6. තතියනානාතිත්ථියසුත්තවණ්ණනා

56. ඡට්ඨෙ සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉමං උදානන්ති එත්ථ පන දිට්ඨිතණ්හාමානෙසු දොසං දිස්වා තෙ දූරතො වජ්ජෙත්වා සඞ්ඛාරෙ යථාභූතං පස්සතො ච තත්ථ අනාදීනවදස්සිතාය මිච්ඡාභිනිවිට්ඨස්ස යථාභූතං අපස්සතො ච යථාක්කමං සංසාරතො අතිවත්තනානතිවත්තනදීපකං ඉමං උදානං උදානෙසීති අත්ථො යොජෙතබ්බො.

තත්ථ අහඞ්කාරපසුතායං පජාති ‘‘සයංකතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති එවං වුත්තසයංකාරසඞ්ඛාතං අහඞ්කාරං තථාපවත්තං දිට්ඨිං පසුතා අනුයුත්තා අයං පජා මිච්ඡාභිනිවිට්ඨො සත්තකායො. පරංකාරූපසංහිතාති පරො අඤ්ඤො ඉස්සරාදිකො සබ්බං කරොතීති එවං පවත්තපරංකාරදිට්ඨිසන්නිස්සිතා තාය උපසංහිතාති පරංකාරූපසංහිතා. එතදෙකෙ නාබ්භඤ්ඤංසූති එතං දිට්ඨිද්වයං එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා තත්ථ දොසදස්සිනො හුත්වා නානුජානිංසු. කථං? සති හි සයංකාරෙ කාමකාරතො සත්තානං ඉට්ඨෙනෙව භවිතබ්බං, න අනිට්ඨෙන. න හි කොචි අත්තනො දුක්ඛං ඉච්ඡති, භවති ච අනිට්ඨං, තස්මා න සයංකාරො. පරංකාරොපි යදි ඉස්සරහෙතුකො, ස්වායං ඉස්සරො අත්තත්ථං වා කරෙය්‍ය පරත්ථං වා. තත්ථ යදි අත්තත්ථං, අත්තනා අකතකිච්චො සියා අසිද්ධස්ස සාධනතො. අථ වා පරත්ථං සබ්බෙසං හිතසුඛමෙව නිප්ඵජ්ජෙය්‍ය, න අහිතං දුක්ඛං නිප්ඵජ්ජති, තස්මා ඉස්සරවසෙන න පරංකාරො සිජ්ඣති. යදි ච ඉස්සරසඞ්ඛාතං අඤ්ඤනිරපෙක්ඛං නිච්චමෙකකාරණං පවත්තියා සියා, කම්මෙන උප්පත්ති න සියා, සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං උප්පජ්ජිතබ්බං කාරණස්ස සන්නිහිතත්තා. අථස්ස අඤ්ඤම්පි සහකාරීකාරණං ඉච්ඡිතං, තඤ්ඤෙව හෙතු, කිං ඉස්සරෙන අපරිනිට්ඨිතසාමත්ථියෙන පරිකප්පිතෙන. යථා ච ඉස්සරහෙතුකො පරංකාරො න සිජ්ඣති, එවං පජාපතිපුරිසපකතිබ්‍රහ්මකාලාදිහෙතුතොපි න සිජ්ඣතෙව තෙසම්පි අසිද්ධත්තා වුත්තදොසානතිවත්තනතො ච. තෙන වුත්තං ‘‘එතදෙකෙ නාබ්භඤ්ඤංසූ’’ති. යෙ පන යථාවුත්තෙ සයංකාරපරංකාරෙ නානුජානන්තාපි අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති, තෙපි න නං සල්ලන්ති අද්දසුං අධිච්චසමුප්පන්නන්තිවාදිනොපි මිච්ඡාභිනිවෙසං අනතික්කමනතො යථාභූතං අජානන්තානං දිට්ඨිගතං තත්ථ තත්ථ දුක්ඛුප්පාදනතො විජ්ඣනට්ඨෙන ‘‘සල්ල’’න්ති න පස්සිංසු.

එතඤ්ච සල්ලං පටිකච්ච පස්සතොති යො පන ආරද්ධවිපස්සකො පඤ්චපි උපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො සමනුපස්සති, සො එතඤ්ච තිවිධං විපරීතදස්සනං අඤ්ඤඤ්ච සකලං මිච්ඡාභිනිවෙසං තෙසඤ්ච නිස්සයභූතෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙපි තුජ්ජනතො දුරුද්ධාරතො ච ‘‘සල්ල’’න්ති පටිකච්ච පුබ්බෙයෙව විපස්සනාපඤ්ඤාය පස්සති. එවං පස්සතො අරියමග්ගක්ඛණෙ එකන්තෙනෙව අහං කරොමීති න තස්ස හොති. යථා ච අත්තනො කාරකභාවො තස්ස න උපට්ඨාති, එවං පරො කරොතීති න තස්ස හොති, කෙවලං පන අනිච්චසඞ්ඛාතං පටිච්චසමුප්පන්නධම්මමත්තමෙව හොති. එත්තාවතා සම්මාපටිපන්නස්ස සබ්බථාපි දිට්ඨිමානාභාවොව දස්සිතො. තෙන ච අරහත්තප්පත්තියා සංසාරසමතික්කමො පකාසිතො හොති.

ඉදානි යො දිට්ඨිගතෙ අල්ලීනො, න සො සංසාරතො සීසං උක්ඛිපිතුං සක්කොති, තං දස්සෙතුං ‘‘මානුපෙතා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ මානුපෙතා අයං පජාති අයං සබ්බාපි දිට්ඨිගතිකසඞ්ඛාතා පජා සත්තකායො ‘‘මය්හං දිට්ඨි සුන්දරා, මය්හං ආදානො සුන්දරො’’ති අත්තනො ගාහස්ස සංපග්ගහලක්ඛණෙන මානෙන උපෙතා සමන්නාගතා. මානගන්ථා මානවිනිබද්ධාති තතො එව තෙන අපරාපරං උප්පජ්ජමානෙන යථා තං දිට්ඨිං න පටිනිස්සජ්ජති, එවං අත්තනො සන්තානස්ස ගන්ථිතත්තා විනිබද්ධත්තා ච මානගන්ථා මානවිනිබද්ධා. දිට්ඨීසු සාරම්භකථා, සංසාරං නාතිවත්තතීති ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අත්තුක්කංසනපරවම්භනවසෙන අත්තනො දිට්ඨාභිනිවෙසෙන පරෙසං දිට්ඨීසු සාරම්භකථා විරොධකථා සංසාරනායිකානං අවිජ්ජාතණ්හානං අප්පහානතො සංසාරං නාතිවත්තති, න අතික්කමතීති අත්ථො.

ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.