2. චිත්තලතාවග්ගො

1. දාසිවිමානවණ්ණනා

දුතියවග්ගෙ අපි සක්කොව දෙවින්දොති දාසිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති ජෙතවනෙ විහරන්තෙ සාවත්ථිවාසී අඤ්ඤතරො උපාසකො සම්බහුලෙහි උපාසකෙහි සද්ධිං සායන්හසමයං විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා පරිසාය වුට්ඨිතාය භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය අහං, භන්තෙ, සඞ්ඝස්ස චත්තාරි නිච්චභත්තානි දස්සාමී’’ති ආහ. අථ නං භගවා තදනුච්ඡවිකං ධම්මකථං කථෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. සො ‘‘මයා, භන්තෙ, සඞ්ඝස්ස චත්තාරි නිච්චභත්තානි පඤ්ඤත්තානි. ස්වෙ පට්ඨාය අය්‍යා මම ගෙහං ආගච්ඡන්තූ’’ති භත්තුද්දෙසකස්ස ආරොචෙත්වා අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා දාසියා තමත්ථං ආචික්ඛිත්වා ‘‘තත්ථ තයා නිච්චකාලං අප්පමත්තාය භවිතබ්බ’’න්ති ආහ. සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. පකතියාව සා සද්ධාසම්පන්නා පුඤ්ඤකාමා සීලවතී, තස්මා දිවසෙ දිවසෙ කාලස්සෙව උට්ඨාය පණීතං අන්නපානං පටියාදෙත්වා භික්ඛූනං නිසීදනට්ඨානං සුසම්මට්ඨං සුපරිභණ්ඩකං කත්වා ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා භික්ඛූ උපගතෙ තත්ථ නිසීදාපෙත්වා වන්දිත්වා ගන්ධපුප්ඵධූපදීපෙහි පූජෙත්වා සක්කච්චං පරිවිසති.

අථෙකදිවසං භික්ඛූ කතභත්තකිච්චෙ උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එවමාහ ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ඉතො ජාතිආදිදුක්ඛතො පරිමුත්ති හොතී’’ති. භික්ඛූ තස්සා සරණානි ච පඤ්ච සීලානි ච දත්වා කායසභාවං පකාසෙත්වා පටිකූලමනසිකාරෙ නියොජෙසුං, අපරෙ අනිච්චතාපටිසංයුත්තං ධම්මකථං කථෙසුං. සා සොළස වස්සානි සීලං රක්ඛන්තී අන්තරන්තරා යොනිසො මනසිකරොන්තී එකදිවසං ධම්මස්සවනසප්පායං ලභිත්වා ඤාණස්ස ච පරිපක්කත්තා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිඵලං සච්ඡාකාසි. සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො වල්ලභා පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති. සා සට්ඨිතූරියසහස්සෙහි පරිචරියමානා අච්ඡරාසතසහස්සපරිවුතා මහන්තං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තී පමුදා මොදමානා සපරිවාරා උය්‍යානාදීසු විචරති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දිස්වා –

157. ‘‘අපි සක්කොව දෙවින්දො, රම්මෙ චිත්තලතාවනෙ;

සමන්තා අනුපරියාසි, නාරීගණපුරක්ඛතා;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

158. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

159. ‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ,

මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,

වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පුච්ඡි;

160. ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

161. ‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, දාසී අහොසිං පරපෙස්සියා කුලෙ.

162. ‘‘උපාසිකා චක්ඛුමතො, ගොතමස්ස යසස්සිනො;

තස්සා මෙ නික්කමො ආසි, සාසනෙ තස්ස තාදිනො.

163. ‘‘කාමං භිජ්ජතුයං කායො, නෙව අත්ථෙත්ථ සණ්ඨනං;

සික්ඛාපදානං පඤ්චන්නං, මග්ගො සොවත්ථිකො සිවො.

164. ‘‘අකණ්ටකො අගහනො, උජු සබ්භි පවෙදිතො;

නික්කමස්ස ඵලං පස්ස, යථිදං පාපුණිත්ථිකා.

165. ‘‘ආමන්තනිකා රඤ්ඤොම්හි, සක්කස්ස වසවත්තිනො;

සට්ඨි තූරියසහස්සානි, පටිබොධං කරොන්ති මෙ.

166. ‘‘ආලම්බො ගග්ගරො භීමො, සාධුවාදී ච සංසයො;

පොක්ඛරො ච සුඵස්සො ච, වීණාමොක්ඛා ච නාරියො.

167. ‘‘නන්දා චෙව සුනන්දා ච, සොණදින්නා සුචිම්හිතා;

අලම්බුසා මිස්සකෙසී ච, පුණ්ඩරීකාති දාරුණී.

168. ‘‘එණීඵස්සා සුඵස්සා ච, සුභද්දා මුදුවාදිනී;

එතා චඤ්ඤා ච සෙය්‍යාසෙ, අච්ඡරානං පබොධිකා.

169. ‘‘තා මං කාලෙනුපාගන්ත්වා, අභිභාසන්ති දෙවතා;

හන්ද නච්චාම ගායාම, හන්ද තං රමයාමසෙ.

170. ‘‘නයිදං අකතපුඤ්ඤානං, කතපුඤ්ඤානමෙවිදං;

අසොකං නන්දනං රම්මං, තිදසානං මහාවනං.

171. ‘‘සුඛං අකතපුඤ්ඤානං, ඉධ නත්ථි පරත්ථ ච;

සුඛඤ්ච කතපුඤ්ඤානං, ඉධ චෙව පරත්ථ ච.

172. ‘‘තෙසං සහබ්‍යකාමානං, කත්තබ්බං කුසලං බහුං;

කතපුඤ්ඤා හි මොදන්ති, සග්ගෙ භොගසමඞ්ගිනො’’ති. – දෙවතා විස්සජ්ජෙසි;

157. තත්ථ අපි සක්කොව දෙවින්දොති අපිසද්දො සම්භාවනායං, ඉවසද්දො ඉකාරලොපං කත්වා වුත්තො උපමායං, තස්මා යථා නාම සක්කො දෙවානමින්දොති අත්ථො. සක්කසමභාවො තිස්සා දෙවතාය පරිවාරසම්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තො. කෙචි ‘‘අපීති නිපාතමත්ත’’න්ති වදන්ති. චිත්තලතාවනෙති චිත්තාය නාම දෙවධීතාය පුඤ්ඤානුභාවෙන නිබ්බත්තෙ, චිත්තානං වා විචිත්තපුප්ඵඵලාදිවිසෙසයුත්තානං සන්තානකවල්ලිආදීනං තත්ථ යෙභුය්‍යතාය චිත්තලතාවනන්ති ලද්ධනාමෙ දෙවුය්‍යානෙ.

161. පරපෙස්සියාති පරෙසං කුලෙ තස්මිං තස්මිං කිච්චෙ පෙසනියා, පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකාරීති අත්ථො.

162. තස්සා මෙ නික්කමො ආසි, සාසනෙ තස්ස තාදිනොති තස්සා දාසියාපි සමානාය පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතො බුද්ධස්ස භගවතො උපාසිකා හුත්වා සොළස වස්සානි සීලං රක්ඛන්තියා කම්මට්ඨානඤ්ච මනසි කරොන්තියා මනසිකාරානුභාවෙන මෙ මය්හං උප්පජ්ජමානෙ සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මසඞ්ඛාතෙ ඉට්ඨාදීසු තාදිලක්ඛණසම්පත්තියා තාදිනො සත්ථු සාසනෙ තප්පරියාපන්නොයෙව සංකිලෙසපක්ඛතො නික්කමනෙන ‘‘නික්කමො’’ති ලද්ධනාමො සම්මාවායාමො ආසි අහොසි උප්පජ්ජි.

163-4. තස්ස පන නික්කමස්ස පුබ්බභාගස්ස පවත්තාකාරං දස්සෙතුං ‘‘කාමං භිජ්ජතුයං කායො, නෙව අත්ථෙත්ථ සණ්ඨනන්ති වුත්තං. තස්සත්ථො – යදිපි මෙ අයං කායො භිජ්ජතු විනස්සතු, තත්ථ කිඤ්චිමත්තම්පි අපෙක්ඛං අකරොන්තී එත්ථ එතස්මිං කම්මට්ඨානානුයොගෙ නෙව අත්ථි, මෙ වීරියස්ස සණ්ඨනං සිථිලීකරණන්ති වීරියං සමුත්තෙජෙන්තී විපස්සනං උස්සුක්කාපෙසින්ති.

ඉදානි තථා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා පටිලද්ධගුණං දස්සෙන්තී –

‘‘සික්ඛාපදානං පඤ්චන්නං, මග්ගො සොවත්ථිකො සිවො;

අකණ්ටකො අගහනො, උජු සබ්භි පවෙදිතො;

නික්කමස්ස ඵලං පස්ස, යථිදං පාපුණිත්ථිකා’’ති. – ආහ;

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො නිච්චසීලවසෙන සමාදින්නානං පඤ්චන්නං සික්ඛාපදානං සික්ඛාකොට්ඨාසානං උපනිස්සයභාවෙන ලද්ධත්තා තෙසං පරිපූරිතත්තා ච සික්ඛාපදානං පඤ්චන්නං සම්බන්ධීභූතො, යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නො, තස්ස සබ්බාකාරෙන සොත්ථිභාවසම්පාදනතො සුන්දරත්ථභාවතො ච සොවත්ථිකො සොත්ථිකො, සංකිලෙසධම්මෙහි අනුපද්දුතත්තා ඛෙමප්පත්තිහෙතුතාය ච සිවො, රාගකණ්ටකාදීනං අභාවෙන අකණ්ටකො, කිලෙසදිට්ඨිදුච්චරිතගහනසමුච්ඡෙදනතො අගහනො, සබ්බජිම්හවඞ්කකුටිලභාවාපගමහෙතුතාය උජු, බුද්ධාදීහි සප්පුරිසෙහි පකාසිතත්තා සබ්භි පවෙදිතො අරියමග්ගො, තං යථා යෙන උපායභූතෙන ඉත්ථිකා ද්වඞ්ගුලබහලබුද්ධිකාපි සමානා පාපුණිං, තස්ස නික්කමස්ස යථාවුත්තවීරියස්ස ඉදං ඵලං පස්සාති සක්කං ආලපති.

165. ආමන්තනිකා රඤ්ඤොම්හි, සක්කස්ස වසවත්තිනොති සයංවසීභාවෙන වත්තනතො, ද්වීසු දෙවලොකෙසු අත්තනො වසං ඉස්සරියං වත්තෙතීති වා වසවත්තී, තස්ස වසවත්තිනො සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ආමන්තනිකා ආලාපසල්ලාපයොග්ගා, කීළනකාලෙ වා තෙන ආමන්තෙතබ්බා අම්හි, නික්කමස්ස වීරියස්ස ඵලං පස්සාති යොජනා. ආතතවිතතාදිභෙදෙන පඤ්ච තූරියඞ්ගානි ද්වාදසහි පාණිභාගෙහි එකතො පවජ්ජමානානි සට්ඨි හොන්ති, තානි පන සහස්සමත්තානි පයිරුපාසනවසෙන උපට්ඨිතානි සන්ධායාහ ‘‘සට්ඨි තූරියසහස්සානි, පටිබොධං කරොන්ති මෙ’’ති. තත්ථ පටිබොධන්ති පීතිසොමනස්සානං පබොධනං.

166-8. ආලම්බොතිආදි තූරියවාදකානං දෙවපුත්තානං එකදෙසතො නාමග්ගහණන්ති වදන්ති, තූරියානං පනෙතං නාමග්ගහණං. වීණාමොක්ඛාදිකා දෙවධීතා. සුචිම්හිතාති සුද්ධමිහිතා, නාමමෙව වා එතං. මුදුවාදිනීති මුදුනාව වදතීති මුදුවාදිනී, මුදුකං අතිවිය වාදනසීලා, නාමමෙව වා. සෙය්‍යාසෙති සෙය්‍යතරා. අච්ඡරානන්ති අච්ඡරාසු සඞ්ගීතෙ පාසංසතරා. පබොධිකාති පබොධනකරා.

169. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. අභිභාසන්තීති අභිමුඛා, අභිරතා වා හුත්වා භාසන්ති. යථා ච භාසන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘හන්ද නච්චාම ගායාම, හන්ද තං රමයාමසෙ’’ති වුත්තං.

170. ඉදන්ති ඉදං මයා ලද්ධට්ඨානං. අසොකන්ති ඉට්ඨකන්තපියමනාපානංයෙව රූපාදීනං සම්භවතො විසොකං. තතො එව සබ්බකාලං පමොදසංවද්ධනතො නන්දනං. තිදසානං මහාවනන්ති තාවතිංසදෙවානං මහන්තං මහනීයඤ්ච උය්‍යානං.

171. එවරූපා දිබ්බසම්පත්ති නාම පුඤ්ඤකම්මවසෙනෙවාති ඔදිස්සකනයෙන වත්වා පනු අනොදිස්සකනයෙන දස්සෙන්තී ‘‘සුඛං අකතපුඤ්ඤාන’’න්ති ගාථමාහ.

172. පුන අත්තනා ලද්ධස්ස දිබ්බට්ඨානස්ස පරෙහි සාධාරණකාමතාවසෙන ධම්මං කථෙන්තී ‘‘තෙසං සහබ්‍යකාමාන’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තෙසන්ති තාවතිංසදෙවානං. සහබ්‍යකාමානන්ති සහභාවං ඉච්ඡන්තෙහි, කත්තුඅත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. සහ වාති පවත්තතීති සහවො, තස්ස භාවො සහබ්‍යං යථා වීරස්ස භාවො වීරියන්ති.

එවං ථෙරො දෙවතාය අත්තනො පුඤ්ඤකම්මෙ ආවිකතෙ තස්සා සපරිවාරාය ධම්මං දෙසෙත්වා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

දාසිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ලඛුමාවිමානවණ්ණනා

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති ලඛුමාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති බාරාණසියං විහරන්තෙ කෙවට්ටද්වාරං නාම බාරාණසිනගරස්ස එකං ද්වාරං, තස්ස අවිදූරෙ නිවිට්ඨගාමොපි ‘‘කෙවට්ටද්වාර’’න්ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තත්ථ ලඛුමා නාම එකා ඉත්ථී සද්ධා පසන්නා බුද්ධිසම්පන්නා තෙන ද්වාරෙන පවිසන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා වන්දිත්වා අත්තනො ගෙහං නෙත්වා කටච්ඡුභික්ඛං දත්වා තෙනෙව පරිචයෙන සද්ධාය වඩ්ඪමානාය ආසනසාලං කාරෙත්වා තත්ථ පවිට්ඨානං භික්ඛූනං ආසනං උපනෙති, පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨපෙති. යඤ්ච ඔදනකුම්මාසඩාකාදි අත්තනො ගෙහෙ විජ්ජති, තං භික්ඛූනං දෙති. සා භික්ඛූනං සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාය සමාහිතා හුත්වා විපස්සනාකම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තී උපනිස්සයසම්පන්නතාය න චිරස්සෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ මහති විමානෙ නිබ්බත්ති, අච්ඡරාසහස්සඤ්චස්සා පරිවාරො අහොසි. සා තත්ථ දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තී පමොදමානා විචරති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනා’’තිආදිගාථාහි පුච්ඡීති සබ්බං වුත්තනයමෙව. තෙන වුත්තං –

173. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

174. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

175. ‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

176. ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

177. ‘‘කෙවට්ටද්වාරා නික්ඛම්ම, අහු මය්හං නිවෙසනං;

තත්ථ සඤ්චරමානානං, සාවකානං මහෙසිනං.

178. ‘‘ඔදනං කුම්මාසං ඩාකං, ලොණසොවීරකඤ්චහං;

අදාසිං උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

179. ‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

180. ‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

සඤ්ඤමා සංවිභාගා ච, විමානං ආවසාමහං.

181. ‘‘පාණාතිපාතා විරතා, මුසාවාදා ච සඤ්ඤතා;

ථෙය්‍යා ච අතිචාරා ච, මජ්ජපානා ච ආරකා.

182. ‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා, අරියසච්චාන කොවිදා;

උපාසිකා චක්ඛුමතො, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

183. ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

මම ච, භන්තෙ, වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දෙය්‍යාසි ‘‘ලඛුමා නාම, භන්තෙ, උපාසිකා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, භන්තෙ, යං මං භගවා අඤ්ඤතරස්මිං සාමඤ්ඤඵලෙ බ්‍යාකරෙය්‍ය. තං භගවා සකදාගාමිඵලෙ බ්‍යාකාසීති.

177. තත්ථ කෙවට්ටද්වාරා නික්ඛම්මාති කෙවට්ටද්වාරතො නික්ඛමනට්ඨානෙ.

178. ඩාකන්ති තණ්ඩුලෙය්‍යකාදිසාකබ්‍යඤ්ජනං. ලොණසොවීරකන්ති ධඤ්ඤරසාදීහි බහූහි සම්භාරෙහි සම්පාදෙතබ්බං එකං පානකං. ‘‘ආචාමකඤ්ජිකලොණූදක’’න්තිපි වදන්ති.

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවසානෙ සා ථෙරස්ස ධම්මදෙසනාය සකදාගාමිඵලං පාපුණි. සෙසං උත්තරාවිධානෙ වුත්තනයානුසාරෙන එව වෙදිතබ්බං.

ලඛුමාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ආචාමදායිකාවිමානවණ්ණනා

පිණ්ඩාය තෙ චරන්තස්සාති ආචාමදායිකාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරං කුලං අහිවාතරොගෙන උපද්දුතං අහොසි. තත්ථ සබ්බෙ ජනා මතා ඨපෙත්වා එකං ඉත්ථිං. සා ගෙහං ගෙහගතඤ්ච සබ්බං ධනධඤ්ඤං ඡඩ්ඩෙත්වා මරණභයභීතා භිත්තිඡිද්දෙන පලාතා අනාථා හුත්වා පරගෙහං ගන්ත්වා තස්ස පිට්ඨිපස්සෙ වසති. තස්මිං ගෙහෙ මනුස්සා කරුණායන්තා උක්ඛලිආදීසු අවසිට්ඨං යාගුභත්තආචාමාදිං තස්සා දෙන්ති. සා තං භුඤ්ජිත්වා ජීවිකං කප්පෙති.

තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාකස්සපො සත්තාහං නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨිතො ‘‘කං නු ඛො අහං අජ්ජ ආහාරපටිග්ගහණෙන අනුග්ගහෙස්සාමි, දුග්ගතිතො ච දුක්ඛතො ච මොචෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො තං ඉත්ථිං ආසන්නමරණං නිරයසංවත්තනිකඤ්චස්සා කම්මං කතොකාසං දිස්වා ‘‘අයං මයි ගතෙ අත්තනා ලද්ධං ආචාමං දස්සති, තෙනෙව නිම්මානරතිදෙවලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති, එවං නිරයූපපත්තිතො මොචෙත්වා හන්දාහං ඉමිස්සා සග්ගසම්පත්තිං නිප්ඵාදෙස්සාමී’’ති පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරං ආදාය තස්සා නිවෙසනට්ඨානාභිමුඛො ගච්ඡති. අථ සක්කො දෙවානමින්දො අඤ්ඤාතකවෙසෙන අනෙකරසං අනෙකසූපබ්‍යඤ්ජනං දිබ්බාහාරං උපනෙසි. තං ඤත්වා ථෙරො ‘‘කොසිය, ත්වං කතකුසලො, කස්මා එවං කරොසි, මා දුග්ගතානං කපණානං සම්පත්තිං විලුම්පී’’ති පටික්ඛිපිත්වා තස්සා ඉත්ථියා පුරතො අට්ඨාසි.

සා ථෙරං දිස්වා ‘‘අයං මහානුභාවො ථෙරො, ඉමස්ස දාතබ්බයුත්තකං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඉධ නත්ථි, ඉදඤ්ච කිලිට්ඨභාජනගතං තිණචුණ්ණරජානුකිණ්ණං අලොණං සීතලං අප්පරසං ආචාමකඤ්ජියමත්තං එදිසස්ස දාතුං න උස්සහාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අතිච්ඡථා’’ති ආහ. ථෙරො එකපදනික්ඛෙපමත්තං අපසක්කිත්වා අට්ඨාසි. ගෙහවාසිනො මනුස්සා භික්ඛං උපනෙසුං, ථෙරො න සම්පටිච්ඡති. සා දුග්ගතිත්ථී ‘‘මමෙව අනුග්ගහත්ථාය ඉධාගතො, මම සන්තකමෙව පටිග්ගහෙතුකාමො’’ති ඤත්වා පසන්නමානසා ආදරජාතා තං ආචාමං ථෙරස්ස පත්තෙ ආකිරි. ථෙරො තස්සා පසාදසංවද්ධනත්ථං භුඤ්ජනාකාරං දස්සෙසි, මනුස්සා ආසනං පඤ්ඤාපෙසුං. ථෙරො තත්ථ නිසීදිත්වා තං ආචාමං භුඤ්ජිත්වා පිවිත්වා ඔනීතපත්තපාණී අනුමොදනං කත්වා තං දුග්ගතිත්ථිං ‘‘ත්වං ඉතො තතියෙ අත්තභාවෙ මම මාතා අහොසී’’ති වත්වා ගතො. සා තෙන ථෙරෙ අතිපසාදඤ්ච උප්පාදෙත්වා තස්සා රත්තියා පඨමයාමෙ කාලං කත්වා නිම්මානරතීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජි. අථ සක්කො දෙවරාජා තස්සා කාලකතභාවං ඤත්වා ‘‘කත්ථ නු ඛො උප්පන්නා’’ති ආවජ්ජෙන්තො තාවතිංසෙසු අදිස්වා රත්තියා මජ්ඣිමයාමෙ ආයස්මන්තං මහාකස්සපං උපසඞ්කමිත්වා තස්සා නිබ්බත්තට්ඨානං පුච්ඡන්තො –

185. ‘‘පිණ්ඩාය තෙ චරන්තස්ස, තුණ්හීභූතස්ස තිට්ඨතො;

දලිද්දා කපණා නාරී, පරාගාරං අපස්සිතා.

186. ‘‘යා තෙ අදාසි ආචාමං, පසන්නා සෙහි පාණිභි;

සා හිත්වා මානුසං දෙහං, කං නු සා දිසතං ගතා’’ති. –

ද්වෙ ගාථා අභාසි.

185. තත්ථ පිණ්ඩායාති පිණ්ඩපාතත්ථාය. තුණ්හීභූතස්ස තිට්ඨතොති ඉදං පිණ්ඩාය චරණාකාරදස්සනං, උද්දිස්ස තිට්ඨතොති අත්ථො. දලිද්දාති දුග්ගතා. කපණාති වරාකී. ‘‘දලිද්දා’’ති ඉමිනා තස්සා භොගපාරිජුඤ්ඤං දස්සෙති, ‘‘කපණා’’ති ඉමිනා ඤාතිපාරිජුඤ්ඤං. පරාගාරං අපස්සිතාති පරගෙහං නිස්සිතා, පරෙසං ඝරෙ බහිපිට්ඨිඡදනං නිස්සාය වසන්තී.

186. කං නු සා දිසතං ගතාති ඡසු කාමදෙවලොකෙසු උප්පජ්ජනවසෙන කං නාම දිසං ගතා. ඉති සක්කො ‘‘ථෙරෙන තථා කතානුග්ගහා උළාරාය දිබ්බසම්පත්තියා භාගිනී, න ච දිස්සතී’’ති හෙට්ඨා ද්වීසු දෙවලොකෙසු අපස්සන්තො සංසයාපන්නො පුච්ඡති.

අථස්ස ථෙරො –

187. ‘‘පිණ්ඩාය මෙ චරන්තස්ස, තුණ්හීභූතස්ස තිට්ඨතො;

දලිද්දා කපණා නාරී, පරාගාරං අපස්සිතා.

188. ‘‘යා මෙ අදාසි ආචාමං, පසන්නා සෙහි පාණිභි;

සා හිත්වා මානුසං දෙහං, විප්පමුත්තා ඉතො චුතා.

189. ‘‘නිම්මානරතිනො නාම, සන්ති දෙවා මහිද්ධිකා;

තත්ථ සා සුඛිතා නාරී, මොදතාචාමදායිකා’’ති. –

පුච්ඡිතනියාමෙනෙව පටිවචනං දෙන්තො තස්සා නිබ්බත්තට්ඨානං කථෙසි.

188. තත්ථ විප්පමුත්තාති තතො මනුස්සදොභග්ගියතො පරමකාරුඤ්ඤවුත්තිතො විප්පමුත්තා අපගතා.

189. මොදතාචාමදායිකාති ආචාමමත්තදායිකා, සාපි නාම පඤ්චමෙ කාමසග්ගෙ දිබ්බසම්පත්තියා මොදති, පස්ස තාව ඛෙත්තසම්පත්තිඵලන්ති දස්සෙති.

පුන සක්කො තස්සා දානස්ස මහප්ඵලතං මහානිසංසතඤ්ච සුත්වා තං ථොමෙන්තො –

190. ‘‘අහො දානං වරාකියා, කස්සපෙ සුප්පතිට්ඨිතං;

පරාභතෙන දානෙන, ඉජ්ඣිත්ථ වත දක්ඛිණා.

191. ‘‘යා මහෙසිත්තං කාරෙය්‍ය, චක්කවත්තිස්ස රාජිනො;

නාරී සබ්බඞ්ගකල්‍යාණී, භත්තු චානොමදස්සිකා;

එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසිං.

192. ‘‘සුතං නික්ඛා සතං අස්සා, සතං අස්සතරීරථා;

සතං කඤ්ඤාසහස්සානි, ආමුත්තමණිකුණ්ඩලා;

එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං.

193. ‘‘සතං හෙමවතා නාගා, ඊසාදන්තා උරූළ්හවා;

සුවණ්ණකච්ඡා මිතඞ්ගා, හෙමකප්පනවාසසා;

එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාගච්ඡන්ති සොළසිං.

194. ‘‘චතුන්නමපි දීපානං, ඉස්සරං යොධ කාරයෙ;

එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසි’’න්ති. – ආහ;

190. තත්ථ අහොති අච්ඡරියත්ථෙ නිපාතො. වරාකියාති කපණියා. පරාභතෙනාති පරතො ආනීතෙන, පරෙසං ඝරතො උච්ඡාචරියාය ලද්ධෙනාති අත්ථො. දානෙනාති දාතබ්බෙන ආචාමමත්තෙන දෙය්‍යධම්මෙන. ඉජ්ඣිත්ථ වත දක්ඛිණාති දක්ඛිණා දානං අහො නිප්ඵජ්ජිත්ථ, අහො මහප්ඵලා මහාජුතිකා මහාවිප්ඵාරා අහුවත්ථාති අත්ථො.

191. ඉදානි ‘‘ඉත්ථිරතනාදීනිපි තස්ස දානස්ස සතභාගම්පි සහස්සභාගම්පි න උපෙන්තී’’ති දස්සෙතුං ‘‘යා මහෙසිත්තං කාරෙය්‍යා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බඞ්ගකල්‍යාණීති ‘‘නාතිදීඝා නාතිරස්සා නාතිකිසා නාතිථූලා නාතිකාළී නාච්චොදාතා අතික්කන්තා මානුසවණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණ’’න්ති එවං වුත්තෙහි සබ්බෙහි අඞ්ගෙහි කාරණෙහි, සබ්බෙහි වා අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි කල්‍යාණී සොභනා සුන්දරා. භත්තු චානොමදස්සිකාති සාමිකස්ස අලාමකදස්සනා සාතිසයං දස්සනීයා පාසාදිකා. එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසින්ති එතස්ස එතාය දින්නස්ස ආචාමදානස්ස ඵලං සොළසභාගං කත්වා තතො එකං භාගං පුන සොළසභාගං කත්වා ගහිතභාගසඞ්ඛාතං සොළසිං කලං චක්කවත්තිරඤ්ඤො ඉත්ථිරතනභාවොපි නාග්ඝති නානුභොති න පාපුණාති. ‘‘සුවණ්ණස්ස පඤ්චදසධරණං නික්ඛ’’න්ති වදන්ති, ‘‘සතධරණ’’න්ති අපරෙ.

193. හෙමවතාති හිමවති ජාතා, හෙමවතජාතිකා වා. තෙ හි මහන්තා ථාමජවසම්පන්නා ච හොන්ති. ඊසාදන්තාති රථීසාසදිසදන්තා, ථොකංයෙව අවනතදන්තාති අත්ථො. තෙන විසාලකදාඨීභාවං නිවාරෙති. උරූළ්හවාති ථාමජවපරක්කමෙහි බ්‍රූහන්තො, මහන්තං යුද්ධකිච්චං වහිතුං සමත්ථාති අත්ථො. සුවණ්ණකච්ඡාති හෙමමයගීවෙය්‍යකපටිමුක්කා. කච්ඡසීසෙන හි සබ්බං හත්ථියොග්ගං වදති. හෙමකප්පනවාසසාති සුවණ්ණඛචිතගජත්ථරණකඞ්කනාදිහත්ථාලඞ්කාරසම්පන්නා.

194. චතුන්නමපි දීපානං ඉස්සරන්ති ද්විසහස්සපරිත්තදීපපරිවාරානං ජම්බුදීපාදීනං චතුන්නං මහාදීපානං ඉස්සරියං. තෙන සත්තරතනසමුජ්ජලං සකලං චක්කවත්තිසිරිං වදති. යං පනෙත්ථ, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

ඉධ සක්කෙන දෙවරාජෙන අත්තනා ච වුත්තං සබ්බං ආයස්මා මහාකස්සපත්ථෙරො භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

ආචාමදායිකාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. චණ්ඩාලිවිමානවණ්ණනා

චණ්ඩාලි වන්ද පාදානීති චණ්ඩාලිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරන්තො පච්චූසවෙලායං බුද්ධාචිණ්ණං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා උට්ඨාය ලොකං ඔලොකෙන්තො අද්දස තස්මිංයෙව නගරෙ චණ්ඩාලාවසථෙ වසන්තිං එකං මහල්ලිකං චණ්ඩාලිං ඛීණායුකං, නිරයසංවත්තනිකඤ්චස්සා කම්මං උපට්ඨිතං. සො මහාකරුණාය සමුස්සාහිතමානසො ‘‘සග්ගසංවත්තනිකං කම්මං කාරෙත්වා තෙනස්සා නිරයූපපත්තිං නිසෙධෙත්වා සග්ගෙ පතිට්ඨාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසති. තෙන ච සමයෙන සා චණ්ඩාලී දණ්ඩං ඔලුබ්භ නගරතො නික්ඛමන්තී භගවන්තං ආගච්ඡන්තං දිස්වා අභිමුඛී හුත්වා අට්ඨාසි. භගවාපි තස්සා ගමනං නිවාරෙන්තො විය පුරතො අට්ඨාසි. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො සත්ථු චිත්තං ඤත්වා තස්සා ච ආයුපරික්ඛයං භගවතො වන්දනාය තං නියොජෙන්තො –

195. ‘‘චණ්ඩාලි වන්ද පාදානි, ගොතමස්ස යසස්සිනො;

තමෙව අනුකම්පාය, අට්ඨාසි ඉසිසත්තමො.

196. ‘‘අභිප්පසාදෙහි මනං, අරහන්තම්හි තාදිනි;

ඛිප්පං පඤ්ජලිකා වන්ද, පරිත්තං තව ජීවිත’’න්ති. – ගාථාද්වයමාහ;

195. තත්ථ චණ්ඩාලීති ජාතිආගතෙන නාමෙන තං ආලපති. වන්දාති අභිවාදය. පාදානීති සදෙවකස්ස ලොකස්ස සරණානි චරණානි. තමෙව අනුකම්පායාති තමෙව අනුග්ගණ්හනත්ථං, අපායූපපත්තිතො නිසෙධෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තාපනත්ථන්ති අධිප්පායො. අට්ඨාසීති නගරම්පි අපවිසිත්වා ඨිතො. ඉසිසත්තමොති ලොකියසෙක්ඛාසෙක්ඛපච්චෙකබුද්ධඉසීහි උත්තමො උක්කට්ඨතමො, අථ වා බුද්ධඉසීනං විපස්සිආදීනං සත්තමොති ඉසිසත්තමො.

196. අභිප්පසාදෙහි මනන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති තව චිත්තං පසාදෙහි. අරහන්තම්හි තාදිනීති ආරකත්තා කිලෙසානං, තෙසංයෙව අරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස අරානං හතත්තා, පච්චයානං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවා ච අරහන්තෙ, ඉට්ඨාදීසු තාදිභාවප්පත්තියා තාදිම්හි. ඛිප්පං පඤ්ජලිකා වන්දාති සීඝංයෙව පග්ගහිතඅඤ්ජලිකා හුත්වා වන්දස්සු. කස්මාති චෙ? පරිත්තං තව ජීවිතන්ති, ඉදානෙව භිජ්ජනසභාවත්තා පරිත්තං අතිඉත්තරං.

ඉති ථෙරො ගාථාද්වයෙන භගවතො ගුණෙ පකිත්තෙන්තො අත්තනො ආනුභාවෙ ඨත්වා තස්සා ච ඛීණායුකතාවිභාවනෙන සංවෙජෙන්තො සත්ථු වන්දනාය නියොජෙසි. සා ච තං සුත්වා සංවෙගජාතා සත්ථරි පසන්නමානසාව හුත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අඤ්ජලිං කත්වා නමස්සමානා බුද්ධගතාය පීතියා එකග්ගචිත්තා හුත්වා අට්ඨාසි. භගවා ‘‘අලමෙත්තකමෙතිස්සා සග්ගූපපත්තියා’’ති නගරං පාවිසි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. අථ නං එකා භන්තා ගාවී තරුණවච්ඡා තතො එව අභිධාවන්තී සිඞ්ගෙන පහරිත්වා ජීවිතා වොරොපෙසි. තං සබ්බං දස්සෙතුං සඞ්ගීතිකාරා –

197. ‘‘චොදිතා භාවිතත්තෙන, සරීරන්තිමධාරිනා;

චණ්ඩාලී වන්දි පාදානි, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

198. ‘‘තමෙනං අවධී ගාවී, චණ්ඩාලිං පඤ්ජලිං ඨිතං;

නමස්සමානං සම්බුද්ධං, අන්ධකාරෙ පභඞ්කර’’න්ති. – ගාථාද්වයමාහංසු;

198. තත්ථ පඤ්ජලිං ඨිතං නමස්සමානං සම්බුද්ධන්ති ගතෙපි භගවති බුද්ධාරම්මණාය පීතියා සමාහිතා හුත්වා සම්මුඛා විය අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානං ඨිතං. අන්ධකාරෙති අවිජ්ජන්ධකාරෙන සකලෙන කිලෙසන්ධකාරෙන ච අන්ධකාරෙ ලොකෙ. පභඞ්කරන්ති ඤාණොභාසකරං.

සා ච තතො චුතා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති, අච්ඡරානං සතසහස්සං චස්සා පරිවාරො අහොසි. තදහෙව ච සා සහ විමානෙන ආගන්ත්වා විමානතො ඔතරිත්වා ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං උපසඞ්කමිත්වා වන්දි. තමත්ථං දස්සෙතුං –

199. ‘‘ඛීණාසවං විගතරජං අනෙජං, එකං අරඤ්ඤම්හි රහො නිසින්නං;

දෙවිද්ධිපත්තා උපසඞ්කමිත්වා, වන්දාමි තං වීර මහානුභාව’’න්ති. –

දෙවතා ආහ. තං ථෙරො පුච්ඡි –

200. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණා ජලිතා මහායසා, විමානමොරුය්හ අනෙකචිත්තා;

පරිවාරිතා අච්ඡරාසඞ්ගණෙන, කා ත්වං සුභෙ දෙවතෙ වන්දසෙ මම’’න්ති.

200. තත්ථ ජලිතාති අත්තනො සරීරප්පභාය වත්ථාභරණාදීනං ඔභාසෙන ච ජලන්තී ජොතෙන්තී. මහායසාති මහාපරිවාරා. විමානමොරුය්හාති විමානතො ඔරුය්හ. අනෙකචිත්තාති අනෙකවිධචිත්තතායුත්තා. සුභෙති සුභගුණෙ. මමන්ති මං.

එවං ථෙරෙන පුච්ඡිතා පුන සා –

201. ‘‘අහං භද්දන්තෙ චණ්ඩාලී, තයා වීරෙන පෙසිතා;

වන්දිං අරහතො පාදෙ, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

202. ‘‘සාහං වන්දිත්වා පාදානි, චුතා චණ්ඩාලයොනියා;

විමානං සබ්බතො භද්දං, උපපන්නම්හි නන්දනෙ.