5. නාගසුත්තවණ්ණනා

35. පඤ්චමෙ කොසම්බියන්ති කුසුම්බෙන නාම ඉසිනා වසිතට්ඨානෙ මාපිතත්තා ‘‘කොසම්බී’’ති එවංලද්ධනාමකෙ නගරෙ. ඝොසිතාරාමෙති ඝොසිතසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ. භගවා ආකිණ්ණො විහරතීති භගවා සම්බාධප්පත්තො විහරති. කිං පන භගවතො සම්බාධො අත්ථි, සංසග්ගො වාති? නත්ථි. න හි කොචි භගවන්තං අනිච්ඡාය උපසඞ්කමිතුං සක්කොති. දුරාසදා හි බුද්ධා භගවන්තො සබ්බත්ථ ච අනුපලිත්තත්තා. හිතෙසිතාය පන සත්තෙසු අනුකම්පං උපාදාය ‘‘මුත්තො මොචෙස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤානුරූපං චතුරොඝනිත්ථරණත්ථං අට්ඨන්නං පරිසානං අත්තනො සන්තිකං කාලෙන කාලං උපසඞ්කමනං අධිවාසෙති, සයඤ්ච මහාකරුණාසමුස්සාහිතො කාලඤ්ඤූ හුත්වා තත්ථ උපසඞ්කමති, ඉදං සබ්බබුද්ධානං ආචිණ්ණං, අයමිධ ආකිණ්ණවිහාරොති අධිප්පෙතො.

ඉධ පන කොසම්බිකානං භික්ඛූනං කලහජාතානං සත්ථා දීඝීතිස්ස කොසලරඤ්ඤො වත්ථුං ආහරිත්වා, ‘‘න හි වෙරෙන වෙරානි, සම්මන්තීධ කුදාචන’’න්තිආදිනා (ධ. ප. 5; ම. නි. 3.237; මහාව. 464) ඔවාදං අදාසි, තං දිවසං තෙසං කලහං කරොන්තානංයෙව රත්ති විභාතා. දුතියදිවසෙපි භගවා තමෙව වත්ථුං කථෙසි, තං දිවසම්පි තෙසං කලහං කරොන්තානංයෙව රත්ති විභාතා. තතියදිවසෙපි භගවා තමෙව වත්ථුං කථෙසි, අථඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එවමාහ – ‘‘අප්පොස්සුක්කො, භන්තෙ භගවා, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරමනුයුත්තො විහරතු, මයමෙතෙන භණ්ඩනෙන කලහෙන විග්ගහෙන විවාදෙන පඤ්ඤායිස්සාමා’’ති. සත්ථා ‘‘පරියාදින්නචිත්තා ඛො ඉමෙ මොඝපුරිසා න දානිමෙ සක්කා සඤ්ඤාපෙතුං, නත්ථි චෙත්ථ සඤ්ඤාපෙතබ්බා, යංනූනාහං එකචාරිකවාසං වසෙය්‍යං, එවං ඉමෙ භික්ඛූ කලහතො ඔරමිස්සන්තී’’ති චින්තෙසි. එවං තෙහි කලහකාරකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං එකවිහාරෙ වාසං විනෙතබ්බාභාවතො උපාසකාදීහි උපසඞ්කමනඤ්ච ආකිණ්ණවිහාරං කත්වා වුත්තං – ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා ආකිණ්ණො විහරතී’’තිආදි.

තත්ථ දුක්ඛන්ති න සුඛං, අනාරාධිතචිත්තතාය න ඉට්ඨන්ති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘න ඵාසු විහරාමී’’ති. වූපකට්ඨොති පවිවෙකට්ඨො දූරීභූතො. තථා චින්තෙත්වාව භගවා පාතොව සරීරප්පටිජග්ගනං කත්වා කොසම්බියං පිණ්ඩාය චරිත්වා කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා එකො අදුතියො ගන්ත්වා කොසලරට්ඨෙ පාලිලෙය්‍යකෙ වනසණ්ඩෙ භද්දසාලමූලෙ විහාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං…පෙ… භද්දසාලමූලෙ’’ති. තත්ථ සාමන්ති සයං. සංසාමෙත්වාති පටිසාමෙත්වා. පත්තචීවරමාදායාති එත්ථාපි සාමන්ති පදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. උපට්ඨාකෙති කොසම්බිනගරවාසිනො ඝොසිතසෙට්ඨිආදිකෙ උපට්ඨාකෙ, විහාරෙ ච අග්ගුපට්ඨාකං ආයස්මන්තං ආනන්දං අනාමන්තෙත්වා.

එවං ගතෙ සත්ථරි පඤ්චසතා භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං ආහංසු – ‘‘ආවුසො ආනන්ද, සත්ථා එකකොව ගතො, මයං අනුබන්ධිස්සාමා’’ති. ‘‘ආවුසො, යදා භගවා සාමං සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනාමන්තෙත්වා උපට්ඨාකෙ ච අනපලොකෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං අදුතියො ගච්ඡති, තදා එකචාරං චරිතුං භගවතො අජ්ඣාසයො, සාවකෙන නාම සත්ථු අජ්ඣාසයානුරූපං පටිපජ්ජිතබ්බං, තස්මා න ඉමෙසු දිවසෙසු භගවා අනුගන්තබ්බො’’ති නිවාරෙසි, සයම්පි නානුගච්ඡි.

අනුපුබ්බෙනාති අනුක්කමෙන, ගාමනිගමපටිපාටියා චාරිකං චරමානො ‘‘එකචාරවාසං තාව වසමානං භික්ඛුං පස්සිස්සාමී’’ති බාලකලොණකාරගාමං ගන්ත්වා තත්ථ භගුත්ථෙරස්ස සකලං පච්ඡාභත්තඤ්චෙව තියාමඤ්ච රත්තිං එකචාරවාසෙ ආනිසංසං කථෙත්වා පුනදිවසෙ තෙන පච්ඡාසමණෙන පිණ්ඩාය චරිත්වා තං තත්ථෙව නිවත්තෙත්වා ‘‘සමග්ගවාසං වසමානෙ තයො කුලපුත්තෙ පස්සිස්සාමී’’ති පාචීනවංසමිගදායං ගන්ත්වා තෙසම්පි සකලරත්තිං සමග්ගවාසෙ ආනිසංසං කථෙත්වා තෙපි තත්ථෙව නිවත්තෙත්වා එකකොව පාලිලෙය්‍යගාමං සම්පත්තො. පාලිලෙය්‍යගාමවාසිනො පච්චුග්ගන්ත්වා භගවතො දානං දත්වා පාලිලෙය්‍යගාමස්ස අවිදූරෙ රක්ඛිතවනසණ්ඩො නාම අත්ථි, තත්ථ භගවතො පණ්ණසාලං කත්වා ‘‘එත්ථ භගවා වසතූ’’ති යාචිත්වා වාසයිංසු. භද්දසාලොති පන තත්ථෙකො මනාපො භද්දකො සාලරුක්ඛො, භගවා තං ගාමං උපනිස්සාය වනසණ්ඩෙ පණ්ණසාලසමීපෙ තස්මිං රුක්ඛමූලෙ විහාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘පාලිලෙය්‍යකෙ විහරති රක්ඛිතවනසණ්ඩෙ භද්දසාලමූලෙ’’ති.

හත්ථිනාගොති මහාහත්ථී යූථපති. හත්ථිකලභෙහීති හත්ථිපොතකෙහි. හත්ථිච්ඡාපෙහීති ඛීරූපගෙහි දහරහත්ථිපොතකෙහි, යෙ ‘‘භිඞ්කා’’තිපි වුච්චන්ති. ඡින්නග්ගානීති පුරතො පුරතො ගච්ඡන්තෙහි තෙහි හත්ථිආදීහි ඡින්නග්ගානි ඛාදිතාවසෙසානි ඛාණුසදිසානි ඛාදති. ඔභග්ගොභග්ගන්ති තෙන හත්ථිනාගෙන උච්චට්ඨානතො භඤ්ජිත්වා භඤ්ජිත්වා පාතිතං. අස්ස සාඛාභඞ්ගන්ති එතස්ස සන්තකං සාඛාභඞ්ගං තෙ ඛාදන්ති. ආවිලානීති තෙහි පඨමතරං ඔතරිත්වා පිවන්තෙහි ආලුළිතත්තා ආවිලානි කද්දමමිස්සානි පානීයානි පිවති. ඔගාහාති තිත්ථතො. ‘‘ඔගාහ’’න්තිපි පාළි. අස්සාති හත්ථිනාගස්ස. උපනිඝංසන්තියොති ඝට්ටෙන්තියො, උපනිඝංසියමානොපි අත්තනො උළාරභාවෙන න කුජ්ඣති, තෙන තා තං ඝංසන්තියෙව. යූථාති හත්ථිඝටා.

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති සො කිර හත්ථිනාගො යූථවාසෙ උක්කණ්ඨිතො තං වනසණ්ඩං පවිට්ඨො තත්ථ භගවන්තං දිස්වා ඝටසහස්සෙන නිබ්බාපිතසන්තාපො විය නිබ්බුතො හුත්වා පසන්නචිත්තො භගවතො සන්තිකෙ අට්ඨාසි, තතො පට්ඨාය වත්තසීසෙ ඨත්වා භද්දසාලස්ස පණ්ණසාලාය ච සමන්තතො අප්පහරිතකං කත්වා සාඛාභඞ්ගෙහි සම්මජ්ජති, භගවතො මුඛධොවනං දෙති, න්හානොදකං ආහරති, දන්තකට්ඨං දෙති, අරඤ්ඤතො මධුරානි ඵලානි ආහරිත්වා සත්ථු උපනෙති, සත්ථා තානි පරිභුඤ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘තත්‍ර සුදං සො හත්ථිනාගො යස්මිං පදෙසෙ භගවා විහරති, තං පදෙසං අප්පහරිතඤ්ච කරොති, සොණ්ඩාය භගවතො පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙතී’’ති. සොණ්ඩාය දාරූනි ආහරිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝංසිත්වා අග්ගිං උට්ඨාපෙත්වා දාරූනි ජාලාපෙත්වා තත්ථ පාසාණඛණ්ඩානි තාපෙත්වා තානි දණ්ඩකෙහි පවට්ටෙත්වා සොණ්ඩියං ඛිපිත්වා උදකස්ස තත්තභාවං ඤත්වා භගවතො සන්තිකං උපගන්ත්වා තිට්ඨති, භගවා ‘‘හත්ථිනාගො මම න්හානං ඉච්ඡතී’’ති තත්ථ ගන්ත්වා න්හානකිච්චං කරොති, පානීයෙපි එසෙව නයො. තස්මිං පන සීතලෙ සඤ්ජාතෙ උපසඞ්කමති, තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සොණ්ඩාය භගවතො පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙතී’’ති.

අථ ඛො භගවතො රහොගතස්සාතිආදි උභින්නං මහානාගානං විවෙකසුඛපච්චවෙක්ඛණදස්සනං, තං වුත්තත්ථමෙව. අත්තනො ච පවිවෙකං විදිත්වාති කෙහිචි අනාකිණ්ණභාවලද්ධං කායවිවෙකං ජානිත්වා, ඉතරෙ පන විවෙකා භගවතො සබ්බකාලං විජ්ජන්තියෙව.

ඉමං උදානන්ති ඉමං අත්තනො හත්ථිනාගස්ස ච පවිවෙකාභිරතියා සමානජ්ඣාසයභාවදීපනං උදානං උදානෙසි.

තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – එතං ඊසාදන්තස්ස රථඊසාසදිසදන්තස්ස හත්ථිනාගස්ස චිත්තං නාගෙන බුද්ධනාගස්ස චිත්තෙන සමෙති සංසන්දති. කථං සමෙති චෙ? යදෙකො රමතී වනෙ යස්මා බුද්ධනාගො ‘‘අහං ඛො පුබ්බෙ ආකිණ්ණො විහාසි’’න්ති පුරිමං ආකිණ්ණවිහාරං ජිගුච්ඡිත්වා විවෙකං උපබ්‍රූහයමානො ඉදානි යථා එකො අදුතියො වනෙ අරඤ්ඤෙ රමති අභිරමති, එවං අයම්පි හත්ථිනාගො පුබ්බෙ අත්තනො හත්ථිආදීහි ආකිණ්ණවිහාරං ජිගුච්ඡිත්වා විවෙකං උපබ්‍රූහයමානො ඉදානි එකො අසහායො වනෙ අරඤ්ඤෙ රමති අභිරමති. තස්මාස්ස චිත්තං නාගෙන සමෙති තස්ස චිත්තෙන සමෙතීති කත්වා එකීභාවරතියා එකසදිසං හොතීති අත්ථො.

පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.