10. උතෙනසුත්තවණ්ණනා

70. දසමෙ රඤ්ඤො උතෙනස්සාති උතෙනස්ස නාම රඤ්ඤො, යො ‘‘වජ්ජිරාජා’’තිපි වුච්චති. උය්‍යානගතස්සාති උය්‍යානකීළනත්ථං උය්‍යානං ගතස්ස. අනාදරෙ හි ඉදං සාමිවචනං, ‘‘අන්තෙපුර’’න්ති පන පදං අපෙක්ඛිත්වා සම්බන්ධෙපෙතං සාමිවචනං හොති. කාලඞ්කතානීති අග්ගිදඩ්ඪානි හුත්වා මතානි හොන්ති. සාමාවතීපමුඛානීති එත්ථ කා පනායං සාමාවතී, කථඤ්ච දඩ්ඪාති? වුච්චතෙ, භද්දවතියං සෙට්ඨිනො ධීතා ඝොසකසෙට්ඨිනා ධීතුට්ඨානෙ ඨපිතා පඤ්චසතඉත්ථිපරිවාරා රඤ්ඤො උතෙනස්ස අග්ගමහෙසී මෙත්තාවිහාරබහුලා අරියසාවිකා සාමාවතී නාම. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ආදිතො පට්ඨාය සාමාවතියා උප්පත්තිකථා ධම්මපදවත්ථුම්හි (ධ. ප. අට්ඨ. 1.20 සාමාවතීවත්ථු) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. මාගණ්ඩියස්ස නාම බ්‍රාහ්මණස්ස ධීතා අත්තනො මාතාපිතූනං –

‘‘දිස්වාන තණ්හං අරතිං රගඤ්ච,

නාහොසි ඡන්දො අපි මෙථුනස්මිං;

කිමෙවිදං මුත්තකරීසපුණ්ණං,

පාදාපි නං සම්ඵුසිතුං න ඉච්ඡෙ’’ති. (සු. නි. 841) –

භගවතා දෙසිතං ඉමං ගාථං සුත්වා සත්ථරි බද්ධාඝාතා මාගණ්ඩියා අපරභාගෙ රඤ්ඤා උතෙනෙන මහෙසිට්ඨානෙ ඨපිතා භගවතො කොසම්බිං උපගතභාවං, සාමාවතීපමුඛානඤ්ච පඤ්චන්නං ඉත්ථිසතානං උපාසිකාභාවං ඤත්වා ‘‘ආගතො නාම සමණො ගොතමො ඉමං නගරං, දානිස්ස කත්තබ්බං ජානිස්සාමි, ඉමාපි තස්ස උපට්ඨායිකා, ඉමාසම්පි සාමාවතීපමුඛානඤ්ච කත්තබ්බං ජානිස්සාමී’’ති අනෙකපරියායෙහි තථාගතස්ස තාසඤ්ච අනත්ථං කාතුං වායමිත්වාපි අසක්කොන්තී පුනෙකදිවසං රඤ්ඤා සද්ධිං උය්‍යානකීළං ගච්ඡන්තී චූළපිතු සාසනං පහිණි ‘‘සාමාවතියා පාසාදං ගන්ත්වා දුස්සකොට්ඨාගාරතෙලකොට්ඨාගාරානි විවරාපෙත්වා දුස්සානි තෙලචාටීසු තෙමෙත්වා ථම්භෙ වෙඨෙත්වා තා සබ්බා එකතො කත්වා ද්වාරං පිදහිත්වා බහි යන්තං දත්වා දණ්ඩදීපිකාහි ගෙහෙ අග්ගිං දදමානො ඔතරිත්වා ගච්ඡතූ’’ති.

තං සුත්වා සො පාසාදං අභිරුය්හ කොට්ඨාගාරානි විවරිත්වා වත්ථානි තෙලචාටීසු තෙමෙත්වා ථම්භෙ වෙඨෙතුං ආරභි. අථ නං සාමාවතීපමුඛා ඉත්ථියො ‘‘කිං එතං චූළපිතා’’ති වදන්තියො උපසඞ්කමිංසු. ‘‘අම්මා, රාජා දළ්හිකම්මත්ථාය ඉමෙ ථම්භෙ තෙලපිලොතිකාහි බන්ධාපෙති, රාජගෙහෙ නාම සුයුත්තදුයුත්තං දුජ්ජානං, මා මෙ සන්තිකෙ හොථා’’ති වත්වා තා ආගතා ගබ්භෙසු පවෙසෙත්වා ද්වාරානි පිදහිත්වා බහි යන්තකං දත්වා ආදිතො පට්ඨාය අග්ගිං දෙන්තො ඔතරි. සාමාවතී තාසං ඔවාදං අදාසි, ‘‘අම්මා, අනමතග්ගෙ සංසාරෙ විචරන්තීනං එවමෙව අග්ගිනා ඣාමත්තභාවානං බුද්ධඤාණෙනපි පරිච්ඡෙදො න සුකරො, අප්පමත්තා හොථා’’ති. තා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා අධිගතඵලාය විඤ්ඤාතසාසනාය ඛුජ්ජුත්තරාය අරියසාවිකාය සෙක්ඛපටිසම්භිදාපත්තාය සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙනෙව ධම්මං දෙසෙන්තියා සන්තිකෙ සොතාපත්තිඵලස්ස අධිගතා අන්තරන්තරා කම්මට්ඨානමනසිකාරෙන යුත්තප්පයුත්තා ගෙහෙ ඣායන්තෙ වෙදනාපරිග්ගහකම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තියො කාචි දුතියඵලං, කාචි තතියඵලං පාපුණිත්වා කාලමකංසු. අථ භික්ඛූ කොසම්බියං පිණ්ඩාය චරන්තා තං පවත්තිං ඤත්වා පච්ඡාභත්තං භගවතො ආරොචෙත්වා තාසං අභිසම්පරායං පුච්ඡිංසු. භගවා ච තාසං අරියඵලාධිගමං භික්ඛූනං අභාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රඤ්ඤො උතෙනස්ස…පෙ… අනිප්ඵලා කාලඞ්කතා’’ති.

තත්ථ අනිප්ඵලාති න නිප්ඵලා, සම්පත්තසාමඤ්ඤඵලා එව කාලඞ්කතා. තා පන ඵලානි පටිලභන්තියො සාමාවතියා –

‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ;

ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො.

‘‘යො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ, අප්පමත්තො විහස්සති;

පහාය ජාතිසංසාරං, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’ති. (සං. නි. 1.185; නෙත්ති. 29) –

ගාථාහි ඔවදියමානා වෙදනාපරිග්ගහකම්මට්ඨානං මනසි කරොන්තියො විපස්සිත්වා දුතියතතියඵලානි පටිලභිංසු. ඛුජ්ජුත්තරා පන ආයුසෙසස්ස අත්ථිතාය, පුබ්බෙ තාදිසස්ස කම්මස්ස අකතත්තා ච තතො පාසාදතො බහි අහොසි. ‘‘දසයොජනන්තරෙ පක්කාමී’’ති ච වදන්ති. අථ භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං, ‘‘ආවුසො, අනනුච්ඡවිකං වත අරියසාවිකානං එවරූපං මරණ’’න්ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ, ‘‘භික්ඛවෙ, යදිපි තාසං ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අයුත්තං, පුබ්බෙ කතකම්මස්ස පන යුත්තමෙව තාහි ලද්ධ’’න්ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධා රඤ්ඤො නිවෙසනෙ නිබද්ධං භුඤ්ජන්ති. පඤ්චසතා ඉත්ථියො තෙ උපට්ඨහන්ති. තෙසු සත්ත ජනා හිමවන්තං ගච්ඡන්ති, එකො නදීතීරසමීපෙ එකස්මිං තිණගහනෙ සමාපත්තියා නිසීදති. අථෙකදිවසං රාජා පච්චෙකබුද්ධෙසු ගතෙසු තාහි ඉත්ථීහි සද්ධිං උදකකීළං කීළිතුකාමො තත්ථ ගතො. තා ඉත්ථියො දිවසභාගං උදකෙ කීළිත්වා සීතපීළිතා විසිබ්බිතුකාමා තං තිණගහනං උපරි විසුක්ඛතිණසඤ්ඡන්නං ‘‘තිණරාසී’’ති සඤ්ඤාය පරිවාරෙත්වා අග්ගිං දත්වා තිණෙසු ඣායිත්වා පතන්තෙසු පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ‘‘රඤ්ඤො පච්චෙකබුද්ධො ඣායති, තං රාජා ඤත්වා අම්හෙ නාසෙස්සති, සුදඩ්ඪං නං කරිස්සාමා’’ති සබ්බා ඉතො චිතො ච දාරුආදීනි ආහරිත්වා තස්ස උපරි රාසිං කත්වා ආලිම්පෙත්වා ‘‘ඉදානි ඣායිස්සතී’’ති පක්කමිංසු. තා පඨමං අසඤ්චෙතනිකා හුත්වා ඉදානි කම්මුනා බජ්ඣිංසු. පච්චෙකබුද්ධං පන අන්තොසමාපත්තියං සචෙ දාරූනං සකටසහස්සම්පි ආහරිත්වා ආලිම්පෙන්තා උසුමාකාරමත්තම්පි ගාහෙතුං න සක්කොන්ති, තස්මා සො සත්තමෙ දිවසෙ උට්ඨාය යථාසුඛං අගමාසි. තා තස්ස කම්මස්ස කතත්තා බහූනි වස්සසහස්සානි බහූනි වස්සසතසහස්සානි නිරයෙ පච්චිත්වා තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන අත්තභාවසතෙ ඉමිනාව නියාමෙන ගෙහෙ ඣායමානෙ ඣායිංසු. ඉදං තාසං පුබ්බකම්මං.

යස්මා පන තෙ ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අරියඵලානි සච්ඡාකංසු, රතනත්තයං පයිරුපාසිංසු, තස්මා තත්ථ අනාගාමිනියො සුද්ධාවාසෙසු උපපන්නා, ඉතරා කාචි තාවතිංසෙසු, කාචි යාමෙසු, කාචි තුසිතෙසු, කාචි නිම්මානරතීසු, කාචි පරනිම්මිතවසවත්තීසු උපපන්නා.

රාජාපි ඛො උතෙනො ‘‘සාමාවතියා ගෙහං කිර ඣායතී’’ති සුත්වා වෙගෙන ආගච්ඡන්තොපි තං පදෙසං තාසු දඩ්ඪාසුයෙව සම්පාපුණි. ආගන්ත්වා පන ගෙහං නිබ්බාපෙත්වා උප්පන්නබලවදොමනස්සො මාගණ්ඩියාය තථා කාරිතභාවං උපායෙන ඤත්වා අරියසාවිකාසු කතාපරාධකම්මුනා චොදියමානො තස්සා රාජාණං කාරෙසි සද්ධිං ඤාතකෙහි. එවං සා සපරිජනා සමිත්තබන්ධවා අනයබ්‍යසනං පාපුණි.

එතමත්ථං විදිත්වාති එතං සාමාවතීපමුඛානං තාසං ඉත්ථීනං අග්ගිම්හි අනයබ්‍යසනාපත්තිහෙතුං, මාගණ්ඩියාය ච සමිත්තබන්ධවාය රාජාණාය අනයබ්‍යසනාපත්තිනිමිත්තං සබ්බාකාරතො විදිත්වා තදත්ථදීපනං ඉමං උදානං උදානෙසි.

තත්ථ මොහසම්බන්ධනො ලොකො, භබ්බරූපොව දිස්සතීති යො ඉධ සත්තලොකො භබ්බරූපොව හෙතුසම්පන්නො විය හුත්වා දිස්සති, සොපි මොහසම්බන්ධනො මොහෙන පලිගුණ්ඨිතො අත්තහිතාහිතං අජානන්තො හිතෙ න පටිපජ්ජති, අහිතං දුක්ඛාවහං බහුඤ්ච අපුඤ්ඤං ආචිනාති. ‘‘භවරූපොව දිස්සතී’’තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – අයං ලොකො මොහසම්බන්ධනො මොහෙන පලිගුණ්ඨිතො, තතො එව භවරූපොව සස්සතසභාවො වියස්ස අත්තා දිස්සති, අජරාමරො විය උපට්ඨාති, යෙන පාණාතිපාතාදීනි අකත්තබ්බානි කරොති.

උපධිබන්ධනො බාලො, තමසා පරිවාරිතො. සස්සතොරිව ඛායතීති න කෙවලඤ්ච මොහසම්බන්ධනො එව, අපිච ඛො උපධිබන්ධනොපි අයං අන්ධබාලලොකො අවිජ්ජාතමසා පරිවාරිතො. ඉදං වුත්තං හොති – යෙන ඤාණෙන අවිපරීතං කාමෙ ච ඛන්ධෙ ච ‘‘අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’’ති පස්සෙය්‍ය, තස්ස අභාවතො යස්මා බාලො අන්ධපුථුජ්ජනො අඤ්ඤාණතමසා සමන්තතො පරිවාරිතො නිවුතො, තස්මා සො කාමූපධි කිලෙසූපධි ඛන්ධූපධීති ඉමෙසං උපධීනං වසෙන ච උපධිබන්ධනො, තතො එව චස්ස සොපධිස්ස පස්සතො සස්සතො විය නිච්චො සබ්බකාලභාවී විය ඛායති. ‘‘අසස්සතිරිව ඛායතී’’තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – අත්තා සබ්බකාලං විජ්ජති උපලබ්භතීති අඤ්ඤො අසස්සති අනිච්චොති ලොකස්ස සො උපධි මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙන එකදෙසො විය ඛායති, උපට්ඨහතීති අත්ථො. රකාරො හි පදසන්ධිකරො. පස්සතො නත්ථි කිඤ්චනන්ති යො පන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගහෙත්වා අනිච්චාදිවසෙන විපස්සති, තස්සෙව විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය යථාභූතං පස්සතො ජානතො පටිවිජ්ඣතො රාගාදිකිඤ්චනං නත්ථි, යෙන සංසාරෙ බජ්ඣෙය්‍ය. තථා අපස්සන්තො එව හි අවිජ්ජාතණ්හාදිට්ඨිආදිබන්ධනෙහි සංසාරෙ බද්ධො සියාති අධිප්පායො.

දසමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතා ච චූළවග්ගවණ්ණනා.