්ඛරණීති පොක්ඛරණියො.

1177-8. තස්සාති තස්සා පොක්ඛරණියා. වනගුම්බාති උය්‍යානෙ සුපුප්ඵගච්ඡෙ සන්ධාය වදති. දෙවරාජංවාති සක්කං විය. උපතිට්ඨන්තීති උපට්ඨානං කරොන්ති.

1179. සබ්බාභරණසඤ්ඡන්නාති සබ්බෙහි ඉත්ථාලඞ්කාරෙහි පටිච්ඡාදිතා, සබ්බසො විභූසිතසරීරාති අත්ථො. වසවත්තීවාති වසවත්තිදෙවරාජා විය.

1180. භෙරිසඞ්ඛමුදිඞ්ගාහීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, භෙරීහි ච සඞ්ඛෙහි ච මුදිඞ්ගෙහි චාති යොජනා. රතිසම්පන්නොති දිබ්බාය රතියා සමඞ්ගීභූතො. නච්චගීතෙ සුවාදිතෙති නච්චෙ ච ගීතෙ ච සුන්දරෙ වාදිතෙ ච, නච්චනෙ ච ගායනෙ ච සුන්දරෙ වාදිතෙ ච හෙතුභූතෙ. නිමිත්තත්ථෙ හි එතං භුම්මං, පවත්තිතෙති වා වචනසෙසො.

1181. දිබ්බා තෙ විවිධා රූපාති දෙවලොකපරියාපන්නා නානප්පකාරා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා තුය්හං අධිප්පෙතා යථාධිප්පෙතා මනොරමා විජ්ජන්තීති කිරියාපදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. දිබ්බා සද්දාතිආදීසුපි එසෙව නයො.

1185. කණ්ඩකො සහජො අහන්ති එත්ථ අහන්ති නිපාතමත්තං. ‘‘අහූ’’ති කෙචි පට්ඨන්ති, කණ්ඩකො නාම අස්සරාජා මහාසත්තෙන සහ එකස්මිංයෙව දිවසෙ ජාතත්තා සහජො අහොසින්ති අත්ථො.

1186. අඩ්ඪරත්තායන්ති අඩ්ඪරත්තියං, මජ්ඣිමයාමසමයෙති අත්ථො. බොධාය මභිනික්ඛමීති ම-කාරො පදසන්ධිකරො, අභිසම්බොධිඅත්ථං මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමීති අත්ථො. මුදූහි පාණීහීති මුදුහත්ථතං මහාපුරිසලක්ඛණං වදති. ජාලිතම්බනඛෙහීති ජාලවන්තෙහි අභිලොහිතනඛෙහි. තෙන ජාලහත්ථතං මහාපුරිසලක්ඛණං තම්බනඛතං අනුබ්‍යඤ්ජනඤ්ච දස්සෙති.

1187. සත්ථි නාම ජඞ්ඝා, ඉධ පන සත්ථිනො ආසන්නට්ඨානභූතො ඌරුප්පදෙසො ‘‘සත්ථී’’ති වුත්තො. ආකොටයිත්වානාති අප්පොඨෙත්වා. ‘‘වහ සම්මා’’ති චබ්‍රවීති ‘‘සම්ම කණ්ඩක, අජ්ජෙකරත්තිං මං වහ, මය්හං ඔපවුය්හං හොහී’’ති ච කථෙසි. වහනෙ පන පයොජනං තදා මහාසත්තෙන දස්සිතං වදන්තො ‘‘අහං ලොකං තාරයිස්සං, පත්තො සම්බොධිමුත්තම’’න්ති ආහ. තෙන ‘‘අහං උත්තමං අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං පත්තො අධිගතො හුත්වා සදෙවකං ලොකං සංසාරමහොඝතො තාරයිස්සාමි, තස්මා නයිදං ගමනං යංකිඤ්චීති චින්තෙය්‍යාසී’’ති ගමනෙ පයොජනස්ස අනුත්තරභාවං දස්සෙති.

1188-9. හාසොති තුට්ඨි. විපුලොති මහාඋළාරො. අභිසීසින්ති ආසිසිං ඉච්ඡිං සම්පටිච්ඡිං. අභිරූළ්හඤ්ච මං ඤත්වා, සක්‍යපුත්තං මහායසන්ති පත්ථටවිපුලයසං සක්‍යරාජපුත්තං මහාසත්තං මං අභිරුය්හ නිසින්නං ජානිත්වා. වහිස්සන්ති නෙසිං.

1190-91. පරෙසන්ති පරරාජූනං. විජිතන්ති දෙසං පරරජ්ජං. ඔහායාති විස්සජ්ජිත්වා. අපක්කමීති අපක්කමිතුං ආරභි. ‘‘පරිබ්බජී’’ති ච පඨන්ති. පරිලෙහිසන්ති පරිතො ලෙහිං. උදික්ඛිසන්ති ඔලොකෙසිං.

1192-3. ගරුකාබාධන්ති ගරුකං බාළ්හං ආබාධං, මරණන්තිකං දුක්ඛන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඛිප්පං මෙ මරණං අහූ’’ති. සො හි අනෙකාසු ජාතීසු මහාසත්තෙන දළ්හභත්තිකො හුත්වා ආගතො, තස්මා වියොගදුක්ඛං සහිතුං නාසක්ඛි, ‘‘සම්මාසම්බොධිං අධිගන්තුං නික්ඛන්තො’’ති පන සුත්වා නිරාමිසං උළාරං පීතිසොමනස්සඤ්ච උප්පජ්ජි, තෙන මරණානන්තරං තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති, උළාරා චස්ස දිබ්බසම්පත්තියො පාතුරහෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘තස්සෙව ආනුභාවෙනා’’ති, ඨානගතස්ස පසාදමයපුඤ්ඤස්ස බලෙන. දෙවො දෙවපුරම්හිවාති තාවතිංසභවනෙ සක්කො දෙවරාජා විය.

1194. යඤ්ච මෙ අහුවා හාසො, සද්දං සුත්වාන බොධියාති ‘‘පත්තො සම්බොධිමුත්තම’’න්ති පඨමතරං බොධිසද්දං සුත්වා තදා මය්හං හාසො අහු, යං හාසස්ස භවනං සුස්සනං, තෙනෙව කුසලමූලෙන තෙනෙව කුසලබීජෙන ඵුසිස්සන්ති ඵුසිස්සාමි පාපුණිස්සාමි.

1195. එවං දෙවපුත්තො යථාධිගතාය අනාගතාය භවසම්පත්තියා කාරණභූතං අත්තනො කුසලකම්මං කථෙන්තො ඉදානි අත්තනා භගවතො සන්තිකං ගන්තුකාමොපි පුරෙතරං ථෙරෙන සත්ථු වන්දනං පෙසෙන්තො ‘‘සචෙ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ සචෙ ගච්ඡෙය්‍යාසීති යදි ගමිස්සසි. ‘‘සචෙ ගච්ඡසී’’ති කෙචි පඨන්ති, සො එවත්ථො. මමාපි නං වචනෙනාති න කෙවලං තව සභාවෙනෙව, අථ ඛො මමාපි වචනෙන භගවන්තං. වජ්ජාසීති වදෙය්‍යාසි, මමාපි සිරසා වන්දනන්ති යොජනා.

1196. යදිපි දානි වන්දනඤ්ච පෙසෙමි, පෙසෙත්වා එව පන න තිට්ඨාමීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහම්පි දට්ඨුං ගච්ඡිස්සං, ජිනං අප්පටිපුග්ගල’’න්ති. ගමනෙ පන දළ්හතරං කාරණං දස්සෙතුං ‘‘දුල්ලභං දස්සනං හොති, ලොකනාථාන තාදින’’න්ති ආහ.

1197. ‘‘සො කතඤ්ඤූ කතවෙදී, සත්ථාරං උපසඞ්කමි;

සුත්වා ගිරං චක්ඛුමතො, ධම්මචක්ඛුං විසොධයි.

1198. ‘‘විසොධෙත්වා දිට්ඨිගතං, විචිකිච්ඡං වතානි ච;

වන්දිත්වා සත්ථුනො පාදෙ, තත්ථෙවන්තරධායථා’’ති. –

ඉමා ද්වෙ ගාථා සඞ්ගීතිකාරෙහි ඨපිතා.

1197. තත්ථ සුත්වා ගිරං චක්ඛුමතොති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වචනං සුත්වා. ධම්මචක්ඛුන්ති සොතාපත්තිමග්ගං. විසොධයීති අධිගච්ඡි. අධිගමොයෙව හි තස්ස විසොධනං.

1198. විසොධෙත්වා දිට්ඨිගතන්ති දිට්ඨිගතං සමුග්ඝාතෙත්වා. විචිකිච්ඡං වතානි චාති සොළසවත්ථුකං අට්ඨවත්ථුකඤ්ච විචිකිච්ඡඤ්ච ‘‘සීලබ්බතෙහි සුද්ධී’’ති පවත්තනකසීලබ්බතපරාමාසෙ ච විසොධයීති යොජනා. තත්ථ හි සහ පරියායෙහි තථා පවත්තා පරාමාසා ‘‘වතානී’’ති වුත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

කණ්ඩකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.