9. උදපානසුත්තවණ්ණනා
69. නවමෙ මල්ලෙසූති මල්ලා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීවසෙන ‘‘මල්ලා’’ති වුච්චති, තෙසු මල්ලෙසු, යං ලොකෙ ‘‘මල්ලො’’ති වුච්චති. කෙචි පන ‘‘මාලෙසූ’’ති පඨන්ති. චාරියං චරමානොති අතුරිතචාරිකාවසෙන මහාමණ්ඩලජනපදචාරිකං චරමානො. මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙනාති අපරිච්ඡෙදගුණෙන මහන්තෙන සමණගණෙන. තදා හි භගවතො මහාභික්ඛුපරිවාරො අහොසි. ථූණං නාම මල්ලානං බ්‍රාහ්මණගාමොති පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය මජ්ඣිමදෙසස්ස අවධිට්ඨානෙ මල්ලදෙසෙ ථූණනාමකො බ්‍රාහ්මණබහුලතාය බ්‍රාහ්මණගාමො. තදවසරීති තං අවසරි, ථූණගාමමග්ගං පාපුණීති අත්ථො. අස්සොසුන්ති සුණිංසු, සොතද්වාරසම්පත්තවචනනිග්ඝොසානුසාරෙන ජානිංසූති අත්ථො. ඛොති පදපූරණෙ, අවධාරණත්ථෙ වා නිපාතො. තත්ථ අවධාරණත්ථෙන අස්සොසුංයෙව, න තෙසං සවනන්තරායො අහොසීති වුත්තං හොති. පදපූරණෙන පදබ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨත්තමත්තමෙව. ථූණෙය්‍යකාති ථූණගාමවාසිනො. බ්‍රාහ්මණගහපතිකාති එත්ථ බ්‍රහ්මං අණන්තීති බ්‍රාහ්මණා, මන්තෙ සජ්ඣායන්තීති අත්ථො. ඉදමෙව හි ජාතිබ්‍රාහ්මණානං නිබ්බචනං, අරියා පන බාහිතපාපත්තා ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති වුච්චන්ති. ගහපතිකාති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණෙ වජ්ජෙත්වා යෙ කෙචි අගාරං අජ්ඣාවසන්තා වුච්චන්ති, විසෙසතො වෙස්සා. බ්‍රාහ්මණා ච ගහපතිකා ච බ්‍රාහ්මණගහපතිකා.
ඉදානි යමත්ථං තෙ අස්සොසුං, තං දස්සෙතුං ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සමිතපාපත්තා ‘‘සමණො’’ති වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සමිතාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා’’තිආදි (ම. නි. 1.434). භගවා ච අනුත්තරෙන අරියමග්ගෙන සබ්බසො සමිතපාපො. තෙනස්ස යථාභුච්චගුණාධිගතමෙතං නාමං, යදිදං සමණොති. ඛලූති අනුස්සවත්ථෙ නිපාතො. භොති බ්‍රාහ්මණජාතිකානං ජාතිසමුදාගතං ආලපනමත්තං. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘භොවාදි නාම සො හොති, සචෙ හොති සකිඤ්චනො’’ති (ධ. ප. 396). ගොතමොති ගොත්තවසෙන භගවතො පරිකිත්තනං. තස්මා ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො’’ති සමණො කිර, භො, ගොතමගොත්තොති අයමෙත්ථ අත්ථො. සක්‍යපුත්තොති ඉදං පන භගවතො උච්චාකුලපරිදීපනං. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනං. කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතො අපරික්ඛීණංයෙව තං කුලං පහාය නෙක්ඛම්මාධිගමසද්ධාය පබ්බජිතොති වුත්තං හොති. උදපානං තිණස්ස ච භුසස්ස ච යාව මුඛතො පූරෙසුන්ති පානීයකූපං තිණෙන ච භුසෙන ච මුඛප්පමාණෙන වඩ්ඪෙසුං, තිණාදීනි පක්ඛිපිත්වා කූපං පිදහිංසූති අත්ථො.
තස්ස කිර ගාමස්ස බහි භගවතො ආගමනමග්ගෙ බ්‍රාහ්මණානං පරිභොගභූතො එකො උදපානො අහොසි. තං ඨපෙත්වා තත්ථ සබ්බානි කූපතළාකාදීනි උදකට්ඨානානි තදා විසුක්ඛානි නිරුදකානි අහෙසුං. අථ ථූණෙය්‍යකා රතනත්තයෙ අප්පසන්නා මච්ඡෙරපකතා භගවතො ආගමනං සුත්වා ‘‘සචෙ සමණො ගොතමො සසාවකො ඉමං ගාමං පවිසිත්වා ද්වීහතීහං වසෙය්‍ය, සබ්බං ඉමං ජනං අත්තනො වචනෙ ඨපෙය්‍ය, තතො බ්‍රාහ්මණධම්මො පතිට්ඨං න ලභෙය්‍යා’’ති තත්ථ භගවතො අවාසාය පරිසක්කන්තා ‘‘ඉමස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤත්ථ උදකං නත්ථි, අමුං උදපානං අපරිභොගං කරිස්සාම, එවං සමණො ගොතමො සසාවකො ඉමං ගාමං න පවිසිස්සතී’’ති සම්මන්තයිත්වා සබ්බෙ ගාමවාසිනො සත්තාහස්ස උදකං ගහෙත්වා චාටිආදීනි පූරෙත්වා උදපානං තිණෙන ච භුසෙන ච පිදහිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘උදපානං තිණස්ස ච භුසස්ස ච යාව මුඛතො පූරෙසුං, ‘මා තෙ මුණ්ඩකා සමණකා පානීයං අපංසූ’’’ති.
තත්ථ මුණ්ඩකා සමණකාති මුණ්ඩෙ ‘‘මුණ්ඩා’’ති සමණෙ ‘‘සමණා’’ති වත්තුං වට්ටෙය්‍ය, තෙ පන ඛුංසනාධිප්පායෙන හීළෙන්තා එවමාහංසු. මාති පටිසෙධෙ, මා අපංසු මා පිවිංසූති අත්ථො. මග්ගා ඔක්කම්මාති මග්ගතො අපසක්කිත්වා. එතම්හාති යො උදපානො තෙහි තථා කතො, තමෙව නිද්දිසන්තො ආහ. කිං පන භගවා තෙසං බ්‍රාහ්මණානං විප්පකාරං අනාවජ්ජිත්වා එවමාහ – ‘‘එතම්හා උදපානා පානීයං ආහරා’’ති, උදාහු ආවජ්ජිත්වා ජානන්තොති? ජානන්තො එව භගවා අත්තනො බුද්ධානුභාවං පකාසෙත්වා තෙ දමෙත්වා නිබ්බිසෙවනෙ කාතුං එවමාහ, න පානීයං පාතුකාමො. තෙනෙවෙත්ථ මහාපරිනිබ්බානසුත්තෙ විය ‘‘පිපාසිතොස්මී’’ති (දී. නි. 2.191) න වුත්තං. ධම්මභණ්ඩාගාරිකො පන සත්ථු අජ්ඣාසයං අජානන්තො ථූණෙය්‍යකෙහි කතං විප්පකාරං ආචික්ඛන්තො ‘‘ඉදානි සො, භන්තෙ’’තිආදිමාහ.
තත්ථ ඉදානීති අධුනා, අම්හාකං ආගමනවෙලායමෙවාති අත්ථො. එසො, භන්තෙ, උදපානොති පඨන්ති. ථෙරො ද්වික්ඛත්තුං පටික්ඛිපිත්වා තතියවාරෙ ‘‘න ඛො තථාගතා තික්ඛත්තුං පච්චනීකා කාතබ්බා, කාරණං දිට්ඨං භවිස්සති දීඝදස්සිනා’’ති මහාරාජදත්තියං භගවතො පත්තං ගහෙත්වා උදපානං අගමාසි. ගච්ඡන්තෙ ථෙරෙ උදපානෙ උදකං පරිපුණ්ණං හුත්වා උත්තරිත්වා සමන්තතො සන්දති, සබ්බං තිණං භුසඤ්ච උප්ලවිත්වා සයමෙව අපගච්ඡි. තෙන ච සන්දමානෙන සලිලෙන උපරූපරි වඩ්ඪන්තෙන තස්මිං ගාමෙ සබ්බෙව පොක්ඛරණීආදයො ජලාසයා විසුක්ඛා පරිපූරිංසු, තථා පරිඛාකුසුබ්භනින්නාදීනි ච. සබ්බො ගාමප්පදෙසො මහොඝෙන අජ්ඣොත්ථටො මහාවස්සකාලෙ විය අහොසි. කුමුදුප්පලපදුමපුණ්ඩරීකාදීනි ජලජපුප්ඵානි තත්ථ තත්ථ උබ්භිජ්ජිත්වා විකසමානානි උදකං සඤ්ඡාදිංසු. සරෙසු හංසකොඤ්චචක්කවාකකාරණ්ඩවබකාදයා එ උදකසකුණිකා වස්සමානා තත්ථ තත්ථ විචරිංසු. ථූණෙය්‍යකා තං මහොඝං තථා උත්තරන්තං සමන්තතො වීචිතරඞ්ගසමාකුලං පරියන්තතො සමුට්ඨහමානං රුචිරං ඵෙණබුබ්බුළකං දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා එවං සම්මන්තෙසුං ‘‘මයං සමණස්ස ගොතමස්ස උදකුපච්ඡෙදං කාතුං වායමිම්හා, අයං පන මහොඝො තස්ස ආගමනකාලතො පට්ඨාය එවං අභිවඩ්ඪති, නිස්සංසයං ඛො අයං තස්ස ඉද්ධානුභාවො. මහිද්ධිකො හි සො මහානුභාවො. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යථා යං මහොඝො උට්ඨහිත්වා අම්හාකං ගාමම්පි ඔත්ථරෙය්‍ය. හන්ද මයං සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා පයිරුපාසිත්වා අච්චයං දෙසෙන්තා ඛමාපෙය්‍යාමා’’ති.
තෙ සබ්බෙව එකජ්ඣාසයා හුත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා ගාමතො නික්ඛමිත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු. උපසඞ්කමිත්වා අප්පෙකච්චෙ භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිංසු, අප්පෙකච්චෙ අඤ්ජලිං පණාමෙසුං, අප්පෙකච්චෙ භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු, අප්පෙකච්චෙ තුණ්හීභූතා නිසීදිංසු, අප්පෙකච්චෙ නාමගොත්තං සාවෙසුං. එවං පන කත්වා සබ්බෙව එකමන්තං නිසීදිත්වා ‘‘ඉධ මයං, භො ගොතම, භොතො චෙව ගොතමස්ස ගොතමසාවකානඤ්ච උදකප්පටිසෙධං කාරයිම්හ, අමුකස්මිං උදපානෙ තිණඤ්ච භුසඤ්ච පක්ඛිපිම්හ. සො පන උදපානො අචෙතනොපි සමානො සචෙතනො විය භොතො ගුණං ජානන්තො විය සයමෙව සබ්බං තිණං භුසං අපනෙත්වා සුවිසුද්ධො ජාතො, සබ්බොපි චෙත්ථ නින්නප්පදෙසො මහතා උදකොඝෙන පරිපුණ්ණො රමණීයොව ජාතො, උදකූපජීවිනො සත්තා පරිතුට්ඨා. මයං පන මනුස්සාපි සමානා භොතො ගුණෙ න ජානිම්හ, යෙ මයං එවං අකරිම්හ, සාධු නො භවං ගොතමො තථා කරොතු, යථායං මහොඝො ඉමං ගාමං න ඔත්ථරෙය්‍ය, අච්චයො නො අච්චගමා යථාබාලං, තං නො භවං ගොතමො අච්චයං පටිග්ගණ්හාතු අනුකම්පං උපාදායා’’ති අච්චයං දෙසෙසුං. භගවාපි ‘‘තග්ඝ තුම්හෙ අච්චයො අච්චගමා යථාබාලං, තං වො මයං පටිග්ගණ්හාම ආයතිං සංවරායා’’ති තෙසං අච්චයං පටිග්ගහෙත්වා පසන්නචිත්තතං ඤත්වා උත්තරි අජ්ඣාසයානුරූපං ධම්මං දෙසෙසි. තෙ භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා පසන්නචිත්තා සරණාදීසු පතිට්ඨිතා භගවන්තං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කමිංසු. තෙසං පන ආගමනතො පුරෙතරංයෙව ආයස්මා ආනන්දො තං පාටිහාරියං දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො පත්තෙන පානීයං ආදාය භගවතො උපනාමෙත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘එවං, භන්තෙති ඛො ආයස්මා ආනන්දො’’තිආදි.
තත්ථ මුඛතො ඔවමිත්වාති සබ්බං තං තිණාදිං මුඛෙන ඡඩ්ඩෙත්වා. විස්සන්දන්තො මඤ්ඤෙති පුබ්බෙ දීඝරජ්ජුකෙන උදපානෙන උස්සිඤ්චිත්වා ගහෙතබ්බඋදකොඝො භගවතො පත්තං ගහෙත්වා ථෙරස්ස ගතකාලෙ මුඛෙන විස්සන්දන්තො විය සමතිත්තිකො කාකපෙය්‍යො හුත්වා අට්ඨාසි. ඉදඤ්ච ථෙරස්ස ගතකාලෙ උදකප්පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං. තතො පරං පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙන තස්මිං ගාමෙ සකලං නින්නට්ඨානං උදකෙන පරිපුණ්ණං අහොසීති. අයං පනිද්ධි න බුද්ධානං අධිට්ඨානෙන, නාපි දෙවානුභාවෙන, අථ ඛො භගවතො පුඤ්ඤානුභාවෙන පරිත්තදෙසනත්ථං රාජගහතො වෙසාලිගමනෙ විය. කෙචි පන ‘‘ථූණෙය්‍යකානං භගවති පසාදජනනත්ථං තෙසං අත්ථකාමාහි දෙවතාහි කත’’න්ති. අපරෙ ‘‘උදපානස්ස හෙට්ඨා වසනකනාගරාජා එවමකාසී’’ති. සබ්බං තං අකාරණං, යථා භගවතො පුඤ්ඤානුභාවෙනයෙව තථා උදකුප්පත්තියා පරිදීපිතත්තා.
එතමත්ථං විදිත්වාති එතං අධිට්ඨානෙන විනා අත්තනා ඉච්ඡිතනිප්ඵත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථං සබ්බාකාරතො විදිත්වා තදත්ථදීපනං ඉමං උදානං උදානෙසි.
තත්ථ කිං කයිරා උදපානෙන, ආපා චෙ සබ්බදා සියුන්ති යස්ස සබ්බකාලං සබ්බත්ථ ච ආපා චෙ යදි සියුං යදි උපලබ්භෙය්‍යුං යදි ආකඞ්ඛාමත්තපටිබද්ධො, තෙසං ලාභො, තෙන උදපානෙන කිං කයිරා කිං කරෙය්‍ය, කිං පයොජනන්ති අත්ථො. තණ්හාය මූලතො ඡෙත්වා, කිස්ස පරියෙසනං චරෙති යාය තණ්හාය විනිබද්ධා සත්තා අකතපුඤ්ඤා හුත්වා ඉච්ඡිතාලාභදුක්ඛෙන විහඤ්ඤන්ති, තස්සා තණ්හාය මූලං, මූලෙ වා ඡින්දිත්වා ඨිතො මාදිසො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො කිස්ස කෙන කාරණෙන පානීයපරියෙසනං, අඤ්ඤං වා පච්චයපරියෙසනං චරෙය්‍ය. ‘‘මූලතො ඡෙත්තා’’තිපි පඨන්ති, තණ්හාය මූලං මූලෙයෙව වා ඡෙදකොති අත්ථො. අථ වා මූලතො ඡෙත්තාති මූලතො පට්ඨාය තණ්හාය ඡෙදකො. ඉදං වුත්තං හොති – යො බොධියා මූලභූතමහාපණිධානතො පට්ඨාය අපරිමිතං සකලං පුඤ්ඤසම්භාරං අත්තනො අචින්තෙත්වා ලොකහිතත්ථමෙව පරිණාමනවසෙන පරිපූරෙන්තො මූලතො පභුති තණ්හාය ඡෙත්තා, සො තණ්හාහෙතුකස්ස ඉච්ඡිතාලාභස්ස අභාවතො කිස්ස කෙන කාරණෙන උදකපරියෙසනං චරෙය්‍ය, ඉමෙ පන ථූණෙය්‍යකා අන්ධබාලා ඉමං කාරණං අජානන්තා එවමකංසූති.
නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.