17. කෙසකාරීවිමානවණ්ණනා
ඉදං විමානං රුචිරං පභස්සරන්ති කෙසකාරීවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා බාරාණසියං විහරති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය බාරාණසිං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තෙ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහද්වාරසමීපෙන ගච්ඡන්ති. තස්මිඤ්ච ගෙහෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ධීතා කෙසකාරී නාම ගෙහද්වාරසමීපෙ මාතු සීසතො ඌකා ගණ්හන්තී තෙ භික්ඛූ ගච්ඡන්තෙ දිස්වා මාතරං ආහ ‘‘අම්ම, ඉමෙ පබ්බජිතා පඨමෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතා අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා සුඛුමාලා කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතා මඤ්ඤෙ, කස්මා නු ඛො ඉමෙ ඉමස්මිංයෙව වයෙ පබ්බජන්තී’’ති? තං මාතා ආහ ‘‘අත්ථි, අම්ම, සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං, පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති, තස්ස ඉමෙ ධම්මං සුත්වා පබ්බජන්තී’’ති.
තෙන ච සමයෙන ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො අඤ්ඤතරො උපාසකො තාය වීථියා ගච්ඡන්තො තං කථං සුත්වා තාසං සන්තිකං උපසඞ්කමි. අථ නං බ්‍රාහ්මණී ආහ ‘‘එතරහි ඛො උපාසක බහූ කුලපුත්තා මහන්තං භොගක්ඛන්ධං මහන්තං ඤාතිපරිවට්ටං පහාය සක්‍යසමයෙ පබ්බජන්ති, තෙ කිං නු ඛො අත්ථවසං සම්පස්සන්තා පබ්බජන්තී’’ති? තං සුත්වා උපාසකො ‘‘කාමෙසු ආදීනවං, නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං සම්පස්සන්තා’’ති වත්වා අත්තනො ඤාණබලානුරූපං තමත්ථං විත්ථාරතො කථෙසි, තිණ්ණඤ්ච රතනානං ගුණෙ පකාසෙසි, පඤ්චන්නං සීලානං දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච ගුණානිසංසං පවෙදෙසි. අථ බ්‍රාහ්මණධීතා තං ‘‘කිං අම්හෙහිපි සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාය තයා වුත්තෙ ගුණානිසංසෙ අධිගන්තුං සක්කා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘සබ්බසාධාරණා ඉමෙ ධම්මා භගවතා භාසිතා, කස්මා න සක්කා’’ති වත්වා තස්සා සරණානි ච සීලානි ච අදාසි. සා ගහිතසරණා සමාදින්නසීලා ච හුත්වා පුන ආහ ‘‘කිං ඉතො උත්තරි අඤ්ඤම්පි කරණීයං අත්ථී’’ති. සො තස්සා විඤ්ඤුභාවං සල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘උපනිස්සයසම්පන්නා භවිස්සතී’’ති ඤත්වා සරීරසභාවං විභාවෙන්තො ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං කථෙත්වා කායෙ විරාගං උප්පාදෙත්වා උපරි අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තාය ධම්මියා කථාය සංවෙජෙත්වා විපස්සනාමග්ගං ආචික්ඛිත්වා ගතො. සා තෙන වුත්තනයං සබ්බං මනසි කත්වා පටිකූලමනසිකාරෙ සමාහිතචිත්තා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා උපනිස්සයසම්පත්තියා න චිරස්සෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. අථාපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති, සතසහස්සඤ්චස්සා අච්ඡරාපරිවාරො අහොසි. තං සක්කො දෙවරාජා දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො පමුදිතහදයො –
150. ‘‘ඉදං විමානං රුචිරං පභස්සරං, වෙළුරියථම්භං සතතං සුනිම්මිතං;
සුවණ්ණරුක්ඛෙහි සමන්තමොත්ථතං, ඨානං මමං කම්මවිපාකසම්භවං.
151. ‘‘තත්‍රූපපන්නා පුරිමච්ඡරා ඉමා, සතං සහස්සානි සකෙන කම්මුනා;
තුවංසි අජ්ඣුපගතා යසස්සිනී, ඔභාසයං තිට්ඨසි පුබ්බදෙවතා.
152. ‘‘සසී අධිග්ගය්හ යථා විරොචති, නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකාගණං;
තථෙව ත්වං අච්ඡරාසඞ්ගණං ඉමං, දද්දල්ලමානා යසසා විරොචසි.
153. ‘‘කුතො නු ආගම්ම අනොමදස්සනෙ, උපපන්නා ත්වං භවනං මමං ඉදං;
බ්‍රහ්මංව දෙවා තිදසා සහින්දකා, සබ්බෙ න තප්පාමසෙ දස්සනෙන ත’’න්ති. –
චතූහි ගාථාහි තාය කතකම්මං පුච්ඡි.
150. තත්ථ ඉදං විමානන්ති යස්මිං විමානෙ සා දෙවතා උප්පන්නා, තං අත්තනො විමානං සන්ධායාහ. සතතන්ති සබ්බකාලං රුචිරං පභස්සරන්ති යොජනා. සතතන්ති වා සම්මාතතං, අතිවිය විත්ථිණ්ණන්ති අත්ථො. සමන්තමොත්ථතන්ති සමන්තතො අවත්ථතං ඡාදිතං. ඨානන්ති විමානමෙව සන්ධාය වදති. තඤ්හි තිට්ඨන්ති එත්ථ කතපුඤ්ඤාති ඨානන්ති වුච්චති. කම්මවිපාකසම්භවන්ති කම්මවිපාකභාවෙන සම්භූතං, කම්මවිපාකෙන වා සහ සම්භූතං. මමන්ති ඉදං මම ඨානං මම කම්මවිපාකසම්භවන්ති ද්වීහිපි පදෙහි යොජෙතබ්බං.
151. තත්‍රූපපන්නාති ගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – තත්‍ර තස්මිං යථාවුත්තෙ විමානෙ උපපන්නාති නිබ්බත්තා පගෙව උප්පන්නත්තා පුබ්බදෙවතා ඉමා පුරිමා අච්ඡරායො පරිමාණතො සතං සහස්සානි. තුවංසීති ත්වං අසි සකෙන කම්මුනා අජ්ඣුපගතා උපපන්නා. යසස්සිනීති පරිවාරසම්පන්නා, තෙනෙව සකෙන කම්මුනා කම්මානුභාවෙන ඔභාසයන්තී විරොචමානා තිට්ඨසීති.
152. ඉදානි තමෙව ඔභාසනං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘සසී’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යථා සසලඤ්ඡනයොගෙන ‘‘සසී’’ති, නක්ඛත්තෙහි අධිකගුණතාය ‘‘නක්ඛත්තරාජා’’ති ච ලද්ධනාමො චන්දො සබ්බං තාරකාගණං අධිග්ගය්හ අභිභවිත්වා විරොචති විරාජති, තථෙව ත්වං ඉමං අච්ඡරානං දෙවකඤ්ඤානං ගණං සමූහං අත්තනො යසසා දද්දල්ලමානා අතිවිය විජ්ජොතමානා විරොචසීති. එත්ථ ච ‘‘ඉමා’’ති ‘‘ඉම’’න්ති ච නිපාතමත්තං. කෙචි පන ‘‘නක්ඛත්තරාජාරිව තාරාගණං තථෙව ත්ව’’න්ති පඨන්ති.
153. ඉදානි තස්සා දෙවතාය පුරිමභවං තත්ථ කතපුඤ්ඤඤ්ච පුච්ඡන්තො ‘‘කුතො නු ආගම්මා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ කුතො නු ආගම්මාති කුතො නු භවතො කුතො නු පුඤ්ඤකම්මතො කාරණභූතතො ඉදං මම භවනං ආගම්ම භද්දෙ අනොමදස්සනෙ සබ්බඞ්ගසොභනෙ ත්වං උපපන්නා උප්පත්තිගහණවසෙන උපගතා. ‘‘අනොමදස්සනෙ’’ති වුත්තමෙවත්ථං උපමාය පකාසෙන්තො ‘‘බ්‍රහ්මංව දෙවා තිදසා සහින්දකා, සබ්බෙ න තප්පාමසෙ දස්සනෙන ත’’න්ති ආහ. තත්ථ යථා බ්‍රහ්මානං සහම්පතිං සනඞ්කුමාරං වා උපගතං සහ ඉන්දෙනාති සහින්දකා තාවතිංසා දෙවා පස්සන්තා දස්සනෙන න තප්පන්ති, එවං තව දස්සනෙන මයං සබ්බෙ දෙවා න තප්පාමසෙති අත්ථො.
එවං පන සක්කෙන දෙවානමින්දෙන පුච්ඡිතා සා දෙවතා තමත්ථං පකාසෙන්තී –
154. ‘‘යමෙතං සක්ක අනුපුච්ඡසෙ මමං, කුතො චුතා ත්වං ඉධ ආගතාති;
බාරාණසී නාම පුරත්ථි කාසිනං, තත්ථ අහොසිං පුරෙ කෙසකාරිකා.
155. ‘‘බුද්ධෙ ච ධම්මෙ ච පසන්නමානසා, සඞ්ඝෙ ච එකන්තගතා අසංසයා;
අඛණ්ඩසික්ඛාපදා ආගතප්ඵලා, සම්බොධිධම්මෙ නියතා අනාමයා’’ති. –
ගාථද්වයමාහ.
154-5. තත්ථ යමෙතන්ති යං එතං පඤ්හන්ති අත්ථො. අනුපුච්ඡසෙති අනුකූලභාවෙන පුච්ඡසි. මමන්ති මං. පුරත්ථීති පුරං අත්ථි. කාසිනන්ති කාසිරට්ඨස්ස. කෙසකාරිකාති පුරිමත්තභාවෙ අත්තනො නාමං වදති. බුද්ධෙ ච ධම්මෙ චාතිආදිනා අත්තනො පුඤ්ඤං විභාවෙති.
පුන සක්කො තස්සා තං පුඤ්ඤසම්පත්තිඤ්ච දිබ්බසම්පත්තිඤ්ච අනුමොදමානො –
156. ‘‘තන්ත්‍යාභිනන්දාමසෙ ස්වාගතඤ්ච තෙ,
ධම්මෙන ච ත්වං යසසා විරොචසි;
බුද්ධෙ ච ධම්මෙ ච පසන්නමානසෙ,
සඞ්ඝෙ ච එකන්තගතෙ අසංසයෙ;
අඛණ්ඩසික්ඛාපදෙ ආගතප්ඵලෙ,
සම්බොධිධම්මෙ නියතෙ අනාමයෙ’’ති. – ආහ;
156. තත්ථ තන්ත්‍යාභිනන්දාමසෙති තං තෙ දුවිධම්පි සම්පත්තිං අභිනන්දාම අනුමොදාම. ස්වාගතඤ්ච තෙති තුය්හඤ්ච ඉධාගමනං ස්වාගතං, අම්හාකං පීතිසොමනස්සසංවද්ධනමෙව. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.
තං පන පවත්තිං සක්කො දෙවරාජා ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස කථෙසි, ථෙරො භගවතො නිවෙදෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාත්ථිකා ජාතාති.
කෙසකාරීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දක-අට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං
සත්තරසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස පඨමස්ස පීඨවග්ගස්ස
අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.