2. සත්තජටිලසුත්තවණ්ණනා
52. දුතියෙ බහිද්වාරකොට්ඨකෙති පාසාදද්වාරකොට්ඨකස්ස බහි, න විහාරද්වාරකොට්ඨකස්ස. සො කිර පාසාදො ලොහපාසාදො විය සමන්තා චතුද්වාරකොට්ඨකපරිවුතො පාකාරපරික්ඛිත්තො. තෙසු පාචීනද්වාරකොට්ඨකස්ස බහි පාසාදච්ඡායායං පාචීනලොකධාතුං ඔලොකෙන්තො පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො හොති. ජටිලාති ජටාවන්තො තාපසවෙසධාරිනො. නිගණ්ඨාති සෙතපටනිගණ්ඨරූපධාරිනො. එකසාටකාති එකසාටකනිගණ්ඨා විය එකං පිලොතිකඛණ්ඩං හත්ථෙ බන්ධිත්වා තෙනාපි සරීරස්ස පුරිමභාගං පටිච්ඡාදෙත්වා විචරණකා. පරූළ්හකච්ඡනඛලොමාති පරූළ්හකච්ඡලොමා පරූළ්හනඛා පරූළ්හඅවසෙසලොමා ච, කච්ඡාදීසු දීඝලොමා දීඝනඛා චාති අත්ථො. ඛාරිවිවිධමාදායාති විවිධං ඛාරාදිනානප්පකාරං පබ්බජිතපරික්ඛාරභණ්ඩිකං ගහෙත්වා. අවිදූරෙ අතික්කමන්තීති විහාරස්ස අවිදූරමග්ගෙන නගරං පවිසන්ති.
රාජාහං, භන්තෙ, පසෙනදි කොසලොති අහං, භන්තෙ, රාජා පසෙනදි කොසලො, මය්හං නාමං තුම්හෙ ජානාථාති. කස්මා පන රාජා ලොකෙ අග්ගපුග්ගලස්ස සන්තිකෙ නිසින්නො එවරූපානං නග්ගනිස්සිරීකානං අඤ්ජලිං පග්ගණ්හාතීති? සඞ්ගණ්හනත්ථාය. එවඤ්හිස්ස අහොසි ‘‘සචාහං එත්තකම්පි එතෙසං න කරිස්සාමි, මයං පුත්තදාරං පහාය එතස්සත්ථාය දුබ්භොජනදුක්ඛසෙය්‍යාදීනි අනුභොම, අයං අම්හාකං නිපච්චකාරමත්තම්පි න කරොති. තස්මිඤ්හි කතෙ අම්හෙ ‘ඔචරකා’ති ජනො අග්ගහෙත්වා ‘පබ්බජිතා’ඉච්චෙව සඤ්ජානිස්සති, කිං ඉමස්ස භූතත්ථකථනෙනාති අත්තනා දිට්ඨං සුතං පටිච්ඡාදෙත්වා න කථෙය්‍යුං, එවං කතෙ පන අනිගූහිත්වා කථෙස්සන්තී’’ති. අපිච සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථම්පි එවමකාසීති. රාජා කිර භගවන්තං උපසඞ්කමන්තොපි කතිපයකාලං සම්මාසම්බොධිං න සද්දහි. තෙනස්ස එවං අහොසි ‘‘යදි භගවා සබ්බං ජානාති, මයා ඉමෙසං නිපච්චකාරං කත්වා ‘ඉමෙ අරහන්තො’ති වුත්තෙ නානුජානෙය්‍ය, අථ මං අනුවත්තන්තො අනුජානෙය්‍ය, කුතො තස්ස සබ්බඤ්ඤුතා’’ති. එවං සො සත්ථු අජ්ඣාසයජානනත්ථං තථා අකාසි. භගවා පන ‘‘උජුකමෙව ‘න ඉමෙ සමණා ඔචරකා’ති වුත්තෙ යදිපි රාජා සද්දහති, මහාජනො පන තමත්ථං අජානන්තො න සද්දහෙය්‍ය, සමණො ගොතමො ‘රාජා අත්තනො කථං සුණාතී’ති යං කිඤ්චි මුඛාරුළ්හං කථෙතී’ති වදෙය්‍ය, තදස්ස දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තෙය්‍ය, අඤ්ඤො ච ගුළ්හකම්මං විවටං කතං භවෙය්‍ය, සයමෙව රාජා තෙසං ඔචරකභාවං කථෙස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘දුජ්ජානං ඛො එත’’න්තිආදිමාහ.
තත්ථ කාමභොගිනාති ඉමිනා පන රාගාභිභවං, උභයෙනාපි වික්ඛිත්තචිත්තතං දස්සෙති. පුත්තසම්බාධසයනන්ති පුත්තෙහි සම්බාධසයනං. එත්ථ ච පුත්තසීසෙන දාරපරිග්ගහං, පුත්තදාරෙසු උප්පිලාවිතෙන තෙසං ඝරාවාසාදිහෙතු සොකාභිභවෙන චිත්තස්ස සංකිලිට්ඨතං දස්සෙති. කාසිකචන්දනන්ති සණ්හචන්දනං, කාසිකවත්ථඤ්ච චන්දනඤ්චාති වා අත්ථො. මාලාගන්ධවිලෙපනන්ති වණ්ණගන්ධත්ථාය මාලා, සුගන්ධභාවත්ථාය ගන්ධං, ඡවිරාගකරණත්ථාය විලෙපනං ධාරෙන්තෙන. ජාතරූපරජතන්ති සුවණ්ණඤ්චෙව අවසිට්ඨධනඤ්ච. සාදියන්තෙනාති පටිග්ගණ්හන්තෙන. සබ්බෙනපි කාමෙසු අභිගිද්ධභාවමෙව පකාසෙති.
සංවාසෙනාති සහවාසෙන. සීලං වෙදිතබ්බන්ති ‘‘අයං පෙසලො වා දුස්සීලො වා’’ති සංවසන්තෙන එකස්මිං ඨානෙ සහ වසන්තෙන ජානිතබ්බො. තඤ්ච ඛො දීඝෙන අද්ධුනා න ඉත්තරන්ති තඤ්ච සීලං දීඝෙන කාලෙන වෙදිතබ්බං, න ඉත්තරෙන. කතිපයදිවසෙ හි සඤ්ඤතාකාරො සංවුතින්ද්‍රියාකාරො ච හුත්වා සක්කා දස්සෙතුං. මනසි කරොතා නො අමනසි කරොතාති තම්පි ‘‘සීලමස්ස පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති මනසි කරොන්තෙන පච්චවෙක්ඛන්තෙන සක්කා ජානිතුං, න ඉතරෙන. පඤ්ඤවතාති තම්පි සප්පඤ්ඤෙනෙව පණ්ඩිතෙන. බාලො හි මනසි කරොන්තොපි ජානිතුං න සක්කොති. සංවොහාරෙනාති කථනෙන.
‘‘යො හි කොචි මනුස්සෙසු, වොහාරං උපජීවති;
එවං වාසෙට්ඨ ජානාහි, වාණිජො සො න බ්‍රාහ්මණො’’ති. (සු. නි. 619) –
එත්ථ හි වාණිජ්ජං වොහාරො නාම. ‘‘චත්තාරො අරියවොහාරා’’ති (දී. නි. 3.313) එත්ථ චෙතනා. ‘‘සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො’’ති (ධ. ස. 1313-1315) එත්ථ පඤ්ඤත්ති. ‘‘වොහාරමත්තෙන සො වොහරෙය්‍යා’’ති (සං. නි. 1.25) එත්ථ කථා වොහාරො. ඉධාපි සො එව අධිප්පෙතො. එකච්චස්ස හි සම්මුඛාකථා පරම්මුඛාකථාය න සමෙති, පරම්මුඛාකථා සම්මුඛාකථාය, තථා පුරිමකථා පච්ඡිමකථාය, පච්ඡිමකථා ච පුරිමකථාය. සො කථෙන්තොයෙව සක්කා ජානිතුං ‘‘අසුචි එසො පුග්ගලො’’ති. සුචිසීලස්ස පන පුරිමං පච්ඡිමෙන, පච්ඡිමඤ්ච පුරිමෙන, සම්මුඛා කථිතඤ්ච පරම්මුඛා කථිතෙන, පරම්මුඛා කථිතඤ්ච සම්මුඛා කථිතෙන සමෙති, තස්මා කථෙන්තෙන සක්කා සුචිභාවො ජානිතුන්ති පකාසෙන්තො ආහ – ‘‘සංවොහාරෙන සොචෙය්‍යං වෙදිතබ්බ’’න්ති.
ථාමොති ඤාණථාමො. යස්ස හි ඤාණථාමො නත්ථි, සො උප්පන්නෙසු උපද්දවෙසු ගහෙතබ්බගහණං කත්තබ්බකරණං අපස්සන්තො අද්වාරිකං ඝරං පවිට්ඨො විය චරති. තෙනාහ – ‘‘ආපදාසු ඛො, මහාරාජ,ථාමො වෙදිතබ්බො’’ති. සාකච්ඡායාති සහකථාය. දුප්පඤ්ඤස්ස හි කථා උදකෙ ගෙණ්ඩු විය උප්ලවති, පඤ්ඤවතො කථෙන්තස්ස පටිභානං අනන්තං හොති. උදකවිප්ඵන්දනෙනෙව හි මච්ඡො ඛුද්දකො මහන්තො වාති පඤ්ඤායති.
ඉති භගවා රඤ්ඤො උජුකමෙව තෙ ‘‘ඉමෙ නාමා’’ති අවත්වා අරහන්තානං අනරහන්තානඤ්ච ජානනූපායං පකාසෙසි. රාජා තං සුත්වා භගවතො සබ්බඤ්ඤුතාය දෙසනාවිලාසෙන ච අභිප්පසන්නො ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ’’තිආදිනා අත්තනො පසාදං පකාසෙත්වා ඉදානි තෙ යාථාවතො භගවතො ආරොචෙන්තො ‘‘එතෙ, භන්තෙ, මම පුරිසා චරා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චරාති අපබ්බජිතා එව පබ්බජිතරූපෙන රට්ඨපිණ්ඩං භුඤ්ජන්තා පටිච්ඡන්නකම්මන්තත්තා. ඔචරකාති හෙට්ඨා චරකා. චරා හි පබ්බතමත්ථකෙන චරන්තාපි හෙට්ඨා චරකාව නිහීනකම්මත්තා. අථ වා ඔචරකාති චරපුරිසා. ඔචරිත්වාති අවචරිත්වා වීමංසිත්වා, තස්මිං තස්මිං දෙසෙ තං තං පවත්තිං ඤත්වාති අත්ථො. ඔසාරිස්සාමීති පටිපජ්ජිස්සාමි, කරිස්සාමීති අත්ථො. රජොජල්ලන්ති රජඤ්ච මලඤ්ච. පවාහෙත්වාති සුට්ඨු වික්ඛාලනවසෙන අපනෙත්වා. කප්පිතකෙසමස්සූති අලඞ්කාරසත්ථෙ වුත්තවිධිනා කප්පකෙහි ඡින්නකෙසමස්සූ. කාමගුණෙහීති කාමකොට්ඨාසෙහි, කාමබන්ධනෙහි වා සමප්පිතාති සුට්ඨු අප්පිතා අල්ලීනා. සමඞ්ගිභූතාති සහභූතා. පරිචාරෙස්සන්තීති ඉන්ද්‍රියානි සමන්තතො චාරෙස්සන්ති කීළාපෙස්සන්ති වා.
එතමත්ථං විදිත්වාති එතං තෙසං රාජපුරිසානං අත්තනො උදරස්ස කාරණා පබ්බජිතවෙසෙන ලොකවඤ්චනසඞ්ඛාතං අත්ථං විදිත්වා. ඉමං උදානන්ති ඉමං පරාධීනතාපරවඤ්චනතාපටික්ඛෙපවිභාවනං උදානං උදානෙසි.
තත්ථ න වායමෙය්‍ය සබ්බත්ථාති දූතෙය්‍යඔචරකකම්මාදිකෙ සබ්බස්මිං පාපධම්මෙ ඉමෙ රාජපුරිසා විය පබ්බජිතො න වායමෙය්‍ය, වායාමං උස්සාහං න කරෙය්‍ය, සබ්බත්ථ යත්ථ කත්ථචි වායාමං අකත්වා අප්පමත්තකෙපි පුඤ්ඤස්මිංයෙව වායමෙය්‍යාති අධිප්පායො. නාඤ්ඤස්ස පුරිසො සියාති පබ්බජිතරූපෙන අඤ්ඤස්ස පුග්ගලස්ස සෙවකපුරිසො න සියා. කස්මා? එවරූපස්සපි ඔචරකාදිපාපකම්මස්ස කත්තබ්බත්තා. නාඤ්ඤං නිස්සාය ජීවෙය්‍යාති අඤ්ඤං පරං ඉස්සරාදිං නිස්සාය ‘‘තප්පටිබද්ධං මෙ සුඛදුක්ඛ’’න්ති එවංචිත්තො හුත්වා න ජීවිකං පවත්තෙය්‍ය, අත්තදීපො අත්තසරණො අනඤ්ඤසරණො එව භවෙය්‍ය. අථ වා අනත්ථාවහතො ‘‘ඔචරණ’’න්ති ලද්ධනාමකත්තා අඤ්ඤං අකුසලකම්මං නිස්සාය න ජීවෙය්‍ය. ධම්මෙන න වණිං චරෙති ධනාදිඅත්ථාය ධම්මං න කථෙය්‍ය. යො හි ධනාදිහෙතු පරෙසං ධම්මං දෙසෙති, සො ධම්මෙන වාණිජ්ජං කරොති නාම, එවං ධම්මෙන තං න චරෙය්‍ය. අථ වා ධනාදීනං අත්ථාය කොසලරඤ්ඤො පුරිසො විය ඔචරකාදිකම්මං කරොන්තො පරෙහි අනාසඞ්කනීයතාය පබ්බජ්ජාලිඞ්ගසමාදානාදීනි අනුතිට්ඨන්තො ධම්මෙන වාණිජ්ජං කරොති නාම. යොපි ඉධ පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරන්තොපි අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරති, සොපි ධම්මෙන වාණිජ්ජං කරොති නාම, එවං ධම්මෙන වාණිජ්ජං න චරෙ, න කරෙය්‍යාති අත්ථො.
දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.