9. උපසෙනසුත්තවණ්ණනා

39. නවමෙ උපසෙනස්සාති එත්ථ උපසෙනොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං, වඞ්ගන්තබ්‍රාහ්මණස්ස පන පුත්තත්තා ‘‘වඞ්ගන්තපුත්තො’’ති ච නං වොහරන්ති.

අයඤ්හි ථෙරො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස කනිට්ඨභාතා, සාසනෙ පබ්බජිත්වා අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ උපසම්පදාය ද්විවස්සො උපජ්ඣායො හුත්වා එකං භික්ඛුං උපසම්පාදෙත්වා තෙන සද්ධිං භගවතො උපට්ඨානං ගතො, තස්ස භික්ඛුනො භගවතා තස්ස සද්ධිවිහාරිකභාවං පුච්ඡිත්වා ඛන්ධකෙ ආගතනයෙන ‘‘අතිලහුං ඛො ත්වං, මොඝපුරිස, ආවත්තො බාහුල්ලාය, යදිදං ගණබන්ධිය’’න්ති (මහාව. 75) විගරහිතො පතොදාභිතුන්නො විය ආජානීයො සංවිග්ගමානසො ‘‘යදිපාහං ඉදානි පරිසං නිස්සාය භගවතා විගරහිතො, පරිසංයෙව පන නිස්සාය පාසංසියො භවෙය්‍ය’’න්ති උස්සාහජාතො සබ්බෙ ධුතධම්මෙ සමාදාය වත්තමානො විපස්සනං ආරභිත්වා න චිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො පටිසම්භිදාප්පත්තො මහාඛීණාසවො හුත්වා අත්තනො නිස්සිතකෙ ධුතඞ්ගධරෙ එව කත්වා තෙහි සද්ධිං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා සන්ථතසික්ඛාපදෙ (පාරා. 565 ආදයො) ආගතනයෙන ‘‘පාසාදිකා ඛො ත්‍යායං, උපසෙන, පරිසා’’ති පරිසවසෙන භගවතො සන්තිකා ලද්ධපසංසො ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං සමන්තපාසාදිකානං යදිදං උපසෙනො වඞ්ගන්තපුත්තො’’ති (අ. නි. 1.213) එතදග්ගෙ ඨපිතො අසීතියා මහාසාවකෙසු අබ්භන්තරො.

සො එකදිවසං පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො අන්තෙවාසිකෙසු අත්තනො අත්තනො දිවාට්ඨානං ගතෙසු උදකකුම්භතො උදකං ගහෙත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ගත්තානි සීතිං කත්වා චම්මක්ඛණ්ඩං අත්ථරිත්වා දිවාට්ඨානෙ දිවාවිහාරං නිසින්නො අත්තනො ගුණෙ ආවජ්ජෙසි. තස්ස තෙ අනෙකසතා අනෙකසහස්සා පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං උපට්ඨහිංසු. සො ‘‘මය්හං තාව සාවකස්ස සතො ඉමෙ එවරූපා ගුණා, කීදිසා නු ඛො මය්හං සත්ථු ගුණා’’ති භගවතො ගුණාභිමුඛං මනසිකාරං පෙසෙසි. තෙ තස්ස ඤාණබලානුරූපං අනෙකකොටිසහස්සා උපට්ඨහිංසු. සො ‘‘එවංසීලො මෙ සත්ථා එවංධම්මො එවංපඤ්ඤො එවංවිමුත්තී’’තිආදිනා ච ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා ච ආවිභාවානුරූපං සත්ථු ගුණෙ අනුස්සරිත්වා, තතො ‘‘ස්වාක්ඛාතො’’තිආදිනා ධම්මස්ස, ‘‘සුප්පටිපන්නො’’තිආදිනා අරියසඞ්ඝස්ස ච ගුණෙ අනුස්සරි. එවං මහාථෙරො අනෙකාකාරවොකාරං රතනත්තයගුණෙසු ආවිභූතෙසු අත්තමනො පමුදිතො උළාරපීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙන්තො නිසීදි. තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ආයස්මතො උපසෙනස්ස වඞ්ගන්තපුත්තස්ස රහොගතස්සා’’තිආදි වුත්තං.

තත්ථ රහොගතස්සාති රහසි ගතස්ස. පටිසල්ලීනස්සාති එකීභූතස්ස. එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදීති එවං ඉදානි වුච්චමානාකාරො චිත්තස්ස විතක්කො උප්පජ්ජි. ලාභා වත මෙති යෙ ඉමෙ මනුස්සත්තබුද්ධුප්පාදසද්ධාසමධිගමාදයො, අහො වත මෙ එතෙ ලාභා. සුලද්ධං වත මෙති යඤ්චිදං මයා භගවතො සාසනෙ පබ්බජ්ජූපසම්පදාරතනත්තයපයිරුපාසනාදි පටිලද්ධං, තං මෙ අහො වත සුට්ඨු ලද්ධං. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සත්ථා ච මෙ’’තිආදිනා.

තත්ථ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තෙ අනුසාසතීති සත්ථා. භාග්‍යවන්තතාදීහි කාරණෙහි භගවා. ආරකත්තා කිලෙසෙහි, කිලෙසාරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස වා අරානං හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවා අරහං. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසතො ගහෙතබ්බො.

ස්වාක්ඛාතෙති සුට්ඨු අක්ඛාතෙ, එකන්තනිය්‍යානිකං කත්වා භාසිතෙ. ධම්මවිනයෙති පාවචනෙ. තඤ්හි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානානං සංසාරදුක්ඛපාතතො ධාරණෙන, රාගාදිකිලෙසෙ විනයනෙන ච ධම්මවිනයොති වුච්චති. සබ්‍රහ්මචාරිනොති සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මසඞ්ඛාතං භගවතො සාසනං අරියමග්ගං සහ චරන්ති පටිපජ්ජන්තීති සබ්‍රහ්මචාරිනො. සීලවන්තොති මග්ගඵලසීලවසෙන සීලවන්තො. කල්‍යාණධම්මාති සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනාදයො කල්‍යාණා සුන්දරා ධම්මා එතෙසං අත්ථීති කල්‍යාණධම්මා. එතෙන සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්තිං දස්සෙති. සීලෙසු චම්හි පරිපූරකාරීති ‘‘අහම්පි පබ්බජිත්වා න තිරච්ඡානකථාකථිකො කායදළ්හිබහුලො හුත්වා විහාසිං, අථ ඛො පාතිමොක්ඛසංවරාදිං චතුබ්බිධම්පි සීලං අඛණ්ඩං අඡිද්දං අසබලං අකම්මාසං භුජිස්සං විඤ්ඤුප්පසත්ථං අපරාමට්ඨං කත්වා පරිපූරෙන්තො අරියමග්ගංයෙව පාපෙසි’’න්ති වදති. එතෙන හෙට්ඨිමඵලද්වයසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති. සොතාපන්නසකදාගාමිනො හි සීලෙසු පරිපූරකාරිනො. සුසමාහිතො චම්හි එකග්ගචිත්තොති උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා සබ්බථාපි සමාහිතො ච අම්හි අවික්ඛිත්තචිත්තො. ඉමිනා සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිතාවචනෙන තතියඵලසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති. අනාගාමිනො හි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිනො. අරහා චම්හි ඛීණාසවොති කාමාසවාදීනං සබ්බසො ඛීණත්තා ඛීණාසවො, තතො එව පරික්ඛීණභවසංයොජනො සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යතාය අරහා චම්හි. එතෙන අත්තනො කතකරණීයතං දස්සෙති. මහිද්ධිකො චම්හි මහානුභාවොති අධිට්ඨානවිකුබ්බනාදිඉද්ධීසු මහතා වසීභාවෙන සමන්නාගතත්තා මහිද්ධිකො උළාරස්ස පුඤ්ඤානුභාවස්ස ගුණානුභාවස්ස ච සම්පත්තියා මහානුභාවො ච අස්මි. එතෙන ලොකියාභිඤ්ඤානවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තියොගමත්තනො දීපෙති. අභිඤ්ඤාසු වසීභාවෙන හි අරියා යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙන මහිද්ධිකා, පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා නානාවිහාරසමාපත්තීහි ච විසොධිතසන්තානත්තා මහානුභාවා ච හොන්තීති.

භද්දකං මෙ ජීවිතන්ති එවංවිධසීලාදිගුණසමන්නාගතස්ස මෙ යාවායං කායො ධරති, තාව සත්තානං හිතසුඛමෙව වඩ්ඪති, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තභාවතො ජීවිතම්පි මෙ භද්දකං සුන්දරං. භද්දකං මරණන්ති සචෙ පනිදං ඛන්ධපඤ්චකං අජ්ජ වා ඉමස්මිංයෙව වා ඛණෙ අනුපාදානො විය ජාතවෙදො නිබ්බායති, තං අප්පටිසන්ධිකං පරිනිබ්බානසඞ්ඛාතං මරණම්පි මෙ භද්දකන්ති උභයත්ථ තාදිභාවං දීපෙති. එවං මහාථෙරො අප්පහීනසොමනස්සුප්පිලාවිතවාසනුස්සන්නත්තා උළාරසොමනස්සිතො ධම්මබහුමානෙන ධම්මපීතිපටිසංවෙදනෙන පරිවිතක්කෙසි.

තං සත්ථා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිත්වා ජීවිතෙ මරණෙ ච තස්ස තාදිභාවවිභාවනං ඉමං උදානං උදානෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා…පෙ… උදානෙසී’’ති.

තත්ථ යං ජීවිතං න තපතීති යං ඛීණාසවපුග්ගලං ජීවිතං ආයතිං ඛන්ධප්පවත්තියා සබ්බෙන සබ්බං අභාවතො න තපති න බාධති, වත්තමානමෙව වා ජීවිතං සබ්බසො සඞ්ඛතධම්මත්තා සතිපඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තියා සබ්බත්ථ සතිසම්පජඤ්ඤසමායොගතො න බාධති. යො හි අන්ධපුථුජ්ජනො පාපජනසෙවී අයොනිසොමනසිකාරබහුලො අකතකුසලො අකතපුඤ්ඤො, සො ‘‘අකතං වත මෙ කල්‍යාණ’’න්තිආදිනා විප්පටිසාරෙන තපතීති තස්ස ජීවිතං තං තපති නාම. ඉතරෙ පන අකතපාපා කතපුඤ්ඤා කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙන සද්ධිං සත්ත සෙඛා තපනීයධම්මපරිවජ්ජනෙන අතපනීයධම්මසමන්නාගමෙන ච පච්ඡානුතාපෙන න තපන්තීති න තෙසං ජීවිතං තපති. ඛීණාසවෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති පවත්තිදුක්ඛවසෙන අත්ථවණ්ණනා කතා.

මරණන්තෙ න සොචතීති මරණසඞ්ඛාතෙ අන්තෙ පරියොසානෙ, මරණසමීපෙ වා න සොචති අනාගාමිමග්ගෙනෙව සොකස්ස සමුග්ඝාතිතත්තා. ස වෙ දිට්ඨපදො ධීරො, සොකමජ්ඣෙ න සොචතීති සො අනභිජ්ඣාදීනං චතුන්නං ධම්මපදානං නිබ්බානස්සෙව වා දිට්ඨත්තා දිට්ඨපදො, ධිතිසම්පන්නත්තා ධීරො ඛීණාසවො සොචනධම්මත්තා ‘‘සොකා’’ති ලද්ධනාමානං අවීතරාගානං සත්තානං, සොකහෙතූනං වා ලොකධම්මානං මජ්ඣෙ ඨත්වාපි න සොචති.

ඉදානිස්ස සබ්බසො සොකහෙතූනං අභාවං දීපෙතුං ‘‘උච්ඡින්නභවතණ්හස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්ස අග්ගමග්ගෙන සබ්බසො උච්ඡින්නා භවතණ්හා, සො උච්ඡින්නභවතණ්හො. තස්ස අවසෙසකිලෙසානං අනවසෙසවූපසමෙන සන්තචිත්තස්ස ඛීණාසවභික්ඛුනො. වික්ඛීණො ජාතිසංසාරොති ජාතිආදිකො –

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, ‘සංසාරො’ති පවුච්චතී’’ති. –

වුත්තලක්ඛණො සංසාරො විසෙසතො ඛීණො. තස්මා නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති යස්මා තස්ස එවරූපස්ස අරියපුග්ගලස්ස ආයතිං පුනබ්භවො නත්ථි, තස්මා තස්ස ජාතිසංසාරො ඛීණො. කස්මා පනස්ස පුනබ්භවො නත්ථි? යස්මා උච්ඡින්නභවතණ්හො සන්තචිත්තො ච හොති, තස්මාති ආවත්තෙත්වා වත්තබ්බං. අථ වා වික්ඛීණො ජාතිසංසාරො, තතො එව නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති අත්ථො යොජෙතබ්බො.

නවමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.