5. භද්දිත්ථිවිමානවණ්ණනා

නීලා පීතා ච කාළා චාති භද්දිත්ථිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ච සමයෙන කිමිලනගරෙ රොහකො නාම ගහපතිපුත්තො අහොසි සද්ධො පසන්නො සීලාචාරසම්පන්නො. තස්මිංයෙව ච නගරෙ තෙන සමානමහාභොගෙ කුලෙ එකා දාරිකා අහොසි සද්ධා පසන්නා පකතියාපි භද්දතාය භද්දාති නාමෙන. අථ රොහකස්ස මාතාපිතරො තං කුමාරිං වාරෙත්වා තාදිසෙ කාලෙ තං ආනෙත්වා ආවාහවිවාහං අකංසු. තෙ උභොපි සමග්ගවාසං වසන්ති. සා අත්තනො ආචාරසම්පත්තියා ‘‘භද්දිත්ථී’’ති තස්මිං නගරෙ පාකටා පඤ්ඤාතා අහොසි.

තෙන ච සමයෙන ද්වෙ අග්ගසාවකා පඤ්චසතපඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරා ජනපදචාරිකං චරන්තා කිමිලනගරං පාපුණිංසු. රොහකො තෙසං තත්ථ ගතභාවං ඤත්වා සොමනස්සජාතො ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා දුතියදිවසෙ පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සපරිවාරෙ තෙ සන්තප්පෙත්වා සපුත්තදාරො තෙහි දෙසිතං ධම්මදෙසනං සුත්වා තෙසං ඔවාදෙ පතිට්ඨහන්තො සරණානි ගණ්හි, පඤ්ච සීලානි සමාදියි. භරියා පනස්ස අට්ඨමීචාතුද්දසීපන්නරසීපාටිහාරියපක්ඛෙසු උපොසථං උපවසි, විසෙසතො සීලාචාරසම්පන්නා අහොසි දෙවතාහි ච අනුකම්පිතා. තාය එව ච දෙවතානුකම්පාය අත්තනො උපරි පතිතං මිච්ඡාපවාදං නිරංකත්වා සුවිසුද්ධසීලාචාරතාය අතිවිය ලොකෙ පත්ථටයසා අහොසි.

සා හි සයං කිමිලනගරෙ ඨිතා අත්තනො සාමිකස්ස වණිජ්ජාවසෙන තක්කසිලායං වසන්තස්ස, උස්සවදිවසෙ සහායෙහි උස්සාහිතස්ස නක්ඛත්තකීළාචිත්තෙ උප්පන්නෙ ඝරදෙවතාය අත්තනො දිබ්බානුභාවෙන තං තත්ථ නෙත්වා සාමිකෙන සහ යොජිතා තෙනෙව සමාගමෙන පතිට්ඨිතගබ්භා හුත්වා දෙවතාය කිමිලනගරං පටිනීතා, අනුක්කමෙන ගබ්භිනිභාවෙ පාකටෙ ජාතෙ සස්සුආදීහි ‘‘අතිචාරිනී’’ති ආසඞ්කිතා, තාය එව දෙවතාය අත්තනො ආනුභාවෙන ගඞ්ගාමහොඝෙ කිමිලනගරං ඔත්ථරන්තෙ විය උපට්ඨාපිතෙ අත්තනො පතිබ්බතාභාවසංසූචකෙන සච්චාධිට්ඨානපුබ්බකෙන සපථෙන වාතවෙගසමුට්ඨිතවීචිජාලං ගඞ්ගාමහොඝං අත්තනො උපරි ආපතිතං ආයස්සඤ්ච නිවත්තෙත්වා, සාමිකෙන සමාගතාපි තෙන පුබ්බෙ සස්සුආදීහි විය ආසඞ්කිතා තක්කසිලායං තෙන දින්නං නාමමුද්දිතං සඤ්ඤාණඤ්ච අප්පෙන්තී, තං ආසඞ්කං නිරංකත්වා භත්තුනො ඤාතිජනස්ස ච මහාජනස්ස ච සම්භාවනීයා ජාතා. තෙන වුත්තං ‘‘සුවිසුද්ධසීලාචාරතාය අතිවිය ලොකෙ පත්ථටයසා අහොසී’’ති.

සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ උප්පන්නා. අථ භගවති සාවත්ථිතො තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං නිසින්නෙ, දෙවපරිසාය ච භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නාය භද්දිත්ථීපි උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ භගවා දසසහස්සිලොකධාතූසු සන්නිපතිතාය දෙවබ්‍රහ්මපරිසාය මජ්ඣෙ තාය දෙවතාය කතපුඤ්ඤකම්මං පුච්ඡන්තො –

206. ‘‘නීලා පීතා ච කාළා ච, මඤ්ජිට්ඨා අථ ලොහිතා;

උච්චාවචානං වණ්ණානං, කිඤ්ජක්ඛපරිවාරිතා.

207. ‘‘මන්දාරවානං පුප්ඵානං, මාලං ධාරෙසි මුද්ධනි;

නයිමෙ අඤ්ඤෙසු කායෙස, රුක්ඛා සන්ති සුමෙධසෙ.

208. ‘‘කෙන කායං උපපන්නා, තාවතිංසං යසස්සිනී;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. – ආහ;

206-7. තත්ථ නීලා පීතා ච කාළා ච, මඤ්ජිට්ඨා අථ ලොහිතාති එත්ථ ච-සද්දො වුත්තත්ථසමුච්චයො, සො නීලා ච පීතා චාතිආදිනා පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. අථාති අඤ්ඤත්ථෙ නිපාතො. තෙන ඔදාතාදිකෙ අවුත්තවණ්ණෙ සඞ්ගණ්හාති. ඉති-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො වෙදිතබ්බො. ච-සද්දො වා අවුත්තත්ථසමුච්චයො. අථාති ඉති-සද්දත්ථෙ නිපාතො. උච්චාවචානං වණ්ණානන්ති එත්ථ උච්චාවචානන්ති විභත්තියා අලොපො දට්ඨබ්බො, උච්චාවචවණ්ණානං නානාවිධවණ්ණානන්ති අත්ථො. වණ්ණානන්ති වා වණ්ණවන්තානං. කිඤ්ජක්ඛපරිවාරිතාති කිඤ්ජක්ඛෙහි පරිවාරිතානං. සාමිඅත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – නීලා ච පීතා ච කාළා ච මඤ්ජිට්ඨා ච ලොහිතා ච අථ අඤ්ඤෙ ඔදාතාදයො චාති ඉමෙසං වසෙන උච්චාවචවණ්ණානං තථාභූතෙහියෙව කිඤ්ජක්ඛෙහි කෙසරෙහි පරිවාරිතානං විචිත්තසණ්ඨානාදිතාය වා උච්චාවචානං යථාවුත්තවණ්ණවන්තානං මන්දාරවරුක්ඛසම්භූතතාය මන්දාරවානං පුප්ඵානං මාලං තෙහි කතං මාලාගුණං ත්වං දෙවතෙ අත්තනො සීසෙ ධාරෙසි පිළන්ධසීති.

යතො රුක්ඛතො තානි පුප්ඵානි, තෙසං විසෙසවණ්ණතාය අනඤ්ඤසාධාරණතං දස්සෙතුං ‘‘නයිමෙ අඤ්ඤෙසු කායෙසු, රුක්ඛා සන්ති සුමෙධසෙ’’ති වුත්තං. තත්ථ ඉමෙති යථාවුත්තවණ්ණසණ්ඨානාදියුත්තා පුප්ඵවන්තො රුක්ඛා න සන්තීති යොජනා. කායෙසූති දෙවනිකායෙසු. සුමෙධසෙති සුන්දරපඤ්ඤෙ.

තත්ථ නීලාති ඉන්දනීලමහානීලාදිමණිරතනානං වසෙන නීලොභාසා. පීතාති පුප්ඵරාගකක්කෙතනපුලකාදිමණිරතනානඤ්චෙව සිඞ්ගීසුවණ්ණස්ස ච වසෙන පීතොභාසා. කාළාති අස්මකඋපලකාදිමණිරතනානං වසෙන කණ්හොභාසා. මඤ්ජිට්ඨාති ජොතිරසගොමුත්තකගොමෙදකාදිමණිරතනානං වසෙන මඤ්ජිට්ඨොභාසා. ලොහිතාති පදුමරාගලොහිතඞ්කපවාළරතනාදීනං වසෙන ලොහිතොභාසා. කෙචි පන නීලාදිපදානි ‘‘රුක්ඛා’’ති ඉමිනා ‘‘නීලා රුක්ඛා’’තිආදිනා යොජෙත්වා වදන්ති. රුක්ඛාපි හි නීලාදිවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නත්තා නීලාදියොගතො නීලාදිවොහාරං ලභන්තීති තෙහි ‘‘නීලා…පෙ… ලොහිතා…පෙ… නයිමෙ අඤ්ඤෙසු කායෙසු රුක්ඛා සන්ති සුමෙධසෙති, යතො ත්වං උච්චාවචානං වණ්ණානං කිඤ්ජක්ඛපරිවාරිතානං මන්දාරවානං පුප්ඵානං මාලං ධාරෙසී’’ති යොජනා කාතබ්බා. තත්ථ යථාදිට්ඨෙ වණ්ණවිසෙසයුත්තෙ පුප්ඵෙ කිත්තෙත්වා තෙසං අසාධාරණභාවදස්සනෙන රුක්ඛානං ආවෙනිකභාවදස්සනං පඨමනයො, රුක්ඛානං අසාධාරණභාවදස්සනෙන පුප්ඵානං ආවෙනිකභාවදස්සනං දුතියනයො. පඨමනයෙ වණ්ණාදයො සරූපෙන ගහිතා, දුතියනයෙ නිස්සයමුඛෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

208. කෙනාති කෙන පුඤ්ඤකම්මෙන, කායං තාවතිංසන්ති යොජනා. පුච්ඡිතාචික්ඛාති පුච්ඡිතා ත්වං ආචික්ඛ කථෙහි.

එවං භගවතා පුච්ඡිතා සා දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

209. ‘‘භද්දිත්ථිකාති මං අඤ්ඤංසු, කිමිලායං උපාසිකා;

සද්ධා සීලෙන සම්පන්නා, සංවිභාගරතා සදා.

210. ‘‘අච්ඡාදනඤ්ච භත්තඤ්ච, සෙනාසනං පදීපියං;

අදාසිං උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

211. ‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

212. ‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

සඤ්ඤමා සංවිභාගා ච, විමානං ආවසාමහං.

213. ‘‘පාණාතිපාතා විරතා, මුසාවාදා ච සඤ්ඤතා;

ථෙය්‍යා ච අතිචාරා ච, මජ්ජපානා ච ආරකා.

214. ‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා, අරියසච්චාන කොවිදා;

උපාසිකා චක්ඛුමතො, අප්පමාදවිහාරිනී;

කතාවාසා කතකුසලා තතො චුතා, සයංපභා අනුවිචරාමි නන්දනං.

215. ‘‘භික්ඛූ චාහං පරමහිතානුකම්පකෙ, අභොජයිං තපස්සියුගං මහාමුනිං;

කතාවාසා කතකුසලා තතො චුතා, සයංපභා අනුවිචරාමි නන්දනං.

216. ‘‘අට්ඨඞ්ගිකං අපරිමිතං සුඛාවහං, උපොසථං සතතමුපාවසිං අහං;

කතාවාසා කතකුසලා තතො චුතා, සයංපභා අනුවිචරාමි නන්දන’’න්ති.

209-214. තත්ථ භද්දිත්ථිකාති මං අඤ්ඤංසු, කිමිලායං උපාසිකාති ආචාරසම්පත්තියා සච්චකිරියාය උබ්බත්තමානමහොඝනිවත්තනෙන අඛණ්ඩසීලාති සඤ්ජාතනිච්ඡයා භද්දා සුන්දරා අයං ඉත්ථී, තස්මා ‘‘භද්දිත්ථිකා උපාසිකා’’ති ච මං කිමිලනගරවාසිනො ජානිංසු. සද්ධා සීලෙන සම්පන්නාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙව.

අපිච ‘‘සද්ධා’’ති ඉමිනා සද්ධාධනං, ‘‘සංවිභාගරතා, අච්ඡාදනඤ්ච භත්තඤ්ච, සෙනාසනං පදීපියං. අදාසිං උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා’’ති ඉමිනා චාගධනං, ‘‘සීලෙන සම්පන්නා, චතුද්දසිං පඤ්චදසිං…පෙ… පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා’’ති ඉමිනා සීලධනං හිරිධනං ඔත්තප්පධනඤ්ච, ‘‘අරියසච්චාන කොවිදා’’ති ඉමිනා සුතධනං පඤ්ඤාධනඤ්ච දස්සිතන්ති සා අත්තනො සත්තවිධඅරියධනපටිලාභං. ‘‘උපාසිකා චක්ඛුමතො…පෙ… අනුවිචරාමි නන්දන’’න්ති ඉමිනා තස්ස දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච ආනිසංසං විභාවෙති. තත්ථ කතාවාසාති නිප්ඵාදිතසුචරිතාවාසා. සුචරිතකම්මඤ්හි තදත්තෙ ආයතිඤ්ච සුඛාවාසහෙතුතාය ‘‘සුඛවිහාරස්ස ආවාසො’’ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘කතකුසලා’’ති.

215. පුබ්බෙ අනාමසිතඛෙත්තවිසෙසං අත්තනො දානමයං පුඤ්ඤං වත්වා ඉදානි තස්ස ආයතනගතතං දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛූ චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ භික්ඛූති අනවසෙසභින්නකිලෙසතාය භික්ඛූ. පරමහිතානුකම්පකෙති පරමං අතිවිය දිට්ඨධම්මිකාදිනා හිතෙන අනුග්ගාහකෙ. අභොජයින්ති පණීතෙන භොජනෙන භොජෙසිං. තපස්සියුගන්ති උත්තමෙන තපසා සබ්බකිලෙසමලං තාපෙත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා ඨිතත්තා තපස්සිභූතං යුගං. මහාමුනින්ති තතො එව මහාඉසිභූතං, මහතො වා අත්තනො විසයස්ස මහන්තෙනෙව ඤාණෙන මුනනතො පරිච්ඡින්දනතො මහාමුනිං. සබ්බමෙතං ද්වෙ අග්ගසාවකෙ සන්ධාය වදති.

216. අපරිමිතං සුඛාවහන්ති අනුනාසිකලොපං අකත්වා වුත්තං. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’ති (ම. නි. 3.255) වචනතො භගවතොපි වචනපථාතීතපරිමාණරහිතසුඛනිබ්බත්තකං අත්තනො වා ආනුභාවෙන අපරිමිතසුඛාවහං සුඛස්ස ආවහනකං. සතතන්ති සබ්බකාලං. තං තං උපොසථරක්ඛණදිවසං අහාපෙත්වා, තං තං වා උපොසථරක්ඛණදිවසං අඛණ්ඩං කත්වා පරිපුණ්ණං කත්වා සතතං වා සබ්බකාලං සුඛාවහන්ති යොජනා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

අථ භගවා මාතුදෙවපුත්තප්පමුඛානං දසසහස්සිලොකධාතුවාසීනං දෙවබ්‍රහ්මසඞ්ඝානං තයො මාසෙ අභිධම්මපිටකං දෙසෙත්වා මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භද්දිත්ථිවිමානං භික්ඛූනං දෙසෙසි. සා දෙසනා සම්පත්තපරිසාය සාත්ථිකා අහොසීති.

භද්දිත්ථිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.