4. යක්ඛපහාරසුත්තවණ්ණනා
34. චතුත්ථෙ කපොතකන්දරායන්ති එවංනාමකෙ විහාරෙ. තස්මිං කිර පබ්බතකන්දරෙ පුබ්බෙ බහූ කපොතා වසිංසු, තෙන සා පබ්බතකන්දරා ‘‘කපොතකන්දරා’’ති වුච්චති. අපරභාගෙ තත්ථ කතවිහාරොපි ‘‘කපොතකන්දරා’’ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තෙන වුත්තං – ‘‘කපොතකන්දරායන්ති එවංනාමකෙ විහාරෙ’’ති. ජුණ්හාය රත්තියාති සුක්කපක්ඛරත්තියං. නවොරොපිතෙහි කෙසෙහීති අචිරඔහාරිතෙහි කෙසෙහි, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චෙතං කරණවචනං. අබ්භොකාසෙති යත්ථ උපරිච්ඡදනං පරික්ඛෙපො වා නත්ථි, තාදිසෙ ආකාසඞ්ගණෙ.
තත්ථ ආයස්මා සාරිපුත්තො සුවණ්ණවණ්ණො, ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො නීලුප්පලවණ්ණො. උභොපි පන තෙ මහාථෙරා උදිච්චබ්‍රාහ්මණජච්චා කප්පානං සතසහස්සාධිකං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අභිනීහාරසම්පන්නා ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාප්පත්තා මහාඛීණාසවා සමාපත්තිලාභිනො සත්තසට්ඨියා සාවකපාරමිඤාණානං මත්ථකප්පත්තා එතං කපොතකන්දරවිහාරං උපසොභයන්තා එකං කනකගුහං පවිට්ඨා ද්වෙ සීහා විය, එකං විජම්භනභූමිං ඔතිණ්ණා ද්වෙ බ්‍යග්ඝා විය, එකං සුපුප්ඵිතසාලවනං පවිට්ඨා ද්වෙ ඡද්දන්තනාගරාජානො විය, එකං සිම්බලිවනං පවිට්ඨා ද්වෙ සුපණ්ණරාජානො විය, එකං නරවාහනයානං අභිරුළ්හා ද්වෙ වෙස්සවණා විය, එකං පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං අභිනිසින්නා ද්වෙ සක්කා විය, එකවිමානබ්භන්තරගතා ද්වෙ මහාබ්‍රහ්මානො විය, එකස්මිං ගගනට්ඨානෙ ඨිතානි ද්වෙ චන්දමණ්ඩලානි විය, ද්වෙ සූරියමණ්ඩලානි විය ච විරොචිංසු. තෙසු ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තුණ්හී නිසීදි, ආයස්මා පන සාරිපුත්තො සමාපජ්ජි. තෙන වුත්තං – ‘‘අඤ්ඤතරං සමාධිං සමාපජ්ජිත්වා’’ති.
තත්ථ අඤ්ඤතරං සමාධින්ති උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරසමාපත්තිං. කෙචි ‘‘සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්ති’’න්ති වදන්ති, අපරෙ පනාහු ‘‘ආරුප්පපාදකං ඵලසමාපත්ති’’න්ති. ඉමා එව හි තිස්සො කායරක්ඛණසමත්ථා සමාපත්තියො. තත්ථ නිරොධසමාපත්තියා සමාධිපරියායසම්භවො හෙට්ඨා වුත්තොව, පච්ඡිමංයෙව පන ආචරියා වණ්ණෙන්ති. උත්තරාය දිසාය දක්ඛිණං දිසං ගච්ඡන්තීති උත්තරාය දිසාය යක්ඛසමාගමං ගන්ත්වා අත්තනො භවනං ගන්තුං දක්ඛිණං දිසං ගච්ඡන්ති. පටිභාති මන්ති උපට්ඨාති මම. මන්ති හි පටිසද්දයොගෙන සාමිඅත්ථෙ උපයොගවචනං, ඉමස්ස සීසෙ පහාරං දාතුං චිත්තං මෙ උප්පජ්ජතීති අත්ථො. සො කිර පුරිමජාතියං ථෙරෙ බද්ධාඝාතො, තෙනස්ස ථෙරං දිස්වා පදුට්ඨචිත්තස්ස එවං අහොසි. ඉතරො පන සප්පඤ්ඤජාතිකො, තස්මා තං පටිසෙධෙන්තො ‘‘අලං සම්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මා ආසාදෙසීති මා ඝට්ටෙසි, මා පහාරං දෙහීති වුත්තං හොති. උළාරොති උළාරෙහි උත්තමෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතො.
අනාදියිත්වාති ආදරං අකත්වා, තස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා. යස්මා පන තස්ස වචනං අග්ගණ්හන්තො තං අනාදියන්තො නාම හොති, තස්මා වුත්තං – ‘‘තං යක්ඛං අනාදියිත්වා’’ති. සීසෙ පහාරං අදාසීති සබ්බථාමෙන උස්සාහං ජනෙත්වා ආකාසෙ ඨිතොව සීසෙ ඛටකං අදාසි, මුද්ධනි මුට්ඨිඝාතං අකාසීති අත්ථො. තාව මහාති ථාමමහත්තෙන තත්තකං මහන්තො පහාරො අහොසි. තෙන පහාරෙනාති තෙන පහාරෙන කරණභූතෙන. සත්තරතනන්ති පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස රතනෙන සත්තරතනං. නාගන්ති හත්ථිනාගං. ඔසාදෙය්‍යාති පථවියං ඔසීදාපෙය්‍ය නිමුජ්ජාපෙය්‍ය. ‘‘ඔසාරෙය්‍යා’’තිපි පාඨො, චුණ්ණවිචුණ්ණං කරෙය්‍යාති අත්ථො. අඩ්ඪට්ඨමරතනන්ති අඩ්ඪෙන අට්ඨන්නං පූරණානි අඩ්ඪට්ඨමානි, අඩ්ඪට්ඨමානි රතනානි පමාණං එතස්සාති අඩ්ඪට්ඨමරතනො, තං අඩ්ඪට්ඨමරතනං. මහන්තං පබ්බතකූටන්ති කෙලාසකූටප්පමාණං විපුලං ගිරිකූටං. පදාලෙය්‍යාති සකලිකාකාරෙන භින්දෙය්‍ය. අපි ඔසාදෙය්‍ය, අපි පදාලෙය්‍යාති සම්බන්ධො.
තාවදෙව චස්ස සරීරෙ මහාපරිළාහො උප්පජ්ජි, සො වෙදනාතුරො ආකාසෙ ඨාතුං අසක්කොන්තො භූමියං පති, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව අට්ඨසට්ඨිසහස්සාධිකයොජනසතසහස්සුබ්බෙධං සිනෙරුම්පි පබ්බතරාජානං සන්ධාරෙන්තී චතුනහුතාධිකද්වියොජනසතසහස්සබහලා මහාපථවී තං පාපසත්තං ධාරෙතුං අසක්කොන්තී විය විවරමදාසි. අවීචිතො ජාලා උට්ඨහිත්වා කන්දන්තංයෙව තං ගණ්හිංසු, සො කන්දන්තො විප්පලපන්තො පති. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ච පන සො යක්ඛො ‘ඩය්හාමි ඩය්හාමී’ති වත්වා තත්ථෙව මහානිරයං අපතාසීති. තත්ථ අපතාසීති අපති.
කිං පන සො යක්ඛත්තභාවෙනෙව නිරයං උපගච්ඡීති? න උපගච්ඡි, යඤ්හෙත්ථ දිට්ඨධම්මවෙදනීයං පාපකම්මං අහොසි, තස්ස බලෙන යක්ඛත්තභාවෙ මහන්තං දුක්ඛං අනුභවි. යං පන උපපජ්ජවෙදනීයං ආනන්තරියකම්මං, තෙන චුතිඅනන්තරං නිරයෙ උප්පජ්ජීති. ථෙරස්ස පන සමාපත්තිබලෙන උපත්ථම්භිතසරීරස්ස න කොචි විකාරො අහොසි. සමාපත්තිතො අවුට්ඨිතකාලෙ හි තං යක්ඛො පහරි, තථා පහරන්තං දිබ්බචක්ඛුනා දිස්වා ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ධම්මසෙනාපතිං උපසඞ්කමි, උපසඞ්කමනසමකාලමෙව ච ධම්මසෙනාපති සමාපත්තිතො උට්ඨාසි. අථ නං මහාමොග්ගල්ලානො සරීරවුත්තිං පුච්ඡි, සොපිස්ස බ්‍යාකාසි, තෙන වුත්තං – ‘‘අද්දසා ඛො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො…පෙ… අපි ච මෙ සීසං ථොකං දුක්ඛ’’න්ති.
තත්ථ ථොකං දුක්ඛන්ති ථොකං අප්පමත්තකං මධුරකජාතං විය මෙ සීසං දුක්ඛිතං, දුක්ඛප්පත්තන්ති අත්ථො. දුක්ඛාධිට්ඨානඤ්හි සීසං දුක්ඛන්ති වුත්තං. ‘‘සීසෙ ථොකං දුක්ඛ’’න්තිපි පාඨො. කථං පන සමාපත්තිබලෙන සරීරෙ උපත්ථම්භිතෙ ථෙරස්ස සීසෙ ථොකම්පි දුක්ඛං අහොසීති? අචිරෙනෙව වුට්ඨිතත්තා. අන්තොසමාපත්තියං අපඤ්ඤායමානදුක්ඛඤ්හි කායනිස්සිතත්තා නිද්දං උපගතස්ස මකසාදිජනිතං විය පටිබුද්ධස්ස ථොකං පඤ්ඤායිත්ථ.
‘‘මහාබලෙන යක්ඛෙන තථා සබ්බුස්සාහෙන පහටෙ සරීරෙපි විකාරො නාම නත්ථී’’ති අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතෙන ආයස්මතා මහාමොග්ගල්ලානෙන ‘‘අච්ඡරියං, ආවුසො සාරිපුත්තා’’තිආදිනා ධම්මසෙනාපතිනො මහානුභාවතාය විභාවිතාය සොපිස්ස ‘අච්ඡරියං, ආවුසො මොග්ගල්ලානා’’තිආදිනා ඉද්ධානුභාවමහන්තතාපකාසනාපදෙසෙන අත්තනො ඉස්සාමච්ඡරියාහඞ්කාරාදිමලානං සුප්පහීනතං දීපෙති. පංසුපිසාචකම්පි න පස්සාමාති සඞ්කාරකූටාදීසු විචරණකඛුද්දකපෙතම්පි න පස්සාම. ඉති අධිගමප්පිච්ඡානං අග්ගභූතො මහාථෙරො තස්මිං කාලෙ අනාවජ්ජනෙන තෙසං අදස්සනං සන්ධාය වදති. තෙනෙවාහ ‘‘එතරහී’’ති.
භගවා පන වෙළුවනෙ ඨිතො උභින්නං අග්ගසාවකානං ඉමං කථාසල්ලාපං දිබ්බසොතෙන අස්සොසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අස්සොසි ඛො භගවා’’තිආදි, තං වුත්තත්ථමෙව.
එතමත්ථං විදිත්වාති එතං ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සමාපත්තිබලූපගතං ඉද්ධානුභාවමහන්තතං විදිත්වා. ඉමං උදානන්ති තස්සෙව තාදිභාවප්පත්තිදීපකං ඉමං උදානං උදානෙසි.
තත්ථ යස්ස සෙලූපමං චිත්තං, ඨිතං නානුපකම්පතීති යස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තං එකග්ඝනසිලාමයපබ්බතූපමං සබ්බෙසං ඉඤ්ජනානං අභාවතො වසීභාවප්පත්තියාව ඨිතං සබ්බෙහිපි ලොකධම්මෙහි නානුපකම්පති න පවෙධති. ඉදානිස්ස අකම්පනාකාරං සද්ධිං කාරණෙන දස්සෙතුං ‘‘විරත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ විරත්තං රජනීයෙසූති විරාගසඞ්ඛාතෙන අරියමග්ගෙන රජනීයෙසු රාගුප්පත්තිහෙතුභූතෙසු සබ්බෙසු තෙභූමකධම්මෙසු විරත්තං, තත්ථ සබ්බසො සමුච්ඡින්නරාගන්ති අත්ථො. කොපනෙය්‍යෙති පටිඝට්ඨානීයෙ සබ්බස්මිම්පි ආඝාතවත්ථුස්මිං න කුප්පති න දුස්සති න විකාරං ආපජ්ජති. යස්සෙවං භාවිතං චිත්තන්ති යස්ස යථාවුත්තස්ස අරියපුග්ගලස්ස චිත්තං එවං වුත්තනයෙන තාදිභාවාවහනභාවෙන භාවිතං. කුතො තං දුක්ඛමෙස්සතීති තං උත්තමපුග්ගලං කුතො සත්තතො සඞ්ඛාරතො වා දුක්ඛං උපගමිස්සති, න තාදිසස්ස දුක්ඛං අත්ථීති අත්ථො.
චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.