1. ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනසුත්තවණ්ණනා
51. ජච්චන්ධවග්ගස්ස පඨමෙ වෙසාලියන්තිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. වෙසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසීති කදා පාවිසි? උක්කාචෙලතො නික්ඛමිත්වා වෙසාලිං ගතකාලෙ. භගවා හි වෙළුවගාමකෙ වස්සං වසිත්වා තතො නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනෙ විහාසි. තස්මිං කාලෙ ධම්මසෙනාපති අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරං ඔලොකෙත්වා ‘‘සත්තාහමෙව පවත්තිස්සතී’’ති ඤත්වා භගවන්තං අනුජානාපෙත්වා නාළකගාමං ගන්ත්වා තත්ථ මාතරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා පරිනිබ්බායි. සත්ථා චුන්දෙන ආභතා තස්ස ධාතුයො ගහෙත්වා ධාතුචෙතියං කාරාපෙත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො රාජගහං අගමාසි. තත්ථ ගතකාලෙ ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පරිනිබ්බායි. භගවා තස්සපි ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං කාරාපෙත්වා රාජගහතො නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන උක්කාචෙලං අගමාසි. තත්ථ ගඞ්ගාතීරෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිසීදිත්වා අග්ගසාවකානං පරිනිබ්බානප්පටිසංයුත්තං ධම්මං දෙසෙත්වා උක්කාචෙලතො නික්ඛමිත්වා වෙසාලිං අගමාසි. එවං ගතො භගවා ‘‘පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය වෙසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසී’’ති වුච්චති. තෙන වුත්තං – ‘‘උක්කාචෙලතො නික්ඛමිත්වා වෙසාලිං ගතකාලෙ’’ති.
නිසීදනන්ති ඉධ චම්මක්ඛණ්ඩං අධිප්පෙතං. චාපාලං චෙතියන්ති පුබ්බෙ චාපාලස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං ‘‘චාපාලචෙතිය’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. තත්ථ භගවතො කතවිහාරොපි තාය රුළ්හියා ‘‘චාපාලචෙතිය’’න්ති වුච්චති. උදෙනං චෙතියන්ති එවමාදීසුපි එසෙව නයො. සත්තම්බන්ති කිකිස්ස කිර කාසිරඤ්ඤො ධීතරො සත්ත කුමාරියො සංවෙගජාතා රාජගෙහතො නික්ඛමිත්වා යත්ථ පධානං පදහිංසු, තං ඨානං ‘‘සත්තම්බං චෙතිය’’න්ති වදන්ති. බහුපුත්තන්ති බහුපාරොහො එකො නිග්‍රොධරුක්ඛො, තස්මිං අධිවත්ථං දෙවතං බහූ මනුස්සා පුත්තෙ පත්ථෙන්ති, තදුපාදාය තං ඨානං ‘‘බහුපුත්තං චෙතිය’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. සාරන්දදන්ති සාරන්දදස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං. ඉති සබ්බානෙව තානි බුද්ධුප්පාදතො පුබ්බෙ දෙවතාපරිග්ගහිතත්තා චෙතියවොහාරෙන වොහරිතානි, භගවතො විහාරෙ කතෙපි ච තථෙව පඤ්ඤායන්ති. රමණීයාති එත්ථ වෙසාලියා තාව භූමිභාගසම්පත්තියා පුග්ගලසම්පත්තියා සුලභපච්චයතාය ච රමණීයභාවො වෙදිතබ්බො. විහාරානං පන නගරතො නාතිදූරතාය නාච්චාසන්නතාය ගමනාගමනසම්පත්තියා අනාකිණ්ණවිහාරට්ඨානතාය ඡායූදකසම්පත්තියා පවිවෙකපතිරූපතාය ච රමණීයතා දට්ඨබ්බා. චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති එත්ථ ඉද්ධිපාදපදස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානං විය කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨට්ඨෙන වත්ථු විය කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා සුවඩ්ඪිතා. සුසමාරද්ධාති සුට්ඨු සමාරද්ධා, අතිවිය සම්මා නිප්ඵාදිතාති.
එවං අනියමෙන කථෙත්වා පුන නියමෙත්වා දස්සෙතුං, ‘‘තථාගතස්ස ඛො’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච කප්පන්ති ආයුකප්පං. තිට්ඨෙය්‍යාති තස්මිං තස්මිං කාලෙ යං මනුස්සානං ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කත්වා තිට්ඨෙය්‍ය ධරෙය්‍ය. කප්පාවසෙසං වාති ‘‘අප්පං වා භිය්‍යො වා’’ති (දී. නි. 2.7; අ. නි. 7.74) වුත්තං වස්සසතතො අතිරෙකං වා. මහාසීවත්ථෙරො පනාහ – ‘‘බුද්ධානං අට්ඨානෙ ගජ්ජිතං නාම නත්ථි. යථෙව හි වෙළුවගාමකෙ උප්පන්නං මාරණන්තිකං වෙදනං දස මාසෙ වික්ඛම්භෙසි, එවං පුනප්පුනං තං සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වික්ඛම්භෙන්තො ඉමං භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍යා’’ති. කස්මා පන න ඨිතොති? උපාදින්නකසරීරං නාම ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිභුය්‍යති, බුද්ධා ච පන ඛණ්ඩිච්චාදිභාවං අප්පත්වා පඤ්චමෙ ආයුකොට්ඨාසෙ බහුජනස්ස පියමනාපකාලෙයෙව පරිනිබ්බායන්ති. බුද්ධානුබුද්ධෙසු අග්ගසාවකමහාසාවකෙසු පරිනිබ්බුතෙසු අපරිවාරෙන එකකෙනෙව ඨාතබ්බං හොති, දහරසාමණෙරපරිවාරෙන වා. තතො ‘‘අහො බුද්ධානං පරිසා’’ති හීළෙතබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය, තස්මා න ඨිතොති. එවං වුත්තෙපි සො පන න රුච්චති, ‘‘ආයුකප්පො’’ති ඉදමෙව අට්ඨකථාය නියමිතං.
ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙති ථූලෙ සඤ්ඤුප්පාදනෙ. ථූලසඤ්ඤුප්පාදනඤ්හෙතං, ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලකප්පං අවට්ඨානයාචනාය යදිදං ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවිභාවනං. ඔභාසෙති පාකටවචනෙ. පාකටඤ්චෙතං වචනං පරියායං මුඤ්චිත්වා උජුකමෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං.
බහුජනහිතායාති මහාජනස්ස හිතත්ථාය. බහුජනසුඛායාති මහාජනස්ස සුඛත්ථාය. ලොකානුකම්පායාති සත්තලොකස්ස අනුකම්පං පටිච්ච. කතරස්ස සත්තලොකස්ස? යො භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිවිජ්ඣති, අමතපානං පිවති, තස්ස. භගවතො හි ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තදෙසනාය අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤප්පමුඛා අට්ඨාරස බ්‍රහ්මකොටියො ධම්මං පටිවිජ්ඣිංසු. එවං යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා ධම්මපටිවිද්ධසත්තානං ගණනා නත්ථි, මහාසමයසුත්තං මඞ්ගලසුත්තං චූළරාහුලොවාදසුත්තං සමචිත්තසුත්තන්ති ඉමෙසං චතුන්නං සුත්තානං දෙසනාකාලෙ අභිසමයප්පත්තසත්තානං පරිච්ඡෙදො නත්ථි, එතස්ස අපරිමාණස්ස සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය භගවතො ඨානං ජාතං. එවං අනාගතෙපි භවිස්සතීති අධිප්පායෙන වදති. දෙවමනුස්සානන්ති න කෙවලං දෙවමනුස්සානංයෙව, අවසෙසානං නාගසුපණ්ණාදීනම්පි අත්ථාය හිතාය සුඛාය භගවතො ඨානං හොති. සහෙතුකපටිසන්ධිකෙ පන මග්ගඵලසච්ඡිකිරියාය භබ්බපුග්ගලෙ දස්සෙතුං එවං වුත්තං, තස්මා අඤ්ඤෙසම්පි අත්ථත්ථාය හිතත්ථාය සුඛත්ථාය භගවා තිට්ඨතූති අත්ථො. තත්ථ අත්ථායාති ඉධලොකසම්පත්තිඅත්ථාය. හිතායාති පරලොකසම්පත්තිහෙතුභූතහිතත්ථාය. සුඛායාති නිබ්බානධාතුසුඛත්ථාය. පුරිමං පන හිතසුඛග්ගහණං සබ්බසාධාරණවසෙන වෙදිතබ්බං.
යථා තං මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තොති එත්ථ න්ති නිපාතමත්තං, යථා මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො අජ්ඣොත්ථටචිත්තො අඤ්ඤොපි කොචි පුථුජ්ජනො පටිවිජ්ඣිතුං න සක්කුණෙය්‍ය, එවමෙව නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුන්ති අත්ථො. මාරො හි යස්ස කෙචි විපල්ලාසා අප්පහීනා, තස්ස චිත්තං පරියුට්ඨාති. යස්ස පන සබ්බෙන සබ්බං ද්වාදස විපල්ලාසා අප්පහීනා, තස්ස වත්තබ්බමෙව නත්ථි, ථෙරස්ස ච චත්තාරො විපල්ලාසා අප්පහීනා, තෙනස්ස චිත්තං පරියුට්ඨාසි. සො පන චිත්තපරියුට්ඨානං කරොන්තො කිං කරොතීති? භෙරවං රූපාරම්මණං වා දස්සෙති, සද්දාරම්මණං වා සාවෙති, තතො සත්තා තං දිස්වා වා සුත්වා වා සතිං විස්සජ්ජෙත්වා විවටමුඛා හොන්ති. තෙසං මුඛෙන හත්ථං පවෙසෙත්වා හදයං මද්දති, තතො විසඤ්ඤිනො හුත්වා තිට්ඨන්ති. ථෙරස්ස පනෙස මුඛෙන හත්ථං පවෙසෙතුං කිං සක්ඛිස්සති, භෙරවාරම්මණං පන දස්සෙති. තං දිස්වා ථෙරො නිමිත්තොභාසං න පටිවිජ්ඣි. ජානන්තොයෙව භගවා කිමත්ථං යාවතතියං ආමන්තෙසි? පරතො ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ භගවා’’ති යාචිතෙ ‘‘තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධ’’න්ති දොසාරොපනෙන සොකතනුකරණත්ථං. පස්සති හි භගවා ‘‘අයං මයි අතිවිය සිනිද්ධහදයො, සො පරතො භූමිචාලකාරණඤ්ච ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනඤ්ච සුත්වා මම චිරට්ඨානං යාචිස්සති, අථාහං ‘කිස්ස ත්වං පුරෙතරං න යාචසී’ති තස්සෙව සීසෙ දොසං පාතෙස්සාමි, සත්තා ච අත්තනො අපරාධෙන න තථා විහඤ්ඤන්ති, තෙනස්ස සොකො තනුකො භවිස්සතී’’ති.
ගච්ඡ ත්වං, ආනන්දාති යස්මා දිවාවිහාරත්ථාය ඉධාගතො, තස්මා, ආනන්ද, ගච්ඡ ත්වං යථාරුචිතං ඨානං දිවාවිහාරාය. තෙනෙවාහ – ‘‘යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති.
මාරො පාපිමාති එත්ථ සත්තෙ අනත්ථෙ නියොජෙන්තො මාරෙතීති මාරො. පාපිමාති තස්සෙව වෙවචනං. සො හි පාපධම්මෙන සමන්නාගතත්තා ‘පාපිමා’ති වුච්චති. භාසිතා ඛො පනෙසාති අයඤ්හි භගවති බොධිමණ්ඩෙ සත්ත සත්තාහෙ අතික්කමිත්වා අජපාලනිග්‍රොධෙ විහරන්තෙ අත්තනො ධීතාසු ආගන්ත්වා ඉච්ඡාවිඝාතං පත්වා ගතාසු අයං ‘‘අත්ථෙසො උපායො’’ති චින්තෙන්තො ආගන්ත්වා ‘‘භගවා යදත්ථං තුම්හෙහි පාරමියො පූරිතා, සො වො අත්ථො අනුප්පත්තො, පටිවිද්ධං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, කිං තෙ ලොකවිචරණෙනා’’ති වත්වා යථා අජ්ජ එවමෙව ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ භගවා’’ති යාචි. භගවා චස්ස ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදීනි වත්වා පටික්ඛිපි. තං සන්ධාය ඉදානි ‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා’’තිආදිමාහ.
තත්ථ වියත්තාති අරියමග්ගාධිගමවසෙන බ්‍යත්තා. විනීතාති තථෙව කිලෙසවිනයනෙන විනීතා. විසාරදාති සාරජ්ජකරානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදීනං පහානෙන විසාරදභාවං පත්තා. බහුස්සුතාති තෙපිටකවසෙන බහු සුතමෙතෙසන්ති බහුස්සුතා. තමෙව ධම්මං ධාරෙන්තීති ධම්මධරා. අථ වා බහුස්සුතාති පරියත්තිබහුස්සුතා චෙව පටිවෙධබහුස්සුතා ච. ධම්මධරාති පරියත්තිධම්මානං චෙව පටිවෙධධම්මානඤ්ච ධාරණතො ධම්මධරාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නාති අරියධම්මස්ස අනුධම්මභූතං විපස්සනාධම්මං පටිපන්නා. සාමීචිප්පටිපන්නාති ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා අනුච්ඡවිකං විසුද්ධිපරම්පරාපටිපදං පටිපන්නා. අනුධම්මචාරිනොති සල්ලෙඛිකං තස්සා පටිපදාය අනුරූපං අප්පිච්ඡතාදිධම්මං චරණසීලා. සකං ආචරියකන්ති අත්තනො ආචරියවාදං. ආචික්ඛිස්සන්තීති ආදිතො කථෙස්සන්ති, අත්තනා උග්ගහිතනියාමෙන පරෙ උග්ගණ්හාපෙස්සන්තීති අත්ථො. දෙසෙස්සන්තීති වාචෙස්සන්ති, පාළිං සම්මා වාචෙස්සන්තීති අත්ථො. පඤ්ඤපෙස්සන්තීති පජානාපෙස්සන්ති, පකාසෙස්සන්තීති අත්ථො. පට්ඨපෙස්සන්තීති පකාරෙන ඨපෙස්සන්ති. විවරිස්සන්තීති විවටං කරිස්සන්ති. විභජිස්සන්තීති විභත්තං කරිස්සන්ති. උත්තානීකරිස්සන්තීති අනුත්තානං ගම්භීරං උත්තානං පාකටං කරිස්සන්ති. සහධම්මෙනාති සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙන. සප්පාටිහාරියන්ති යාවනිය්‍යානිකං කත්වා. ධම්මං දෙසෙස්සන්තීති නවවිධලොකුත්තරධම්මං පබොධෙස්සන්ති, පකාසෙස්සන්තීති අත්ථො.
එත්ථ ච ‘‘පඤ්ඤපෙස්සන්තී’’තිආදීහි ඡහි පදෙහි ඡ අත්ථපදානි දස්සිතානි, ආදිතො පන ද්වීහි පදෙහි ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානීති. එත්තාවතා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සංවණ්ණනානයෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතං හොති. වුත්තඤ්හෙතං නෙත්තියං ‘‘ද්වාදසපදානි සුත්තං, තං සබ්බං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චා’’ති (නෙත්ති. සඞ්ගහවාර).
බ්‍රහ්මචරියන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියං. ඉද්ධන්ති සමිද්ධං ඣානුප්පාදවසෙන. ඵීතන්ති වුද්ධිප්පත්තං සබ්බඵාලිඵුල්ලං අභිඤ්ඤාසම්පත්තිවසෙන. විත්ථාරිකන්ති විත්ථතං තස්මිං තස්මිං දිසාභාගෙ පතිට්ඨහනවසෙන. බාහුජඤ්ඤන්ති බහූහි ඤාතං පටිවිද්ධං බහුජනාභිසමයවසෙන. පුථුභූතන්ති සබ්බාකාරවසෙන පුථුලභාවප්පත්තං. කථං? යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති යත්තකා විඤ්ඤුජාතිකා දෙවා මනුස්සා ච අත්ථි, තෙහි සබ්බෙහි සුට්ඨු පකාසිතන්ති අත්ථො.
අප්පොස්සුක්කොති නිරුස්සුක්කො ලීනවීරියො. ‘‘ත්වඤ්හි, පාපිම, සත්තසත්තාහාතික්කමනතො පට්ඨාය ‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො’ති විරවන්තො ආහිණ්ඩිත්ථ, අජ්ජ දානි පට්ඨාය විගතුස්සාහො හොහි, මා මය්හං පරිනිබ්බානත්ථාය වායාමං කරොහී’’ති වදති. සතො සම්පජානො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජීති සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජි පජහි. තත්ථ න භගවා හත්ථෙන ලෙඩ්ඩුං විය ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි, තෙමාසමත්තමෙව පන සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො පරං න සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං උප්පාදෙසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ඔස්සජී’’ති, ‘‘වොස්සජ්ජී’’තිපි පාඨො.
කස්මා පන භගවා කප්පං වා කප්පාවසෙසං වා ඨාතුං සමත්ථො තත්තකං කාලං අට්ඨත්වා පරිනිබ්බායිතුං මාරස්ස යාචනාය ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි? න භගවා මාරස්ස යාචනාය ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි, නාපි ථෙරස්ස ආයාචනාය න ඔස්සජිස්සති, තෙමාසතො පන පරං බුද්ධවෙනෙය්‍යානං අභාවතො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි. ඨානඤ්හි නාම බුද්ධානං භගවන්තානං යාවදෙව වෙනෙය්‍යවිනයනත්ථං, තෙ අසති විනෙය්‍යජනෙ කෙන නාම කාරණෙන ඨස්සන්ති. යදි ච මාරස්ස යාචනාය පරිනිබ්බායෙය්‍ය, පුරෙතරංයෙව පරිනිබ්බායෙය්‍ය. බොධිමණ්ඩෙපි හි මාරෙන යාචිතං, නිමිත්තොභාසකරණම්පි ථෙරස්ස සොකතනුකරණත්ථන්ති වුත්තොවායමත්ථො. අපිච බුද්ධබලදීපනත්ථං නිමිත්තොභාසකරණං. එවං මහානුභාවා බුද්ධා භගවන්තොයෙව තිට්ඨන්තාපි අත්තනො රුචියාව තිට්ඨන්ති, පරිනිබ්බායන්තාපි අත්තනො රුචියාව පරිනිබ්බායන්තීති.
මහාභූමිචාලොති මහන්තො පථවීකම්පො. තදා කිර දසසහස්සිලොකධාතු අකම්පිත්ථ. භිංසනකොති භයජනකො. දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසූති දෙවභෙරියො නදිංසු, දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජි, අකාලවිජ්ජුලතා නිච්ඡරිංසු, ඛණිකවස්සං වස්සීති වුත්තං හොති.
එතමත්ථං විදිත්වාති එතං සඞ්ඛාරවිසඞ්ඛාරානං විසෙසසඞ්ඛාතං අත්ථං සබ්බාකාරතො විදිත්වා. ඉමං උදානන්ති අනවසෙසසඞ්ඛාරෙ විස්සජ්ජෙත්වා අත්තනො විසඞ්ඛාරගමනදීපකං උදානං උදානෙසි. කස්මා උදානෙසි? කොචි නාම වදෙය්‍ය ‘‘මාරෙන පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධිත්වා ‘පරිනිබ්බාතු, භන්තෙ’ති උපද්දුතො භයෙන භගවා ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජී’’ති. ‘‘තස්සොකාසො මා හොතු, භීතස්ස උදානං නාම නත්ථී’’ති එතස්ස දීපනත්ථං පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙසීති අට්ඨකථාසු වුත්තං. තතො තෙමාසමත්තෙනෙව ච පන බුද්ධකිච්චස්ස නිප්ඵජ්ජනතො එවං දීඝරත්තං මයා පරිහටොයං දුක්ඛභාරො න චිරස්සෙව නික්ඛිපියතීති පස්සතො පරිනිබ්බානගුණපච්චවෙක්ඛණෙ තස්ස උළාරං පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජි, තෙන පීතිවෙගෙන උදානෙසීති යුත්තං විය. එකන්තෙන හි විසඞ්ඛාරනින්නො නිබ්බානජ්ඣාසයො සත්ථා මහාකරුණාය බලක්කාරෙන විය සත්තහිතත්ථං ලොකෙ සුචිරං ඨිතො. තථා හි දෙවසිකං චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා සමාපත්තියො වළඤ්ජෙති, සොදානි මහාකරුණාධිකාරස්ස නිප්ඵන්නත්තා නිබ්බානාභිමුඛො අනප්පකං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙසි. තෙනෙව හි භගවතො කිලෙසපරිනිබ්බානදිවසෙ විය ඛන්ධපරිනිබ්බානදිවසෙපි සරීරාභා විසෙසතො විප්පසන්නා පරිසුද්ධා පභස්සරා අහොසීති.
ගාථාය සොණසිඞ්ගාලාදීනම්පි පච්චක්ඛභාවතො තුලිතං පරිච්ඡින්නන්ති තුලං, කාමාවචරකම්මං. න තුලං අතුලං, තුලං වා සදිසමස්ස අඤ්ඤං ලොකියකම්මං නත්ථීති අතුලං, මහග්ගතකම්මං. කාමාවචරං රූපාවචරං වා තුලං, අරූපාවචරං අතුලං. අප්පවිපාකං වා තුලං, බහුවිපාකං අතුලං. සම්භවන්ති සම්භවස්ස හෙතුභූතං, උපපත්තිජනකන්ති අත්ථො. භවසඞ්ඛාරන්ති පුනබ්භවසඞ්ඛාරණකං. අවස්සජීති විස්සජ්ජෙසි. මුනීති බුද්ධමුනි. අජ්ඣත්තරතොති නියකජ්ඣත්තරතො. සමාහිතොති උපචාරප්පනාසමාධිවසෙන සමාහිතො. අභින්දි කවචමිවාති කවචං විය අභින්දි. අත්තසම්භවන්ති අත්තනි සඤ්ජාතං කිලෙසං. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං, භවාභවාභිසඞ්ඛරණට්ඨෙන භවසඞ්ඛාරන්ති ච ලද්ධනාමං තුලාතුලසඞ්ඛාතං ලොකියකම්මඤ්ච ඔස්සජි, සඞ්ගාමසීසෙ මහායොධො කවචං විය අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො හුත්වා අභින්දී’’ති.
අථ වා තුලන්ති තුලෙන්තො තීරෙන්තො. අතුලඤ්ච සම්භවන්ති නිබ්බානඤ්චෙව භවඤ්ච. භවසඞ්ඛාරන්ති භවගාමිකං කම්මං. අවස්සජි මුනීති ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා, පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නිරොධො නිබ්බානං නිච්ච’’න්තිආදිනා නයෙන තුලෙන්තො බුද්ධමුනි භවෙ ආදීනවං, නිබ්බානෙ ච ආනිසංසං දිස්වා තං ඛන්ධානං මූලභූතං භවසඞ්ඛාරකම්මං ‘‘කම්මක්ඛයාය සංවත්තතී’’ති (ම. නි. 2.81; අ. නි. 4.233) එවං වුත්තෙන කම්මක්ඛයකරෙන අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කථං අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො, අභින්දි කවචමිවත්තසම්භවං. සො හි විපස්සනාවසෙන අජ්ඣත්තරතො, සමථවසෙන සමාහිතොති එවං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය සමථවිපස්සනාබලෙන කවචං විය අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං, අත්තනි සම්භවත්තා ‘‘අත්තසම්භව’’න්ති ලද්ධනාමං සබ්බං කිලෙසජාලං අභින්දි, කිලෙසාභාවෙනෙව කම්මං අප්පටිසන්ධිකත්තා අවස්සට්ඨං නාම හොතීති එවං කිලෙසප්පහානෙන කම්මං පජහි. ඉති බොධිමූලෙයෙව අවස්සට්ඨභවසඞ්ඛාරො භගවා වෙඛමිස්සකෙන විය ජරසකටං සමාපත්තිවෙඛමිස්සකෙන අත්තභාවං යාපෙන්තොපි ‘‘ඉතො තෙමාසතො උද්ධං සමාපත්තිවෙඛමස්ස න දස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදනෙන ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජීති.
පඨමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.